Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
సనకుడు నారదునికి శ్రాద్ధ యొక్క ‘పరమ ప్రయోగం’ను ఉపదేశిస్తాడు. ముందురోజు నియమాలు—ఒకసారి భోజనం, బ్రహ్మచర్యం, నేలపై శయనం, ప్రయాణం/కోపం/మైథునం వర్జనం; ఆహ్వానితులు సంయమభంగం చేస్తే ఘోర పాపమని హెచ్చరిక. తరువాత యోగ్య బ్రాహ్మణుడు—శ్రోత్రియుడు, విష్ణుభక్తుడు, స్మృతి-వేదాంత నిపుణుడు, దయాళువు; అయోగ్యులు—అంగవైకల్యం, అపవిత్ర జీవిక, దురాచారం, వేద/మంత్ర విక్రయం మొదలైనవి. కుతపకాలం అపరాహ్ణంలో నిర్ణయించి క్షయాహ, విద్ధా, క్షయ-వృద్ధి తిథి, పరా-తిథి నిర్ణయ నియమాలు చెబుతాడు. ఆపై విధి—విశ్వదేవులు, పితృల ఆహ్వానం, మండలాకారాలు, పాద్య-ఆచమనీయం, నువ్వుల చల్లడం, అర్ఘ్యపాత్రలు, మంత్రసూచనలు, పూజ, హవిష్హోమం (అగ్ని లేకపోతే తాళహోమం), మౌనంతో భోజన విధానం, గాయత్రీ జపసంఖ్య, పురుషసూక్త/త్రిమధు/త్రిసుపర్ణ/పావమాన పఠనం, పిండదానం, స్వస్తివాచనం, అక్షయోదకం, దక్షిణ, విసర్జన మంత్రాలు. చివరగా ఆపద్భాందవ ప్రత్యామ్నాయాలు మరియు వైష్ణవ నిర్ణయం—సర్వం విష్ణువ్యాప్తం; సమ్యక్ శ్రాద్ధం పాపనాశకమై వంశవృద్ధి చేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥
సనకుడు అన్నాడు—ఓ మునిశార్దూలా, శ్రాద్ధ యొక్క ఉత్తమ విధానాన్ని వినుము; దాన్ని విన్నవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 2
क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥
క్షయాహకు ముందురోజు స్నానం చేసి ఒక్కసారే భోజనం చేయాలి. నేలపై శయనించి బ్రహ్మచర్యం పాటించి రాత్రి బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాలి।
Verse 3
दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥
శ్రాద్ధం చేసే వాడు దంతధావనం, తాంబూల సేవనం, తైలాభ్యంగం వీటిని వర్జించాలి. అలాగే రతి, ఔషధ సేవనం, రుచికరమైన/సమృద్ధ భోజనాలను కూడా త్యజించాలి।
Verse 4
अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥
ప్రయాణం, కలహం, కోపం, మైథునం మరియు భారవహనం వర్జించాలి. శ్రాద్ధకర్త కూడా భోక్త కూడా పగలు నిద్రను త్యజించాలి।
Verse 5
श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥
శ్రాద్ధానికి ఆహ్వానింపబడినవాడు మైథునం చేస్తే, అతడు బ్రహ్మహత్యకు సమానమైన పాపాన్ని పొందించి నరకానికి పోతాడు।
Verse 6
श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥
శ్రాద్ధకర్మలో శ్రోత్రియుడై, విష్ణుభక్తుడై, తన ఆచారపద్ధతిలో నిష్ఠగలవాడై, ప్రశాంత స్వభావుడై, సత్కులజుడైన బ్రాహ్మణుని నియమించాలి।
Verse 7
रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥
రాగద్వేషరహితుడై, పురాణార్థంలో విశారదుడై, ‘త్రిమధు’ మరియు ‘త్రిసుపర్ణ’ సిద్ధాంతాలను తెలిసినవాడై, సమస్త భూతాలపై దయాపరుడై ఉండువాడు।
Verse 8
देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥
దేవపూజలో నిమగ్నుడై, స్మృతి తత్త్వాలలో విశారదుడై, వేదాంత సత్యాలతో సంపన్నుడై, సమస్త లోకాల హితంలో ఎల్లప్పుడూ రతుడై ఉండువాడు।
Verse 9
कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥
మనిషి కృతజ్ఞుడై, గుణసంపన్నుడై, గురు శుశ్రూషలో రతుడై, ఇతరులకు ఉపదేశించడంలో నిమగ్నుడై, సత్సాస్త్రాల కథన-వ్యాఖ్యానంలోనూ నిత్యం ఉండాలి।
Verse 10
एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥
ఓ మునీశ్వరా! శ్రాద్ధంలో నిజంగా ఇలాంటి బ్రాహ్మణులను నియమించాలి. ఇప్పుడు శ్రాద్ధంలో వర్జ్యులైన వారిని నేను చెప్పుదును—నీవు ఏకాగ్రచిత్తంతో వినుము।
Verse 11
न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥
అవయవం లోపించినవాడు లేదా అదనపు అవయవం ఉన్నవాడు, కడారి (కంజుడు), రోగి; కుష్ఠురోగి, వికృత నఖాలు గలవాడు; పొడవుగా వేలాడే చెవులు గలవాడు; వ్రతభంగం చేసినవాడు—(ఇవారు శ్రాద్ధంలో అనర్హులు)।
Verse 12
नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥
నక్షత్రపాఠం చెప్పి జీవించే వాడు, శవదాహకుడు, కువాది (కుటతర్కి), తరచు పక్షం మార్చే పరిర్వత్తుడు, అలాగే దేవలకుడు—ఇవన్నీ దుష్టపురుషులుగా చెప్పబడతారు.
Verse 13
निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥
నిందకుడు, అసహనుడు, ధూర్తుడు, గ్రామయాజకుడు (భాడా పూజారి), అసత్యశాస్త్రాలలో ఆసక్తుడు, పరుల అన్నంపై ఆధారపడేవాడు—ఇవీ ధర్మవిషయంలో నింద్యులుగా చెప్పబడ్డారు.
Verse 14
वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥
వృషలీ నుండి పుట్టిన సంతానాన్ని పోషించేవాడు, వృషలీ భర్త, కుండుడు మరియు గోలకుడు, అలాగే అయాజ్యుల కోసం యజ్ఞం చేసే యాజకుడు—ఇవీ అయోగ్యులుగా పేర్కొనబడ్డారు.
Verse 15
दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥
అతడు దంభాచారంతో ప్రవర్తిస్తాడు, కేవలం చూపుకోసం ముండనం చేస్తాడు, పరస్త్రీ-పరధనాలపై ఆసక్తి కలిగి ఉంటాడు; విష్ణుభక్తి లేనివాడు, శివభక్తి నుండీ ముఖం తిప్పినవాడు.
Verse 16
वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥
వేదాన్ని అమ్మేవారు, వ్రతాలను అమ్మేవారు, స్మృతులను అమ్మేవారు, అలాగే మంత్రాలను అమ్మేవారు—ఇవీ నింద్యులుగా చెప్పబడ్డారు.
