Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ఈ అధ్యాయంలో సనందనుడు నారదునికి నిరుక్తం అనే వేదాంగాన్ని బోధిస్తాడు; అది ధాతువులు, పదనిర్మాణంపై ఆధారితం. అదనపు అక్షరాలు, అక్షరాల మార్పిడి, వికృతి, లోపం వంటి కనిపించే ‘దోషాలు’ గుర్తింపు పొందిన వ్యాకరణ క్రియల ద్వారా ఎలా సమర్థించబడతాయో హంస/సింహ వంటి ఉదాహరణలతో వివరిస్తాడు. సంయోగం, ప్లుత స్వరాలు, నాసిక్య/అనుస్వారం, ఛందస్సు సాక్ష్యం వంటి పాఠపద్ధతులు చెప్పి, బాహులక (ప్రచలిత ప్రయోగం) మరియు వాజసనేయి శాఖా ప్రత్యేక రూపాలను కూడా ప్రమాణంగా అంగీకరిస్తాడు. తరువాత పరస్మైపద-ఆత్మనేపద విభజన, గణాల లెక్కలు, ఉదాత్త-అనుదాత్త-స్వరిత స్వర నియమాలు, ధాతు జాబితాలు, అలాగే ఇత్, కిట్, ణి, టోంగ్ వంటి సూచకాలు సాంకేతికంగా వస్తాయి. ముగింపులో ప్రకృతి-ప్రత్యయ, ఆదేశ, లోప, ఆగమ విశ్లేషణతో పాటు శుద్ధ పాఠమే రూపనిర్ణయం, నిఘంటు నిర్ణయానికి ఆధారం; అయితే విషయం ఆచరణలో అనంతమని సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
సనందనుడు పలికెను—నేను నీకు ‘నిరుక్తం’ను వివరిస్తాను; అది వేదానికి సంబంధించిన శ్రోత్రాంగములలో ఉత్తమమైన వేదాంగం. అది ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది—వైదిక స్వరూపమై, ధాతు మరియు రూపాలపై ఆధారపడినది.
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
కొన్ని చోట్ల అనవసర అక్షరాల ప్రవేశం ఉంటుంది, కొన్ని చోట్ల అక్షరాల స్థానమార్పు; ఎక్కడో అక్షర వికృతి, మరెక్కడో—అని చెప్పబడినట్లు—అక్షరలుప్తి కూడా ఉంటుంది।
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
అలాగే, ఓ నారదా, ఎక్కడ అక్షరాలలో వికారం మరియు లుప్తి ఉంటాయో, అలాగే ధాతువుతో యోగం వల్ల అధికంగా ఏర్పడే సంధి-సదృశ కలయిక ఉంటుందో—అదే ‘సంయోగం’ అని ప్రకటించబడింది।
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
అక్షరాగమం వల్ల ‘హంస’ స్థిరపడుతుంది; అక్షరస్థానమార్పు వల్ల ‘సింహ’. అక్షరవికృతి వల్ల ‘గూఢాత్మా’, అక్షరలుప్తి యొక్క భాగం వల్ల ‘పృషోదర’—ఇలా ఈ వ్యాకరణ ప్రక్రియలతో పదాలు నిరూపించబడతాయి।
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
భ్రమరాది నాదాలపై ధ్యానరూపంగా ఉండే సాధననే ఐదవ యోగమని తెలుసుకోవాలి. ఇక్కడ, ఓ పునర్వసూ, వేద ఛందస్సుల్లో ఇది విస్తృతంగా చెప్పబడిందని బోధించబడింది।
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘నభస్వత్’ మరియు ‘వృషణ’ ఇవి కూడా పరస్మైపద వర్గంలో ధాతురూపంగా గ్రహించబడతాయి. అలాగే ‘పర’ మరియు ‘వ్యవహిత’ (మధ్యలో విరామం ఉన్న) రూపాలు కూడా ‘గతి’ అనే సాంకేతిక సంజ్ఞతోనే సూచించబడతాయి—అని బోధ.
