Sarga 11
कैकेयीवरप्रार्थना · Kaikeyi Demands the Two Boons
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండ 11వ సర్గంలో, కామావేశంతో ఉన్న దశరథుణ్ణి చూసిన కైకేయి, మాటల క్రమంలోనే అతనిని స్పష్టమైన ప్రమాణబద్ధతకు నెట్టేస్తుంది. రాజు రాముని ప్రాణం, విలువలను సాక్షిగా పెట్టి పునఃపునః శపథం చేసి—కైకేయి కోరిక తప్పక నెరవేరుతుందని హామీ ఇస్తాడు. ఆపై కైకేయి సూర్యచంద్రులు, దిక్కులు, గ్రహాలు, గంధర్వులు, రాక్షసులు, గృహదేవతలు, సమస్త భూతాలను సాక్షులుగా పిలిచి, ఆ వ్యక్తిగత వాగ్దానాన్ని ధర్మసంవిధిలా దృఢమైన, దాదాపు ప్రజాసాక్ష్యమైన ఒప్పందంగా మారుస్తుంది. దైవాసుర యుద్ధంలో తాను రాజును రక్షించిన ఘటనను గుర్తుచేసి, అప్పట్లో పొందిన రెండు వరాలు ‘నిక్షేపం’లా నిల్వ ఉన్నాయని చెప్పి, ఇప్పుడు అవి తనకు చెల్లవలసినవని కోరుతుంది. ఆమె రెండు వరాలను విధివిధానంగా స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది: (1) రామాభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన అదే సామగ్రితో భరతుని పట్టాభిషేకం చేయాలి; (2) రాముని పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యానికి పంపాలి—వల్కలము, అజినము ధరించి జటాధారిగా తపస్విలా నివసించాలి. ఇది దశరథుని సత్యపాలనకూ వంశరక్షణకూ పరీక్ష అని కైకేయి నిలబెడుతుంది; రాజు మాత్రం తన మాటల వలలో చిక్కి, స్వయంకృత పాశంలో పడినవాడిలా కనిపిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम् ।उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥१॥
మన్మథ బాణాలతో గాయపడినవాడిలా, కామవేగానికి లోబడి ఉన్న ఆ భూపాలునితో కైకేయి కఠినమైన, భయంకరమైన మాటలు పలికింది॥
Verse 2
नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता ।अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥२॥
హే దేవా (రాజా), నన్నెవ్వరూ అన్యాయం చేయలేదు, నన్ను అవమానించలేదు. అయితే నాకు ఒక అభిప్రాయం ఉంది—దాన్ని మీరు నెరవేర్చాలని నేను కోరుతున్నాను।
Verse 3
प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥३॥
నీవు నిజంగా నా అభిలాషను నెరవేర్చదలచితే ముందుగా ప్రతిజ్ఞ చేయుము. ఆ తరువాతనే నేను కోరినది ఏమిటో చెప్పుదును.
Verse 4
तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ।कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥४॥
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల రాజు స్వల్పంగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ కైకేయితో పలికెను. కామావేశంతో చేతితో ఆమె కేశాలను సున్నితంగా పట్టుకొని, పవిత్ర ప్రకాశమయ చిరునవ్వుగల ఆమెతో మాటలాడెను.
Verse 5
आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥५॥
హే గర్వితా! నీకు తెలియదా? నాకైతే నిన్ను మించిన ప్రియమైనవారు ఎవరూ లేరు. అలాగే మనుష్యులలో—మనుజవ్యాఘ్రుడైన రాముని తప్ప—ఇతరుడు లేడు.
Verse 6
तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि ॥६॥
అజేయుడూ, శ్రేష్ఠుడూ, మహాత్ముడూ, దీర్ఘాయుష్కుడగు ఆ రాఘవుని మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను—నీ మనసులోని కోరిక ఏమిటో చెప్పుము.