Verse 17
गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥
గాయకులు, కావ్యకర్తలు, వైద్యశాస్త్రంతో జీవించే వారు, వేదనిందలో ఆసక్తులు, గ్రామ హాటుబజారును దహనం చేసే వాడు—ఇవన్నీ నింద్య వర్గాలుగా చెప్పబడినవి।
Verse 18
तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥
అలాగే అతికాముకుడు, మత్తు రసము/మద్యము విక్రయించేవాడు, మరియు కూటయుక్తి-మోసాలలో రమించేవాడు—ఇలాంటి వారు శ్రాద్ధంలో జాగ్రత్తగా వర్జ్యులు।
Verse 19
निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥
ఆహ్వానం ముందురోజు గానీ, అదే రోజున గానీ ఇవ్వాలి. ఆహ్వానిత బ్రాహ్మణుడు బ్రహ్మచారి, సంయమి, ఇంద్రియజయి కావాలి।
Verse 20
श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥
హే సత్తమా! శ్రాద్ధంలో తగిన క్షణం/ముహూర్తాన్ని పాటించి ప్రసన్నభావం కలిగి ఉండాలి. ఇంద్రియనిగ్రహంతో, చేతిలో దర్భ పట్టుకొని, ప్రాజ్ఞ ద్విజుణ్ణి ఆహ్వానించాలి।
Verse 21
ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥
తర్వాత ఉదయాన్నే లేచి ప్రాతఃకృత్యాలను ముగించి, విద్వాంసుడు ‘కుతప’ అని పిలువబడే సమయంలో శ్రాద్ధాన్ని ఆచరించాలి।
Verse 22
दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥
దినంలోని ఎనిమిదవ భాగంలో సూర్యుని తాపం, తేజస్సు మృదువయ్యే వేళ ఆ కాలాన్ని ‘కుతప’ అంటారు. ఆ సమయంలో పితృదేవతలకు ఇచ్చిన దానం అక్షయ ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
Verse 23
अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥
అపరాహ్ణ కాలాన్ని స్వయంభూ (బ్రహ్మ) పితృదేవతల కోసం నియమించాడు. అందువల్ల ఉత్తమ ద్విజులు ఆ సమయానికే పితృనిమిత్త ‘కవ్య’ాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 24
यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥
మునిశ్రేష్ఠా! అనుచిత కాలంలో ఇద్దరు ద్విజులకు ఇచ్చే కవ్యము ‘రాక్షస’మని తెలుసుకోవాలి; అది పితృదేవతలకు చేరదు.
Verse 25
काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥
సాయంకాలంలో ఇచ్చిన కవ్యము కూడా ‘రాక్షస’ స్వభావమవుతుంది. దాత నరకాన్ని పొందుతాడు, భోక్త కూడా నరకానికి వెళ్తాడు.
Verse 26
क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥
ఓ విప్రా! క్షయాహ దినంలో తిథులు దండమాత్ర కాలమే ఉంటే, నియమం తెలిసినవాడు విద్ధ-అపరాహ్ణ సమయంలో శ్రాద్ధం చేయాలి.
Verse 27
क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥
క్షయదినంలో సంబంధిత తిథి రెండు అపరాహ్నకాలాలకూ వ్యాపిస్తే, క్షయంలో పూర్వ తిథినే ఆచరించాలి; వృద్ధిలో అయితే ఉత్తర (తరువాతి) తిథినే ఆచరించాలి।
Verse 28
मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥
ముందరి రోజున రెండవ ముహూర్తంలో తిథి ప్రారంభమై, మరుసటి రోజున అదే తిథి సాయంకాలం–అపరాహ్నం వరకు నిలిచినచో, ఆ తిథి కర్మానికి ‘పరా’ (శ్రేష్ఠ) అని పరంపరలో ప్రసిద్ధి చెందింది।
Verse 29
किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥
కొంతమంది—రెండవ ముహూర్తం వచ్చిన వెంటనే ముందరి రోజునే కొద్దిగా ముందుగా చేయాలని అంటారు; కానీ ఓ మునీశ్వరా, కావ్యదాన విషయంలో ఈ అభిప్రాయం అందరికీ సమ్మతం కాదు।
Verse 30
निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥
ఓ ద్విజోత్తమా, ఆహ్వానించిన విప్రులు సమవేశమైనప్పుడు, ప్రాయశ్చిత్తంతో శుద్ధమైన అంతఃకరణం గల కర్త వారు (కర్మసమాప్తికి) అనుమతి పొందాలి।
Verse 31
श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥
శ్రాద్ధార్థం అనుమతి పొందిన తరువాత, మళ్లీ విప్రులను ఆహ్వానించాలి—విశ్వేదేవుల కోసం ఇద్దరిని, పితృల కోసం విధి ప్రకారం ముగ్గురిని।
Verse 32
देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥
దేవతల నిమిత్తం, పితృల నిమిత్తం—ఇద్దరినీ గానీ, ఒక్కొక్కరినీ గానీ—ఆహ్వానించాలి. శ్రాద్ధకర్మకు అనుమతి పొందినవాడు రెండు మండలాలను విధిగా సిద్ధం చేయించాలి.
