Valmiki Ramayana 2.44.20 — Ayodhya Kanda, Sarga 44, Shloka 20

सुमित्रोपदेशः

Sumitra’s Consolation to Kausalya

Devanagari script

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

Transliteration

dhanurgrahavaro yasya bāṇa-khaḍgāstra-bhṛt svayam | lakṣmaṇo vrajati hy agre tasya kiṃ nāma durlabham ||

Translation

ధనుస్సు గ్రహించుటలో శ్రేష్ఠుడై, తానే బాణ-ఖడ్గ-అస్త్రాలు ధరించిన లక్ష్మణుడు ముందుగా సాగుచున్నప్పుడు—అటువంటి రామునకు ఏది దుర్లభము?

Word by Word

• धनुर्ग्रहवरः: the best in wielding the bow; most skilled archer
• धनुर्ग्रहवरः: विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि) / कर्तृपदस्य गुणः
• Type: Noun
• Root: धनुस् + ग्रह + वर (प्रातिपदिक; समासाङ्गानि)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम्; समासः—धनुषः ग्रहः = धनुर्ग्रहः (षष्ठी-तत्पुरुषः), तत्र वरः = धनुर्ग्रहवरः (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः); English: masculine nominative singular

• यस्य: whose / of whom
• यस्य: सम्बन्धः (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे (सामान्यतः), षष्ठी-विभक्तिः (6th case), एकवचनम्; सर्वनाम; English: genitive singular “whose/of whom”

• बाणखड्गास्त्रभृत्: bearing arrows, swords, and weapons
• बाणखड्गास्त्रभृत्: विशेषणम् (लक्ष्मणस्य)
• Type: Noun
• Root: बाण + खड्ग + अस्त्र + भृत् (भृ धातु, कृत्-प्रत्ययः क्विप्; प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम्; कृतान्त-प्रातिपदिकम्—भृ (धातु) + क्विप् → भृत् ‘bearer’; समासः—बाण-खड्ग-अस्त्राणि (द्वन्द्व-समाहार/समुच्चयार्थः) + भृत् = ‘bearing arrows, swords and weapons’; English: masculine nominative singular

• स्वयम्: himself; personally
• स्वयम्: क्रियाविशेषणम् (कर्तृ-विशेषणार्थे)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—निपात/क्रियाविशेषणम्; English: indeclinable adverb “himself/ personally”

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम्; English: masculine nominative singular

• व्रजति: goes; proceeds
• व्रजति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; English: “goes/proceeds”

• हि: indeed; for
• हि: निपात (वाक्य-बलप्रद)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—निपातः (हेतौ/निश्चये/बलार्थे); English: particle “indeed/for”

• अग्रे: in front; ahead
• अग्रे: अधिकरणम् (Locative)
• Type: Noun
• Root: अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी-विभक्तिः (7th case), एकवचनम्; अव्ययीभावार्थे स्थानाधिकरणम्; English: locative singular “in front/ahead”

• तस्य: for him; of that (Rama)
• तस्य: सम्बन्धः (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे (सामान्यतः), षष्ठी-विभक्तिः (6th case), एकवचनम्; सर्वनाम; English: genitive singular “of him/for him”

• किम्: what?
• किम्: प्रश्नपदम् (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धि, सन्दर्भतः)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (1st/2nd case), एकवचनम्; प्रश्नवाचक-सर्वनाम; अत्र प्रथमा (किं दुर्लभम्?); English: interrogative “what”

• नाम: indeed; at all (emphatic particle)
• नाम: निपात (प्रश्न-बलप्रद)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—निपातः (प्रश्ने/विस्मये/अनिश्चिते बलार्थे); English: particle “indeed/at all/then” (emphatic in questions)

• दुर्लभम्: difficult; hard to obtain
• दुर्लभम्: विधेय-विशेषणम् (किम् इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: दुर् + लभ (लभ् धातु; कृत्-प्रत्ययः खल्/अच्-प्रायः; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः (1st case), एकवचनम्; विशेषणम्; ‘दुर्’ उपसर्गः + लभ् → दुर्लभ ‘hard to obtain’; English: neuter nominative singular “difficult/unattainable”

Context

What is impossible for Rama ahead of whom moves Lakshmana, the best of archers, weilding swords, arrows and other weapons?

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana
• Kausalya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is supported by loyal service: Lakshmana’s protective companionship exemplifies duty to family and to righteous leadership.

What is the narrative situation?

To reduce Kausalya’s fear for Rama in the forest, the speaker points to Lakshmana’s martial readiness and constant presence.

Which character virtue is emphasized?

Lakshmana’s sevā and vīrya—devoted service expressed as vigilant protection.