Next Verse

Shloka 1

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।

rāmo 'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahad antaram |

jagāma puruṣavyāghraḥ pitur ājñām anusmaran ||2.49.1||

పురుషవ్యాఘ్రుడైన శ్రీరాముడు కూడా రాత్రి మిగిలిన వేళల్లో ఎంతో దూరం ప్రయాణించాడు; తండ్రి ఆజ్ఞను నిరంతరం స్మరిస్తూ సాగెను.

रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपि-कारार्थक-अव्यय (also/even)
रात्रि-शेषेणby the remaining part of the night
रात्रि-शेषेण:
Karaṇa (करण/means)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक) + शेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; करण/कालसाधनार्थे; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (रात्रेः शेषः)
तेनby that
तेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd), एकवचन
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (only/indeed)
महत्great
महत्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; अन्तरम् इत्यस्य विशेषण
अन्तरम्distance
अन्तरम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
जगामwent/travelled
जगाम:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्
पुरुष-व्याघ्रःtiger among men
पुरुष-व्याघ्रः:
Karta-apposition (कर्तृसम्बोधन/उपाधि)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) + व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; रामस्य उपाधि; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषाणां व्याघ्रः)
पितुःof (his) father
पितुः:
Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
आज्ञाम्command
आज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
अनुस्मरन्remembering
अनुस्मरन्:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeVerb
Rootअनु-स्मृ (धातु)
Formकृदन्त: शतृ-प्रत्यय (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; रामस्य विशेषण; समकालिक-क्रिया (while remembering)

Graceful Rama, best among men with a voice resembling that of an intoxicated swan, called the charioteer again and again and said:

R
Rāma

FAQs

Dharma here is fidelity to one’s pledged duty and to a parent’s word: Rāma’s steady remembrance of his father’s command reflects satya and disciplined righteousness even under injustice.

After leaving Ayodhyā, Rāma continues traveling through the night as part of his exile journey.

Rāma’s steadfastness in truth and obedience—he does not waver from the command that sends him to hardship.