Verse 33
चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥
బ్రాహ్మణుని మండలం చతురస్రం, క్షత్రియునిది త్రికోణం; వైశ్యునిది వృత్తం అని తెలుసుకోవాలి. శూద్రునికి మాత్రం జలప్రోక్షణం (అభ్యాభ్యుక్షణ) ద్వారానే విధి జరుగుతుంది.
Verse 34
ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥
యోగ్య బ్రాహ్మణులు లేనిచో సోదరుని, కుమారుని లేదా తననే నియమించుకోవాలి; కానీ వేదరహితమైన బ్రాహ్మణాభాసుని నియమించకూడదు.
Verse 35
प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥
బ్రాహ్మణుల పాదాలను కడిగి, వారికి ఆచమనం ఇచ్చి ఆసనంపై కూర్చోబెట్టాలి; ప్రభు నారాయణుని స్మరిస్తూ విధిగా అర్చన చేయాలి.
Verse 36
ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥
బ్రాహ్మణుల మధ్యలోను, ద్వారదేశంలోను, కర్త ‘అపహతా…’ అని ప్రారంభమయ్యే ఋగ్వేద ఋచను పఠిస్తూ నువ్వులను చల్లాలి.
Verse 37
यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥
యవగింజలు, దర్భగుచ్ఛాలతో “ఈ ఆసనం సమర్పించితిని” అని పలుకుతూ సమస్త దేవతలకు ఈ ఆసనాన్ని అర్పించాలి. తరువాత దైవార్పణంలో క్షణక్షణం మళ్లీ మళ్లీ దానం చేయాలి.
Verse 38
अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥
అక్షయ్యదానం మరియు ఆసనదానానికి షష్ఠీ తిథి విధిగా చెప్పబడింది; రెండవ వాహనదానానికి ద్వితీయా తిథి స్మరించబడింది. అన్నదానానికి చతుర్థీ తిథి యుక్తం; మిగతావి ‘సంపుద్ధయః’—పూర్ణ శుద్ధి, మంగళసిద్ధి—అని గ్రహించాలి.
Verse 39
आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥
దర్భశాఖలతో కూడిన రెండు పాత్రలను ముందుకు తెచ్చి, ఆ పాత్రలో నీటిని పోయాలి. అనంతరం “శం నో దేవీ…” అని ప్రారంభమయ్యే ఋగ్వేద ఋచను పఠించాలి.
Verse 40
यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥
“యవోసి” మంత్రాన్ని జపిస్తూ యవాలను చల్లాలి; తరువాత వాక్సంయమంతో సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు అర్పించాలి. ఆపై “విశ్వే దేవాసః…” అని ప్రారంభమయ్యే ఋచతో దేవతలను ఆహ్వానించాలి.
Verse 41
या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥
మనస్సు ఏకాగ్రం చేసి “యా దివ్యా…” మంత్రంతో అర్ఘ్యాన్ని అర్పించాలి. తరువాత సుగంధ ద్రవ్యాలు, పత్రపుష్పాలు, ధూపం, దీపాలతో పూజ చేయాలి.