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
విభక్తుల మార్పిడి (విపర్యాసం) దోషము; ఉదాహరణకు తప్పు ప్రయోగం “దధనా జుహోతి” (“పెరుగుతో హవనం చేస్తాడు”). అలాగే “అభ్యుత్సాదయామకేతుః”, “ధ్వనయీత్” వంటి వికృత రూపాలు, “గృభాయే” మొదలైన ప్రయోగాలూ చెప్పబడ్డాయి।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
సుప్ (నామ విభక్తి), తిఙ్ (క్రియా ప్రత్యయాలు), ఉపగ్రహం (ఉపసర్గం), లింగం మరియు నర/కర్త, అలాగే కాలం, హ-లు-చూ అక్షరాలు, స్వరం, కర్తృ, యడ్—ఇవన్నీ పరస్పర మార్పిడి కావాలని శాస్త్రకర్త ఉద్దేశిస్తే, అది కూడా బాహుల్యమైన ప్రాచుర్యంతో సిద్ధమవుతుంది।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“రాత్రీ”, “వింబీ”, “కద్రూ” మరియు “ఆవిష్టు”—ఇవి వాజసనేయులు (శుక్ల యజుర్వేద పరంపర) వాడే నామాలు/పదాలు.
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“కర్ణేభిః”, “యశో-భాగ్య” మొదలైనవి మరియు ఇతర చతురక్షర (నాలుగు అక్షరాల) మంత్రాలు; అలాగే “దేవాసః” మొదలైనవి; ఇంకా “సర్వదేవతాతిత్వావత్” (సర్వ దేవతలను అతిక్రమించిన స్థితితో యుక్తుడు) అనే ప్రయోగమూ—ఇవన్నీ ఇక్కడ గ్రహించవలెను।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
అంతర్గత-బాహ్య రెండు విధాల వినాశక శక్తులు, ప్రళయాది ఆపదలు మరియు సమస్త పీడలు—మమ్మల్ని తాకకూడదు. వ్యాధులు మాకు హాని చేయకూడదు; అలాగే మా ముఖములు/వాక్కు కూడా రక్షింపబడుగాక।
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
సగర్భ్య, స్థాపదీ, ఋత్వ్యోర, శ్రేష్ఠ త్రిపంచక, హిరణ్యయ మరియు ‘నర’—ఇవి అన్నీ పరమ వ్యోమంలో నిత్యంగా స్థితమై ఉన్నవిగా జప-ధ్యానయోగ్యము।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
భూమినే వేదికాభూమిగా భావించి, తన భక్తిమయ ప్రయత్నంతో—జలవధువులా—ఆ ప్రభువును ఆరాధించాలి। స్నానం చేసి ముందుకు వెళ్లి, శుచితలో స్థిరంగా విధిని ఆచరించాలి।
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
ఉచ్చారణలో వికృతి వచ్చినా—అసమంజస మలుపులు, మింగిన అక్షరాలు లేదా ఇతర దోషాల వల్ల—అభిప్రేతార్థాన్ని గుర్తించాలి; ఎందుకంటే అంతర్లీన ఛందస్సు-మాత్ర, భావం తగ్గదు।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘మిత్రయుః’, ‘దురస్వా’, ‘హాత్వా’, ‘సుధితం’ వంటి రూపాలనూ గ్రహించాలి; అలాగే ‘దధర్తి’, ‘ఆద్యాః’, ‘స్వవద్భిః’, ‘ససూవే’, ‘ధిష్వ’ మొదలైన వాటి శుద్ధ ప్రయోగాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
అతడు మళ్లీ మళ్లీ ముందుకు సాగెను—హరిని దృష్టిలో ఉంచుకొని—సుప్రసిద్ధంగా సిద్ధమైన భక్తులు హృదయపూర్వకంగా ప్రార్థించిరి. అందువల్ల అతడు ‘రథీతర’గా, ‘నసతా’ మొదలైన నామాలతో, ‘అమ్నర్భువరథ’గా కూడా స్తుతింపబడును।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘బ్రూహి’ మొదలైన రూపాలలోను, తరువాతి ‘ఔ’ పదంలోను, అలాగే ‘శ్రావయేత్’ మొదలైన ప్రయోగాలలో స్వరాన్ని ప్లుతంగా (దీర్ఘంగా లాగి) ఉచ్చరించవలెను. ‘దాశ్వాంశ్వ’, ‘స్వతవాన్’, ‘యా-పౌత్రి-’ వంటి సమాసాలలో ‘త్వం’ ప్రయోగం విధించబడింది; ‘నృభిష్టుతః’ లోనూ నిర్దిష్ట ధ్వని-విధానం స్మృతమైంది॥१७॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ఋతు-ప్రవాహం, అనగా కాలగతిని చూచిన జ్ఞానులు కూడ స్వయంసంయమంతో కూర్చుంటారు; ఎందుకంటే ప్రవృత్తి మరియు అప్రవృత్తి వల్ల ఉద్భవించే నాలుగు విధాల అతిబాహుల్యం (అతివిస్తారం) కారణంగా చిత్తం చలించుతుంది॥१८॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
