Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 22, Shloka 2

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

Devanagari script

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.22.1।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।2.22.2।।

Transliteration

atha taṁ vyathayā dīnaṁ saviśeṣam amarṣitam |

śvasantam iva nāgendraṁ roṣavisphāritekṣaṇam || 2.22.1 ||

āsādya rāmaḥ saumitriṁ suhṛdaṁ bhrātaraṁ priyam |

uvāca idaṁ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān || 2.22.2 ||

Translation

అప్పుడు ఆత్మనిగ్రహముగల ధైర్యవంతుడైన శ్రీరాముడు, తన ప్రియ సోదరుడూ సుహృదుడైన సౌమిత్రిని సమీపించి, వ్యథతో దుఃఖితుడై అమర్షంతో మండుతూ క్రోధవిస్ఫారిత నేత్రాలతో ఫుసఫుసలాడే నాగేంద్రునివలె ఉన్న అతనిని చూచి, సత్త్వాన్ని ధారించి ధైర్యంగా ఈ వాక్యమును పలికెను.

Word by Word

• निगृह्य: having restrained
• निगृह्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: नि + ग्रह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund): 'having restrained'

• रोषम्: anger
• रोषम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'निगृह्य' इत्यस्य कर्म

• शोकम्: sorrow
• शोकम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'निगृह्य' इत्यस्य कर्म

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• धैर्यम्: fortitude
• धैर्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धैर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'आश्रित्य' इत्यस्य कर्म

• आश्रित्य: having resorted to
• आश्रित्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + श्रि (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive): 'having resorted to'

• केवलम्: only
• केवलम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; क्रियाविशेषण (adverb): 'only/solely'

• अवमानम्: insult
• अवमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अवमान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'निरस्य' इत्यस्य कर्म

• निरस्य: having discarded
• निरस्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: निर् + अस् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive): 'having cast off/discarded'

• इमम्: this
• इमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'avamānam')

• गृहीत्वा: having taken
• गृहीत्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: ग्रह् (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive): 'having taken/secured'

• हर्षम्: joy
• हर्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'गृहीत्वा' इत्यस्य कर्म

• उत्तमम्: excellent/great
• उत्तमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'harṣam')

• उपक्लृप्तम्: arranged/prepared
• उपक्लृप्तम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उप + कृप्/कॢप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र 'यत्किञ्चित्' इत्यस्य विशेषण

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (particle: 'indeed/for')

• यत्-किञ्चित्: whatever (anything)
• यत्-किञ्चित्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम) + किञ्चित् (अव्यय/सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अनिश्चित-परिमाणवाचक (indefinite: 'whatever/anything')

• अभिषेक-अर्थम्: for consecration
• अभिषेक-अर्थम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Indeclinable
• Root: अभिषेक (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास (अर्थे = 'for the purpose of'); क्रियाविशेषण (purpose adverbial)

• अद्य: today
• अद्य: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (adverb of time)

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन; एन्क्लिटिक रूप

• सर्वम्: all (of it)
• सर्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'विसर्जय' इत्यस्य कर्म

• विसर्जय: discard/abandon
• विसर्जय: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + सृज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• क्षिप्रम्: quickly
• क्षिप्रम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षिप्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; क्रियाविशेषण (adverb)

• कुरु: do/perform
• कुरु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• कार्यम्: the task
• कार्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक; कृ-धातोः ण्यत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'कुरु' इत्यस्य कर्म

• निरत्ययम्: without mishap/safe
• निरत्ययम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: निर् + अत्यय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'kāryam')

Context

The selfpossessed Rama held his composure and approached his beloved, intimate brother Lakshmana who was (looking) miserable with his mental agony. To him, who was hissing like a king cobra, he said:

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is emotional discipline in crisis: Rama models steadiness (dhairya, sattva) even when injustice provokes anger in others.

What is the narrative situation?

Immediately after the coronation plan is overturned, Lakshmana is enraged; Rama approaches him to calm and guide him.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s self-possession and leadership through calm counsel, contrasted with Lakshmana’s fierce protective anger.