Verse 42
देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥
దేవతల అనుమతి పొందిన తరువాత పితృగణాలను విధివిధానంగా పూజించాలి. నువ్వులతో కలిపిన దర్భలతో వారికి యోగ్యమైన ఆసనం సమర్పించాలి॥
Verse 43
पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥
అర్ఘ్యార్థంగా ద్విజుడు మునుపటిలాగే మూడు పాత్రలను సిద్ధం చేయాలి. ‘శం నో దేవ్యా…’ అని జపిస్తూ నీరు పోసి, తరువాత ‘తిలోఽసి’ అని పలికి నువ్వులు వేయాలి॥
Verse 44
उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥
‘ఉశంత…’ అనే ఋక్తో పితృలను ఆహ్వానించి, ఏకాగ్రుడైన విప్రుడు ‘యా దివ్యా…’ మంత్రంతో మునుపటిలాగే అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి॥
Verse 45
गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥
హే సత్తమా! సుగంధాలు, ఆకులు-పుష్పాలు, ధూపం-దీపం, అలాగే వస్త్రాలు, ఆభరణాలతో—తన సామర్థ్యానుసారం (భగవంతుని) అర్చించాలి॥
Verse 46
ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥
తర్వాత వివేకవంతుడు నెయ్యితో కలిపిన అన్నంలోని ఉత్తమ భాగాన్ని తీసుకొని ‘ఇదిని అగ్నిలో సమర్పిస్తాను’ అని చెప్పి, వారి అనుమతిని పొందాలి॥
Verse 47
करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥
ఓ మునీ! బ్రాహ్మణులను “నేను చేయనా?” లేదా “చేయించనా?” అని అడిగితే, వారు నిశ్చయంగా “చేయి”, “చేయబడనీ”, లేదా “చేయు” అని పలుకుతారు।
Verse 48
उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥
తన గృహ్యసూత్రంలో చెప్పిన విధానానుసారం ఉపాసనాగ్నిని ప్రज్వలింపజేసి, పితృకర్మలో ‘స్వధా, నమః’ అనే మంత్రాన్ని ఉచ్చరించాలి।
Verse 49
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥
ఇక్కడ జ్ఞాని పితృయజ్ఞంలా ఆహుతులు సమర్పించాలి—‘కవ్యవాహన అగ్నికి స్వధాతో నమః’ అని పలుకుతూ; లేదా ‘స్వాహా’తో ముగిసే మంత్రంతోనూ ఆహుతి ఇవ్వవచ్చు।
Verse 50
आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥
ఈ రెండు ఆహుతుల ద్వారానే పితృదేవతలకు అక్షయ తృప్తి కలుగుతుంది. అగ్ని లేనప్పుడు బ్రాహ్మణుడు తన అరచేతిలో హోమం చేయవలెనని విధి ఉంది।
Verse 51
यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥
ఓ ద్విజా! ఆచారానుసారం కర్మను చేయాలి—అరచేతిలో అగ్నితో గానీ, యజ్ఞాగ్నితో గానీ. పార్వణ కర్మ సమీపించినప్పుడు అగ్నిని దూరంగా ఉంచడం లేదా దూరం నుంచి తెప్పించడం తగదు।
Verse 52
संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥
పవిత్రాగ్నిని సంధానించి జ్ఞాని విధిపూర్వకంగా కర్తవ్యకర్మను నిర్వహించి అనంతరం ఆ అగ్నిని గౌరవంతో విసర్జించాలి. ఓ బ్రాహ్మణా, పార్వణక్రియ సమయమున అగ్ని దూరంగా ఉంటే ఇదే విధానం అనుసరించాలి.
Verse 53
भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥
క్షయాహ—శ్రాద్ధానికి నియత దినము వచ్చినప్పుడు స్వీయ పవిత్రాగ్ని దూరంగా ఉంటే, అన్నదమ్ముల ద్వారా అగ్నిని నిలుపుకొనే విధివంతులైన ద్విజులతో నియమపూర్వకంగా శ్రాద్ధం చేయించాలి.
Verse 54
तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥
అదేవిధంగా అక్కడ అన్నదమ్ములు లౌకిక (గృహ్య) అగ్నియందుకూడా స్థితులై ఉన్నారు. ఉపాసనకు సంబంధించిన సహాయక వ్యవస్థలు ఏర్పాటయ్యాయి—కొంతమంది దూరంగా, సమీపంలో ఉన్న అన్న మాత్రం అక్కడే నిలిచాడు.
Verse 55
यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥
అగ్నిలో హోమం చేసినా, లేదా తన చేతిలోనే ఆహుతి ఇచ్చినా, అటువంటి వాడు నిశ్చయంగా పాతకుడు. ఉపాసనాగ్ని దూరంగా ఉంచబడినప్పటికీ కొందరు ద్విజులు అలా చేయాలని కోరుతారు.