విభాష (ఐచ్ఛిక రూపాలు) మరియు ఇతరథా-ప్రయోగ అవకాశం వల్ల సమస్త వైదిక ప్రయోగాలు కూడా సిద్ధమవుతాయి. ‘భూ’ మొదలైన ధాతువులు పరస్మైపదీ (కర్తరి) అని తెలుసుకోవలెను—ఇది సంప్రదాయోక్తి॥१९॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
ఓ మునీ! ‘ఏధ్’ మొదలైన ఆత్మనేపదీ ధాతువుల వర్గం ఉదాత్తచిహ్నితమై ముప్పై ఆరు సంఖ్యలో ఉంది; అలాగే ‘అతా’ మొదలైన పరస్మైపదీ ధాతువులు ముప్పై ఎనిమిది అని చెప్పబడినవి॥२०॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘లోకృ-’ తో ప్రారంభమయ్యే ఆత్మనేపదీ రూపాలు నలభై రెండు అని చెప్పబడినవి. అలాగే ఉదాత్తం మరియు ఇతర స్వరభేదాల విషయములో ‘ఫక్క-’ మొదలైనవి యాభైగా పరికీర్తించబడ్డాయి॥२१॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“వర్చ-” మొదలైన గణం నుండి ఇరవై ఒక పదాలు అనుదాత్త (తక్కువ స్వరం)గా చెప్పబడ్డాయి. “గుప-” మొదలైన గణం నుండి నలభై రెండు పదాలు ఉదాత్త (ఎత్తు స్వరం)గా ప్రకటించబడ్డాయి॥२२॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
శాబ్దికులు ఇలా చెప్పారు: “ధిణ్య-” మొదలైన వాటి నుండి ప్రారంభమయ్యే పది ధాతువులు అనుదాత్త (తక్కువ స్వరం)గా గుర్తించబడ్డాయి. అలాగే “అణ-” మొదలైన వాటి నుండి ప్రారంభమయ్యే ఇరవై ఏడు ధాతువులు ఉదాత్త (ఎత్తు స్వరం)గా చెప్పబడ్డాయి॥২৩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“అమా-” మొదలైన శ్రేణి శాబ్దికులచే పేర్కొనబడింది—మొత్తం ముప్పై రెండు. ధ్వనిశాస్త్ర పారిభాషిక పదాల ద్వారా ఇది వివరించబడింది; దీని పరిమాణం డెబ్బై రెండు, ‘మ’ అక్షరంతో ప్రారంభమై, ఉదాత్త (ఎత్తు స్వరం) బంధంతో అనుసంధానమై ఉంది॥२४॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
స్వరిత స్వరంతో గుర్తించబడిన ధాతువులలో ‘ఇద్ధావు’ అనే ఒక్కటే ప్రకటించబడింది. అయితే అనుదాత్త స్వరంతో గుర్తించబడిన ధాతువులలో ‘క్షుధ్’ మొదలైనవి కలిపి యాభై రెండు ధాతువులు చెప్పబడ్డాయి॥२५॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ఘుషిర్’ మొదలైన గణం నుండి ఉదాత్త (ఎత్తు స్వరం) కలిగిన ఎనభై ఎనిమిది ధాతువులు అని భావించబడింది. ‘ద్యుత్’ మొదలైన గణం నుండి అనుదాత్త (తక్కువ స్వరం) కలిగిన ఇరవై రెండు ధాతువులు అని భావించబడింది॥২৬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ఘటము మొదలైన ప్రమాణాలలో ‘ఎనుదాత్తేత’ (నిమ్న స్వరములు) పదమూడు అని చెప్పబడినవి. తదుపరి ‘జ్వలదుదాత్తేత’ (దీప్త ఉచ్చ స్వరములు) కూడా యాభై రెండుగా నిర్దిష్టమయ్యాయి॥२७॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
స్వరితంలో ధ్వని ‘ద్రాజృ-సంప్రోక్త’ అని ప్రకటించబడింది; దాని ఆధారం ‘స్తనహే-భ్రాజృతస్రయః’ మొదలైన క్రమములోనని చెప్పబడింది. అనుదాత్తంలో ‘ఏత’ (నిమ్నత లక్షణం) వివరించబడింది; అందువల్ల మిగిలిన ప్రత్యేక స్వరం ‘ఉదాత్త’గా గ్రహించాలి॥२८॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