Verse 7
यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥७॥
హే కైకేయీ! ఆయనను ఒక్క క్షణమైనా చూడకపోతే నేను నిశ్చయంగా జీవించలేను. ఆ రాముని మీద ప్రమాణం చేసి నీ వాక్యాన్ని నెరవేర్చుదునని శపథం చేస్తున్నాను.
Verse 8
आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥८॥
నేను నన్ను మించినదిగా, నా కుమారులను మించినదిగా, ఇతరులందరిని మించినదిగా నరశ్రేష్ఠుడైన శ్రీరామునే ఎన్నుకుంటాను. ఓ కైకేయీ, ఆ రాముని శపథంగా చెప్పుచున్నాను—నీ వాక్యాన్ని తప్పక నెరవేర్చుదును।
Verse 9
भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे ।एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥९॥
ఓ భద్రే, నా హృదయమూ వ్యథతో కలత చెందింది—దానిని స్పర్శించి నన్ను ఈ దుఃఖం నుండి పైకి లేపు. ఓ కైకేయీ, దీనిని సమ్యకంగా పరిశీలించి నీకు యథార్థమని అనిపించేది చెప్పు।
Verse 10
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥१०॥
నాపై నీకు ఉన్న బలాన్ని తెలిసినవాడివై నన్ను అనుమానించవలసిన అవసరం లేదు. నా పుణ్యమునకు శపథం చేసి చెబుతున్నాను—నీకు ప్రీతి కలిగించేదే నేను చేస్తాను॥
Verse 11
सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥११॥
ఆ దేవి రాణి తన లక్ష్యమునే మనసు నిలిపి, మధ్యమార్గం లేదని భావించి, హర్షంతో ఉప్పొంగి, పలకడానికి కఠినమైన మాటలను పలికింది॥
Verse 12
तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् ।व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥१२॥
అతని మాటలతో ఆనందించిన ఆమె, తనలో పుట్టిన ఆ అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించింది—అత్యంత ఘోరమైనది, అకస్మాత్తుగా వచ్చిన మరణరూప అంతకునిలా॥
Verse 13
यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च ।तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः ॥१३॥
నీవు క్రమంగా శపథం చేసి నాకు వరం ఇస్తున్నావు; అగ్ని ముందుండగా త్రయస్త్రింశ దేవతలు సాక్షులై దీనిని వినుగాక।
Verses 14-15
चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ॥१४॥निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता ।यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥१५॥
చంద్రసూర్యులు, ఆకాశము, గ్రహములు, రాత్రి-పగలు, దిక్కులు, జగత్తు మరియు ఈ భూమి—గంధర్వులు రాక్షసులతో కూడ—నిశాచర భూతములు, గృహదేవతలు, ఇతర సమస్త భూతములు నీ పలికిన మాటను తెలుసుకొనుగాక।
Verse 16
सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः ।वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः ॥१६॥
ఈయన సత్యసంధుడు, మహాతేజస్సు గలవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, సుసంయముడు; ఈయన నాకు వరం ఇస్తున్నాడు—దేవతలు నా నిమిత్తం దీనిని వినుగాక।
Verse 17
इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥१७॥
ఇట్లు దేవి మహాధనుర్ధరుణ్ని ఆలింగనం చేసి స్తుతించి, తరువాత కామమోహితుడైన ఆ వరదాతను ఉద్దేశించి ఈ మాట పలికింది।
Verse 18
स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे ।तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा ॥१८॥
హే రాజా, దేవాసుర సంగ్రామంలో జరిగిన పూర్వవృత్తాంతాన్ని స్మరించండి. అక్కడ శత్రువు మీది అన్నిటినీ హరించి, మీ ప్రాణమాత్రమే మిగిల్చాడు।
Verse 19
तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः ।जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥१९॥
హే దేవా (రాజా), అక్కడ నేను మిమ్మల్నీ రక్షించాను. నేను జాగ్రత్తగా ఉండి శ్రమించినందున మీరు నాకు రెండు వరాలు ప్రసాదించారు।
Verse 20
तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर ॥२०॥