Verse 56
तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥
హరిని స్మరించుచూ మిగిలిన నైవేద్యాన్ని బ్రాహ్మణుల పాత్రలలో పంచాలి; అలాగే నమలదగినవి, భుజించదగినవి, లేహ్యములు, పానీయములు మొదలైన వాటితో బ్రాహ్మణులను విశేషంగా పూజించి సత్కరించాలి.
Verse 57
अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥
అప్పుడు అతడు ఉభయ విషయాలలో జాగ్రత్తగా, సమాహితచిత్తుడై అన్నత్యాగం (అర్పణ) చేయాలి; “మహాభాగులు, మహాబలులు అయిన విశ్వేదేవులు ఇక్కడికి రాగాక” అని ఆహ్వానించాలి।
Verse 58
ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥
శ్రాద్ధంలో ఏ ఏ స్థలానికి ఏ దేవతలు విధించబడ్డారో, ఆ దేవతలందరూ సంపూర్ణ జాగ్రత్తతో ఇక్కడ ఉండుగాక— అని వేద ఋచతో దేవతలను ప్రార్థించాలి।
Verse 59
तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥
ఇలా అతడు విప్ర ఋషులను సముచితంగా ప్రార్థించి, ‘హేతి’ అనే ఋగ్వేద ఋచతో ప్రకాశమయ తేజస్సు గల పితృదేవతలను— అమూర్తులనూ మూర్తులనూ— ఆహ్వానించాలి।
Verse 60
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥
యోగచక్షువు గల ఆ ధ్యానులను నేను ఎల్లప్పుడూ నమస్కరిస్తాను। ఈ విధంగా పితృదేవతలకు నమస్కరించి, నారాయణపరాయణుడై ఏకశరణుడుగా ముందుకు సాగాలి।
Verse 61
दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥
హవిస్ (ఆహుతి భాగం) ఇచ్చిన తరువాత, ఆ పవిత్ర భాగాన్ని విధిగా విష్ణువుకు నివేదించాలి। ఆపై వాక్సంయమం గల ఆ బ్రాహ్మణ ద్విజులందరూ భోజనం చేయాలి।
Verse 62
हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥
ఎవరైనా నవ్వుతూ మాట్లాడితే, ఆ వాక్యం రాక్షసులకు హవిగా అవుతుంది. కాబట్టి శాస్త్రోక్త ఆచారానుసారం దానం-ఆహుతి ఇవ్వాలి—విధి ఉన్నచోట తేనె, మాంసం మొదలైనవీ అలాగే.
Verse 63
पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥
పాత్రాలను చేతబట్టి, వాక్సంయమంతో వారు పాకమైన అన్నం మొదలైన వాటిని ప్రశంసించాలి. శ్రాద్ధానికి నియమించబడిన ఏదైనా బ్రాహ్మణుడు పాత్రను వదిలివేస్తే (వదిలి వెళ్లితే),
Verse 64
श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥
అతడు శ్రాద్ధాన్ని నాశనం చేసినవాడిగా తెలిసి నరకానికి పడతాడు. అలాగే బ్రాహ్మణులు భోజనం చేస్తున్నప్పుడు వారు పరస్పరం తాకుకుంటే, అది కూడా దోషమై కర్మాన్ని చెడగొడుతుంది.
Verse 65
तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥
ఆ అన్నాన్ని త్యజించకుండా (అవమానించకుండా) భుజించి, కర్త శ్రద్ధాపరాయణుడై గాయత్రీ మంత్రాన్ని ఎనిమిది వందల సార్లు జపించాలి, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టబడుతున్నప్పుడు.
Verse 66
स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥
అనంతుడూ అపరాజితుడైన దేవ నారాయణుని స్మరించాలి—ప్రత్యేకంగా రక్షోఘ్న (రక్షణ) కర్మల్లో, వైష్ణవ ఆచార-వ్రతాల్లో, అలాగే పైతృక కర్మల్లో.