నియమసమూహంలో ‘సహ’ అనుదాత్తస్వరంతో ఉన్నదిగా గణించబడింది; ‘రమ’ ఏకరూపమైనదైనా ఆత్మనేపదిగా చెప్పబడింది. ‘సదస్రయ’ ఉదాత్తచిహ్నితము; అలాగే ‘కుచ’ నుండి ‘వేదాః/వేదా’ కూడా ఉదాత్తస్వరంతో గ్రహించబడుతుంది॥२९॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
స్వరితచిహ్నిత సమూహంలో ‘ధిక్…’తో ప్రారంభమై ముప్పై ఐదు ఉన్నాయని చెప్పబడింది. వాటి తరువాత మళ్లీ స్వరితంలో ‘ఛ్ఛిఞ్, భృఞ్…’తో ప్రారంభమై నాలుగు ఉన్నాయి; ఇవికూడా స్వరితస్వరంతోనే పఠించవలెను॥३०॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ధేట్’ మొదలైన ధాతువులలో పరస్మైపదిగా నలభై ఆరు ప్రకటించబడ్డాయి. ‘స్మిఙ్’ మొదలైనవి మాత్రం పద్దెనిమిది ఆత్మనేపద ధాతువులుగా భావించబడ్డాయి॥३१॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
అనంతరం ‘పూఙ్’ మొదలైన మూడు గణాలు అనుదాత్త-చిహ్నితములని ప్రకటించబడినవి. ‘హృ’ మొదలైనవి పరస్మైపదీ, ‘గు’ మొదలైన మూడు గణాలు ఆత్మనేపదీ అని చెప్పబడినవి।
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘రభ్’ మొదలైనవి మరియు ‘అబ్ద’ గణము అనుదాత్త-చిహ్నితములుగా గ్రహించబడినవి. అలాగే ‘క్ష్విద్’ మొదలైనవి, ‘ణి’ ఇట్ కలిగి ఉదాత్తముగా—ఈ మతప్రకారం—‘స్కంభ్’ మొదలైన పదిహేను ధాతువులు పరస్మైపదీ.
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘కిట్’ చిహ్నిత ధాతువులు మరియు ఉదాత్త-యుక్త ధాతువులు ఉభయపదములుగా (రెండు పదములలోనూ) ఉపదేశించబడినవి. కానీ స్వరిత-యుక్తములు మరియు ‘పచ్’ మొదలైన వర్గ ధాతువులు పరస్మైపదీగా భావించబడినవి।
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
స్వర, ఇట్, స్వరిత—ఈ మూడు వ్యాకరణ సంప్రదాయంలో పరిభాషా-సంజ్ఞలుగా భావించబడినవి. భ్వాది నుండి ప్రారంభించి ధాతువులు ఆరు వేలకంటే కొద్దిగా ఎక్కువగా ఉన్నట్లు మతం.
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘వద్’ మొదలైనవి మరియు ‘హన్’ మొదలైన ధాతువులు పరస్మైపదీగా చెప్పబడినవి. ‘ద్విష్’ మొదలైన వాటిలో స్వరిత-చిహ్నిత ధాతువులు సంప్రదాయం ప్రకారం నాలుగు అని భావించబడినవి।
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
ఇక్కడ ‘చక్షిఙ్’ అనే ఒక్క ధాతువు ఆత్మనేపదిగా ప్రకటించబడింది. అలాగే ‘ఇరా’ మొదలైన ధాతువులు అనుదాత్త-చిహ్నితములు; మొత్తం పదమూడు అని చెప్పబడింది.
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
హే మునీ, శాబ్దికులు ‘షూఙ్’ మరియు ‘శీङ్’ అనే రెండు ధాతువులను ఆత్మనేపదిగా చెప్పారు. అలాగే ‘షు’తో ప్రారంభమయ్యే ఏడు ధాతువులు పరస్మైపదిగా ప్రకటించారు.
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
హే మునీశ్వరా, ‘స్వరిత–ఏద్–ఉర్–ణుఞ్’ అనే ఒక్క ధాతువు ప్రసిద్ధమైంది. అలాగే ‘ఘు’తో ప్రారంభమయ్యే మూడు రూపాలు కూడా ఉపదేశించబడ్డాయి; అవి పరస్మైపదిగా పరిగణించబడతాయి.
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
హే నారదా, శాబ్దికుల స్మృతిలో ‘ష్టుఞేక’ ప్రసిద్ధం; అది ‘సమా’ అంటే ఒక సంవత్సర పరిమాణానికి సమానమని చెప్పబడింది.