హే దేవా, భూపాలా, సత్యనిష్ఠుడా! మీరు నాకు ఇచ్చిన ఆ రెండు వరాలు మీ వద్ద నిధిగా నిల్వ ఉన్నాయి; ఇప్పుడు నేను అవే రెండు వరాలను కోరుతున్నాను।
Verse 21
तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥२१॥
ధర్మప్రకారం వాగ్దానం చేసి కూడా మీరు నాకు వరం ఇవ్వకపోతే, మీ చేత అవమానితనై నేను ఈ రోజే ప్రాణత్యాగం చేస్తాను।
Verse 22
वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः ॥२२॥
అప్పుడు రాజు కైకేయి మాటల మాత్రముచేతనే వశమై, తన వినాశమునకు తానే దూకెను—వలలోకి దూకే మృగంలాగు।
Verse 23
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥२३॥तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ।
అనంతరం ఆమె కామమోహితుడైన వరదాత రాజుతో ఇలా పలికెను—“దేవా, మహీపతే! నీవు ఒకప్పుడు నాకు ఇచ్చిన రెండు వరములను నేను ఈ రోజే చెప్పుచున్నాను; నా మాట వినుము।”
Verse 24
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ॥२४॥अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ।
రాఘవుని అభిషేకారంభము సిద్ధమైయున్నది; ఇదే అభిషేకసామగ్రితో నా కుమారుడు భరతుడు అభిషిక్తుడగుగాక।
Verse 25
यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥२५॥तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत ।
మరియు దేవా! దైవాసుర యుద్ధకాలమున నీవు ప్రసన్నుడై నాకు ఇచ్చిన రెండవ వరము—దానిని నెరవేర్చవలసిన కాలము ఇప్పుడు వచ్చెను।
Verse 26
नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥२६॥चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ।
పద్నాలుగు సంవత్సరములు రాముడు దండకారణ్యమును ఆశ్రయించుగాక; చీరవస్త్రము, మృగచర్మము, జటలను ధరించి తపస్విగా నివసించుగాక।
Verses 27-28
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥२७॥एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम् ॥२८॥
భరతుడు ఈ రోజే ఎలాంటి ప్రతిబంధకం లేకుండా యువరాజ్యాన్ని స్వీకరించుగాక. ఇదే నా పరమాభిలాష; వాగ్దానమైన వరాన్నే నేను కోరుచున్నాను. ఇంకా ఈ రోజే రాఘవుడు వనానికి బయలుదేరుటను నేను దర్శించాలి।
Verse 29
स राजराजः भव सत्यसङ्गरः कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च ।परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनास्सत्यवचो हितं नृणाम् ॥२९॥
మీరు రాజాధిరాజులై సత్యంలో అచంచలుడై ఉండండి. మీ వంశాన్ని, మీ శీలాన్ని, మీ మహత్తర జన్మగౌరవాన్ని కాపాడండి. తపస్సే ధనమైన ఋషులు చెబుతారు—పరలోక క్షేమానికి సత్యవాక్యముకన్నా ఉత్తమమైనది లేదు; సత్యమే మనుష్యులకు హితకరం।
Frequently Asked Questions
The central dharma-saṅkaṭa is Daśaratha’s collision between paternal affection and royal truthfulness: after swearing repeatedly to fulfill Kaikeyī’s desire, he becomes ethically bound to enact actions that destabilize succession—crowning Bharata and exiling Rāma—because the vow itself is treated as inviolable.
The sarga teaches that speech, especially oath-speech, is a moral instrument with real-world consequences: satya is upheld as a supreme virtue, yet the text also warns that unguarded promises made under passion can become traps that reorder personal, familial, and political realities.
Daṇḍakāraṇya is foregrounded as the destination of enforced ascetic exile, while the consecration setting in Ayodhyā is implied through the ‘abhiṣeka’ materials; culturally, the chapter highlights oath-witnessing practices by invoking cosmic forces and household deities as guarantors of a king’s promise.
Ask anything about Sarga 11 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