Verse 67
जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥
పౌరుష సూక్తాన్ని జపించాలి; అలాగే నాచికేత త్రయ మంత్రాలు, త్రిమధు–త్రిసుపర్ణ పాఠాలు, పావమాన స్తోత్రాలు మరియు యజుః మంత్రాలనూ జపించాలి।
Verse 68
सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥
పితృులు ప్రకటించిన సాధారణ ఉపదేశాలను—పుణ్యప్రదమైనవిగా—వివరించాలి; అలాగే ఇతిహాసాలు, పురాణాలు మరియు ధర్మశాస్త్రాలనూ బోధించాలి।
Verse 69
भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥
ఓ ద్విజా! బ్రాహ్మణులు భోజనం చేస్తున్నంతసేపు ఈ మంత్రాలను జపించాలి; బ్రాహ్మణులు భోజనం ముగించిన తరువాత విధిపూర్వకంగా వికిర (అర్పిత భాగం)ను చల్లాలి।
Verse 70
शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥
మిగిలిన అన్నంపై మంత్రోచ్చారణ చేయాలి, మధుసూక్తాన్ని జపించాలి. ఆపై, ఓ నారదా! స్వయంగా పాదాలను కడిగి సమ్యకంగా ఆచమనం చేయాలి।
Verse 71
आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥
విప్రులు ఆచమనం చేసిన తరువాత పిండాన్ని నివేదించాలి. ఆపై స్వస్తివాచనాన్ని చేయించి, అక్షయ్యోదక కర్మను కూడా నిర్వహించాలి।
Verse 72
दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥
దానం ఇచ్చి మనస్సును సమాధానంగా ఉంచి, తరువాత బ్రాహ్మణులకు అభివాదం చేయాలి. పాత్రను కదల్చకుండానే ద్విజులు ‘స్వస్తి’ అని మంగళాశీర్వచనాలు పలుకుతారు.
Verse 73
वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥
ఒక సంవత్సరం పాటు వారి పితృదేవతలు ఉచ్ఛిష్టభోజులై ఉంటారు; ‘దాతారో నోఽభివర్ధంతాం’ మొదలైన స్మృతి వాక్యాలలో ఇలా చెప్పబడింది.
Verse 74
आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥
వారినుంచి ఆశీర్వచనాలు స్వీకరించి, తరువాత నమస్కారం చేయాలి. ఆపై తన శక్తి మేరకు దక్షిణ ఇవ్వాలి, సుగంధ ద్రవ్యాలతో కూడిన తాంబూలం సమర్పించాలి.
Verse 75
न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥
తర్వాత తలక్రిందుగా ఉంచిన పాత్రను తీసుకొని ‘స్వధా’కారాన్ని ఉచ్చరించాలి. ‘వాజే-వాజే’ అని ప్రారంభమయ్యే ఋచతో పితృదేవతలను, దేవతలను విధివిధానంగా విసర్జించాలి.
Verse 76
भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥
ఆ రాత్రి శ్రాద్ధభోజనం చేసినవాడు మరియు శ్రాద్ధకర్త—ఇద్దరూ మైథునాన్ని వదలాలి. అలాగే స్వాధ్యాయం మరియు ప్రయాణాన్ని కూడా జాగ్రత్తగా పరిత్యజించాలి.
Verse 77
अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥
ప్రయాణికుడు, నిపుణుడు, ధనహీనుడైనవాడైనా ఆపద్శ్రాద్ధం చేయవలెను; అవసరమైతే స్వర్ణంతో, లేదా భార్యను స్పర్శించి (ప్రతినిధి విధిగా) కూడా చేయవచ్చు.
Verse 78
द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥
ద్రవ్యాభావంలో, అర్హుడైన ద్విజుడు లేనప్పటికీ కనీసం అన్నమాత్రం వండాలి; విచక్షణగలవాడు పైతృక సూక్తంతో హోమం చేయాలి.
Verse 79
अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥
హవ్యానికి తగిన ద్రవ్యాలు పూర్తిగా లేకపోతే, తన శక్తి మేరకు—విధివిధానంగా స్నానం చేసి, ఓ బ్రాహ్మణా—గోవులకు తృణం అర్పించవచ్చు, లేదా నువ్వులు-నీటితో తర్పణం చేయవచ్చు.