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘రా’ మొదలైన సమూహానికి చెందిన పద్దెనిమిది ధాతువులు పరస్మైపదిగా స్మరించబడ్డాయి. హే నారదా, ‘ఇఙ్’ ధాతువు మాత్రం కేవలం ఆత్మనేపదిగా ఉపదేశించబడింది.
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
ఇవాటిలో ‘విదాద’తో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు రూపాలు పరస్మైపదములుగా భావింపబడినవి; అలాగే ‘ఞిష్వప్శయ’ అని ఉపదేశించిన రూపమును కూడా పరస్మైపదికముగానే గ్రహించవలెను।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
ఓ మునీ, నేను చెప్పిన ‘స్యమ్’ మొదలైన ధాతువులు నిజంగా పరస్మైపదములు; అయితే ‘స్మరణ’ అర్థంలో ‘దీధీङ్’ మరియు ‘వేఙ్’ అనే రెండు ధాతువులు ఆత్మనేపదములు।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘ప్రథా-’ మొదలైనవి మరియు ‘స్రయ’ కూడా ఉదాత్తేత్గా ప్రకటించబడ్డాయి; ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ‘చర్కరీతం’ మరియు ‘హ్నుఙ్’ అనుదాత్తేత్గా చెప్పబడ్డాయి।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
అదాది గణంలో డెబ్బైమూడు ధాతువులు లెక్కించబడ్డాయి. ‘దా-’ మొదలైన ధాతువులు వేదపరంపరలో ప్రసిద్ధమై, అవి పరస్మైపదములుగా భావింపబడతాయి।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
స్వరితేత్ విషయంలో ‘భృఞ్’ ధాతువు చెప్పబడింది; ఉదాత్తేత్ విషయంలో ‘ఇద్ధాక్’ ధాతువు ప్రకటించబడింది. ‘మాంగ్’ మరియు ‘హాంగ్’ అనే రెండు ధాతువులు అనుదాత్తేత్; అలాగే ‘దాన్’ వర్గ ధాతువులలో స్వరితేత్ నియమం చెప్పబడింది।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘వాణితిర’ మొదలైనవి, అలాగే ఆ ఆశ్రయమున నిలిచినవీ ‘స్వరితేత’గా ఉద్ఘాటించబడ్డాయి. అలాగే ‘ఘృముఖ’ మొదలైన పన్నెండు ధాతువులు పరస్మైపదమని భావించబడినవి॥४७॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
ఇక్కడ హ్వాదిక గణములో ఇరవై రెండు ధాతువులు సూచించబడ్డాయి. అలాగే దివాది మొదలైన ఇరవై ఐదు ధాతువులు పరస్మైపదమని చెప్పబడినవి॥४८॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
ఓ నారదా! షూఙ్, దూఙ్ అనే రెండు ధాతువులు ఆత్మనేపదములు. అలాగే ‘ఓ’ ధాతువు మరియు ‘పూఙ్’ మొదలైన ఏడు ధాతువులు కూడా ఆత్మనేపదములుగా భావించబడినవి॥४९॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
ఓ విప్రా! ‘దీङ్’ మొదలైన ధాతువులు ఇక్కడ ఆత్మనేపదములుగా కీర్తించబడ్డాయి. ‘స్యతి’ మొదలైనవి వ్యాకరణ సంప్రదాయం ప్రకారం పరస్మైపదములుగా భావించబడినవి॥५०॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
ఓ మునీ! ‘జని’ మొదలైన పదిహేను ధాతువులు ఆత్మనేపదములు. అలాగే ‘మృష’ మొదలైన ఐదు ధాతువులు ‘స్వరితేత’ (స్వరిత సూచకంతో)గా కీర్తించబడ్డాయి॥५१॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘పద’ మొదలైన మొదటి పదకొండు రూపాలు ఆత్మనేపదములని భావించబడినవి. ఇక్కడ ‘రాధ్’ ధాతువు కర్మక (సకర్మక)ముగా గ్రహింపబడును; స్వాది మరియు చురాది గణములలో వృద్ధి-ప్రయోగంలో ఈ నియమము వర్తించును.
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
ఉదాత్తేత మరియు తుదాది మొదలుకొని పదమూడు (గణములు) ప్రకటించబడినవి. ఇక్కడ రధాది మొదలైన ఎనిమిది (గణములు) పరస్మైపదములని కూడా కీర్తించబడినవి.
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
సమాది మొదలుకొని, ఉదాత్తేత-లక్షణములతో కూడి నలభై ఆరు (గణములు) ఉద్ఘాటించబడినవి. అలాగే దివాది మొదలైన ధాతువులు మొత్తం నాలుగు వందల నలభై అని భావించబడును.
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘స్వాద్’ మొదలైన ధాతువులు స్వరిత-స్వరముతో, ṭoṅ-ఇత్-లక్షణముతో కూడినవని కీర్తించబడినవి. ఓ మునీ, ‘దునోతి’ ధాతువు ఏడవ గణమునకు చెందినది, పరస్మైపదమును గ్రహించును.
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
ఇక్కడ ‘అష్టి’ మరియు ‘ఘావ’ అనే రెండు ధాతువులు అనుదాత్తేత-లక్షణములని కీర్తించబడినవి. ఈ సందర్భములో ‘తిక’ మొదలైన పరస్మైపద ధాతువులు పద్నాలుగు అని చెప్పబడినవి.
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! స్వాది-గణంలో ముప్పై రెండు ధాతువులు బోధించబడ్డాయి; హే మునిశ్రేష్ఠా! తుదాది నుండి ప్రారంభమై ఆరు గణాలు ‘స్వరిత’ స్వరంతో ప్రకటించబడ్డాయి।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ఋష్యుదాత్త’ నుండి ప్రారంభించి ‘జుషీ’ ఉపసర్గమున్న వాటివరకు ‘ఆత్మనేపద-రూపాల సముద్రం’ అనే వర్గం వర్ణించబడింది. అలాగే ‘వ్రశ్చ’ నుండి మొదలయ్యే ఉదాత్త-స్వరధాతువులు నూట ఐదు అని చెప్పబడినవి।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
హే మునీశ్వరా! ఇక్కడ ‘గూర్’ అనే ఒక్క ధాతువు ఉదాత్త-స్వరంతో చెప్పబడింది; అలాగే ‘ణు’తో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు (రూపాలు/ప్రత్యయాలు) పరస్మైపదమని భావించబడినవి।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘కుంగ్’ ధాతువు ఆఖ్యాతరూపంగా ప్రయోగించబడినప్పుడు అనుదాత్త-స్వరంతో వాడబడుతుంది; ‘కుట్’ మొదలైన ధాతువులు ‘పూర్తి’ (ప్రయోగసిద్ధి) పొందినవిగా భావించబడతాయి. ‘పృంగ్’ ‘మృంగ్’ ఆత్మనేపదంలో, ‘రిపు’ అర్థంలో పరస్మైపదంలో ఆరు ప్రయోగాలు చెప్పబడ్డాయి।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
ఆత్మనేపదంలో ప్రయోగమయ్యే ధాతువులు చెప్పబడ్డాయి; అలాగే ‘దృంగ్’ ‘ధృంగ్’ అనే రెండు ధాతువులు కూడా ప్రకటించబడ్డాయి. హే మునీ! ‘ప్రచ్ఛ’ నుండి ప్రారంభమయ్యే పదహారు ధాతువులు పరస్మైపదమని బోధించబడ్డాయి।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
స్వరిత-సమూహం నుండి తరువాత ఆరు రూపాలు బోధించబడ్డాయి, ఓ మునీ; అలాగే ‘మిలముఖా’ మొదలైన గణమును కూడా ప్రకటించారు. ‘కృతీ’ మొదలైన రూపాలు పరస్మైపద (కర్తృవాచ్య) ప్రయోగానికే చెందునని గ్రహించాలి.
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
తుదాది-గణంలో ధాతువులు నూరు యాభై ఏడు అని చెప్పబడింది. ‘స్వర్’ మొదలైనవి, అలాగే ‘రుధ్’, ‘నంద్’ వంటి ధాతువులు పరస్మైపదంలోనే ప్రయోగించబడతాయని, కృత్-ప్రత్యయ కృదంతాలను స్వీకరించునని వర్ణించారు.
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ఞి’, ‘ఇంధీ’, ‘తో’ అనే మూడు ధాతువులు అనుదాత్త-స్వరముతో ఉన్నవని చెప్పబడింది. ఉదాత్త-స్వరముతో ఉన్న ధాతువులు ఇరవై ఐదు; అవి ‘శిష్’, ‘పిష్’, ‘రుధ్’ మొదలైనవిగా ప్రారంభమవుతాయి.