Verse 80
अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥
లేదా విచక్షణగలవాడు జనసంచారం లేని అడవిలో అత్యంత గట్టిగా విలపిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ—“నేను దరిద్రుణ్ని, నేను మహాపాపిని” అని పలకాలి.
Verse 81
परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥
ముందురోజు శ్రాద్ధం చేసి కూడా పితృదేవతలకు తర్పణం చేయని మానవుని వంశం నాశనమవుతుంది; అతడు బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన పాపాన్ని పొందుతాడు.
Verse 82
श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥
హే మునీశ్వరా! శ్రద్ధతో శ్రాద్ధం చేసే మానవులకు వంశపరంపర విఛ్ఛేదం కలగదు; వారు సమృద్ధులుగా కూడా అవుతారు।
Verse 83
पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥
శ్రాద్ధంలో పితృదేవతలను తృప్తిపరచేవారు, దానివల్లే విష్ణువును పరమంగా పూజించినవారే. జగన్నాథుడు తృప్తుడైతే సమస్త దేవతలు తృప్తి చెందుతారు।
Verse 84
पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥
పితృలు, దేవతలు, గంధర్వ-అప్సరసలు, యక్షులు, సిద్ధులు, మనుష్యులు—ఇవన్నీ నిజంగా సనాతన హరియే।
Verse 85
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥
స్థావర-జంగమములైన ఈ సమస్త జగత్తు ఎవరి నుండి ఉద్భవించిందో, అందువల్ల ఆ సనాతన విష్ణువే సమస్తం—దాత కూడా, భోక్త (గ్రహీత) కూడా।
Verse 86
यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥
హే విప్రా! ఉన్నదీ లేనిదీ, కనిపించేదీ కనిపించనిదీ—ఇవన్నీ విష్ణుమయమని తెలుసుకో; కనుక ఆయనకు భిన్నంగా ఏదీ లేదు।
Verse 87
आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥
ఆయనే విశ్వానికి ఆధారభూతుడు, సమస్త భూతాల అవ్యయ అంతర్యామి. అనుపమ స్వభావముగల భగవంతుడు హవ్యకవ్యభుక్—అగ్నిలో అర్పణలు, పితృకర్మ అర్పణల భోక్త॥
Verse 88
परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥
పరబ్రహ్మమని పిలువబడేవాడు ఏకైక జనార్దనుడే. ఆయనే కర్త, ఆయనే కార్యం చేయించేవాడు; సమస్తమూ సనాతన విష్ణువే॥
Verse 89
इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥
ఇలా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, శ్రాద్ధమునకు ఉత్తమ విధి నీకు చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఆచరించువారికి పాపము వెంటనే లయమవుతుంది॥
Verse 90
य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥
ఓ ద్విజోత్తమా, శ్రాద్ధకాలమున భక్తితో దీనిని పఠించువాడి పితరులు తృప్తి చెందుతారు; అతని సంతతి కూడా వృద్ధి చెందుతుంది॥
Frequently Asked Questions
The chapter states that Svayambhū (Brahmā) appoints aparāhṇa for Pitṛs; Kutapa is defined as the eighth division of the day when the sun’s intensity softens, and offerings made then become ‘imperishable’ (akṣayya) in result for the ancestors.
A śrāddha offering made at an improper time—especially in the evening or incorrectly timed to tithi—becomes ‘Rākṣasa’ (spoiled/inauspicious) and is said not to reach the Pitṛs, bringing negative consequences to both giver and eater.
It prioritizes a learned śrotriya devoted to Viṣṇu, steady in proper conduct, serene, from a reputable family, free from attachment/aversion, Purāṇa-aware, Smṛti-versed, Vedānta-accomplished, compassionate, grateful, and engaged in teaching and welfare.
It allows alternatives such as offering as homa into the palm (for a brāhmaṇa) when fire is unavailable, cooking simple food when materials/priests are lacking, offering sesame and water or grass for cows, and treating such acts as emergency śrāddha done according to one’s capacity.