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
స్వరిత-స్వరమున్న ‘తన్’ ధాతువునుండి ఏడు ధాతు-రూపాలు పరికిർത്തించబడ్డాయి. ఆత్మనేపద ప్రయోగంలో ‘మను’ మరియు ‘వన్’ అని చెప్పబడింది; అలాగే ‘కృఞ్’ కూడా ఇక్కడ బోధించబడింది.
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
తదుపరి, ఓ విప్రా, శాబ్దికులు (వ్యాకరణాచార్యులు) ధాతువుల పది వర్గాలను కూడా వర్ణించారు—‘క్య’ మొదలైనవి—మరియు ఉభయపదంలో నడిచే ఏడు రకాలనూ; అలాగే సూత్రాధారిత ‘స్తంభ్’ మొదలైన గుంపులనూ.
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
హే మునీశ్వరా! ఆ నాలుగు (వర్గాలు) అన్నీ పరస్మైపదిగా చెప్పబడ్డాయి; ‘కుధా’ మొదలైన ఇరవై రెండు ధాతువులు ఉదాత్తస్వరయుక్తమని భావించబడినవి.
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘వృఙ్’ ధాతువు ఆత్మనేపది; ‘ర్శ్రథ’ మొదలైనవి ఇరవై ఒకటి. తదుపరి పరస్మైపది ధాతువులు; స్వరిత-చిహ్నిత ధాతువులో మాత్రం ‘ఇత్’ సూచకమే గ్రాహ్యం.
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
క్ర్యాది వర్గాలలో పండితులు యాభై ధాతువులను పేర్కొన్నారు. చురాది వర్గంలో ధాతువులు ‘ఞ్యంత’ (ప్రేరణ/వ్యుత్పన్న) రూపాలుగా చెప్పబడి, సంఖ్య నూట ముప్పై ఆరు.
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
హే మునే! ‘చిత్య’ మొదలైన పద్దెనిమిది (రూపాలు) ఆత్మనేపదిగా ప్రకటించబడ్డాయి. అయితే ‘చర్చా’ మొదలైనవి ‘ఆధృషీయ’ రకమని, లేక ‘ప్యంత’ అని కీర్తించబడినవి.
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘ద’ అక్షరంతో ముగియని ధాతువులు నలభై ఎనిమిది. అలాగే ‘పద’ మొదలైన గుంపులోని పది ధాతువులు ఆత్మనేపదానికి చెందినవిగా చెప్పబడ్డాయి.
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
ఇక్కడ పండితులు ‘సూత్ర’ మొదలైన ఎనిమిది ‘ఞ్యంత’ రూపాలను బోధించారు. ధాత్వర్థం (క్రియార్థం) ఉన్నప్పుడు చేష్టవత్ మతం ప్రకారం ప్రాతిపదిక నుండికూడా విస్తృత ప్రయోగం సమ్మతం.
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘అది చేస్తుంది’ ‘అది తెలియజేస్తుంది’—ఇలా హేతుమతి (ప్రేరణార్థ) ఉన్నప్పటికీ ధాతువు నిర్వచించబడింది. ధాత్వర్థంలో కర్తృ‑కరణ ప్రధానమైనవి, అలాగే ‘చిత్ర’ మొదలైన విభిన్న ధాతువులూ ఉంటాయి.
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
అనుదాత్త, ఇచ్ఛ, శబ్దాది విషయాలలో నిపుణులైన బుధులు ‘సంగ్రామ’ానికి ఎనిమిది భేదాలను చెప్పారు. అలాగే ‘స్తోమ’ మొదలైన పదహారు వర్గాలనూ—ఇది ఆ సాంకేతిక సిద్ధాంతానికి ఉదాహరణ.
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
అలాగే విస్తృత ప్రాచుర్యం వల్ల ఇతర పదాలు ‘సౌత్ర’, ‘లౌకిక’ లేదా ‘వైదిక’గా పరిగణించబడతాయి. అవన్నీ తమ తమ గణాలలో చేర్చబడతాయి; ఇంకా అనేక పదాలు బహ్వర్థకములుగా కూడా ఉంటాయి.
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
సనాది ప్రత్యయాంత ధాతువులు, అలాగే ‘నామధాతువులు’ కూడా ఇలానే పరిగణించబడతాయి. ఓ నారదా, ఈ విధంగా ఇక్కడ ధాతువుల అనంత విస్తృతి సూచించబడింది; ఇది సంక్షేపం, విస్తారం తత్స్తానాలలో చెప్పబడింది.
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ఊ-, దృ-, దంత- మొదలైన వాటితో, అలాగే ‘యౌతి’ వంటి రూపాలలో; రుక్ష్ణు, శూఙ్, స్నునుక్షు మొదలైన ధాతువులలో మరియు చిడ్, ఈఙ్, శ్రీ-చిహ్నాలతో; వృఙ్, వృఞ్లతో కూడ—ఏకాచు కానిచోట—అజంత (పరస్మైపద) ప్రత్యయాలలో లోపం జరిగినదిగా గ్రహించాలి.
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
ఇప్పుడు ధాతువులు—శక్, క్లప్, పచ్, ఊ, ముచ్, ఆర్, రచ్, వచ్, విచ్, సిచ్, ప్రచ్ఛ్, ఇత్య, అజ్, నిజ్, ఇర్, భజ; అలాగే భఞ్జ్, భుజ్, భ్రస్జ్, మత్, జి, యజ్, యుజ్, రుజ్, రఞ్జ్, విజ్, స్వఞ్జ్, సఞ్జ్, సృజ్।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
ఇప్పుడు (ఇతర) ధాతు/రూపాలు—అదక్షుద్, ఖిద్, ఛిద్, తుది, నుద; అలాగే పద్య, భిద్, విద్యతి, వినద్; మరియు శద్/సదీ, స్విద్యతి, స్కంది, హదీ; తోడు క్రుధ్, క్షుధి, బుధ్యతీ।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
మనిషి బధిరుడవుతాడు; రక్తం (యుధిరుధీర) కలత చెందుతుంది; మనస్సు వ్యథతో అశాంతమవుతుంది. ఆది-వ్యాధి, శోకాది బలపడతాయి; సాధన-సిద్ధి కూడా అడ్డుపడుతుంది. కోపం, దాడి, కఠిన నిరాకరణ, దాచిన కలత, దహనవేదన, చివరికి తృప్తి నుంచి దర్పం—ఇలా అంతర్వికారము పెరుగుతుంది.
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
ఇంకా ధాతువులు—లిబ్, లువ్, వపూ, శప్, స్వప్, ఊ, సృప్, ఇ, భర, భగ, గమ్, నమ్, యమ్, రభి; అలాగే క్రుశి, దంశి, దిశీ, దృశ్, మృశ్, శ్రీ, రుశ్, లిశ్, విశ్, స్పృశ్, కృషి।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ధాతువులు:) త్విష్, తుష్, దుష్, పుష్య, పిష్, విష్, శిష్, శుష్, శ్లిష్, యత్; అలాగే ఘస్. ఇదే విధంగా వస్, దహ్, దిహ్, దుహ్, నహ్, మి, హ్రు, హ్లి, హ్వహ్—ఇవీ ధాతువులే.
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
హలంత ధాతువులలో అనుదాత్త స్వరం నియమం. ధాతువులు సంఖ్యలో రెండువందలకు కొద్దిగా మించి అని చెప్పబడింది. ‘చ’ మొదలైనవి నిపాతాలు; ‘ప్ర’ మొదలైనవి ‘గవయ’ వర్గం—దిక్కు, దేశం, కాలాన్ని సూచించేవి.
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
హే ద్విజా, శబ్దాలు అనేకార్థాలుగా, అలాగే అన్ని లింగాలకు వర్తించేవిగా బోధించబడ్డాయి. అలాగే గణపాఠం, సూత్రపాఠం, ధాతుపాఠం కూడా చెప్పబడింది.
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
ఇక్కడ అనునాసిక ధ్వనులతో కూడిన సరైన పఠన-పరాయణ విధానం చెప్పబడింది. ఓ నారదా, శబ్దాలు వైదిక సంప్రదాయంలోనూ సిద్ధమే, లోకవ్యవహారంలోనూ సిద్ధమే.
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
కాబట్టి శబ్దపరాయణం, శబ్దసంగ్రహం (కోశరచన)కు కారణం. ఇదే లఘుమార్గం; దీనివల్ల శబ్దాల శుద్ధమైన, సాధువైన రూపం స్పష్టంగా నిర్ణయించబడుతుంది.
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
ఇది ప్రకృతి, ప్రత్యయ, ఆదేశ, లోప, ఆగమ మొదలైన ఉపాయాల ద్వారా సిద్ధమగును।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
హే దేవతా! ఈ విధంగా ఇది కొంతమేర నిరుక్తంగా వివరించబడింది; దాని సంపూర్ణ విస్తృతి అనంతమైనందున, నారదుడుకూడా పూర్తిగా చెప్పలేడు।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.