Adhyaya 29: Alarka’s Inquiry and Madalasa’s Teaching on Householder Dharma (Gārhasthya), Vaiśvadeva, and Atithi Hospitality

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासने मदालसावाक्यं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ ऊनत्रिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच यत् कार्यं पुरुषाणां च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्याद् अकरणे क्रियायाः यस्य चोच्छ्रितिः ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో పుత్రోపదేశ భాగంలో ‘మదాలసా వాక్యము’ అనే ఇరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ఇరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. అలర్కుడు అన్నాడు—గృహస్థాశ్రమాన్ని అనుసరించే పురుషుల ధర్మం ఏమిటి? అది చేయకపోతే ఏ ఋణం (బంధం) కలుగుతుంది—శ్రేష్ఠమని, ప్రమాణమని చెప్పబడే ఆ కర్మ ఏమిటి?

Verse 2

उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सताम् । यथा च क्रियते तन्मे यथावत् पृच्छतो वद ॥

నేను అడుగుతున్నట్లే నాకు సరిగా చెప్పండి—గృహంలో ప్రజల హితానికి ఏది, సజ్జనులు ఏది వర్జించాలి, మరియు ఆ విషయాలు ఎలా చేయాలి।

Verse 3

मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥

మదాలసా చెప్పింది—ప్రియ బిడ్డా, గృహస్థాశ్రమాన్ని ఆశ్రయించిన మనిషి ఈ సమస్త జగత్తును పోషిస్తాడు; దాని ద్వారా లోకాలను ధరిస్తాడు, కోరుకున్న ఫలితాలను పొందుతాడు।

Verse 4

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीडपतङ्गाश्च वयांसि पशवोऽसुराः ॥

పితృదేవతలు, ఋషులు, దేవతలు, భూతప్రాణులు మరియు మనుష్యులు; పురుగులు, కీటకాలు, ఎగిరే జీవులు; పక్షులు, జంతువులు, అసురులూ—అందరూ ఇందులో చేరుతారు.

Verse 5

गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै ॥

వారు గృహస్థుని ఆధారంగా జీవించి, దానివల్ల తృప్తి పొందుతారు; మరియు అతని ముఖాన్ని చూస్తూ—‘ఇస్తాడా, ఇవ్వడా?’ అని ఆలోచిస్తారు.

Verse 6

सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता ॥

ప్రియ బిడ్డా, ఈ గృహస్థాశ్రమమే అందరికీ ఆధారం—త్రివేదమయమైన ఆవు వలె; దీనిపైనే జగత్తు స్థాపితమై ఉంది, ఇది లోకకారణమని భావించబడుతుంది.

Verse 7

ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा ॥

ఆమె వెన్ను ఋగ్వేదం, మధ్య భాగం యజుర్వేదం, ముఖం, శిరస్సు, మెడ సామవేదం; ఆమె కొమ్ములు ‘ఇష్ట’ మరియు ‘పూర్త’, ఆమె రోమాలు సద్జనుల సూక్తులతో (సాధుసూక్తాలతో) నిర్మితమైనవి.

Verse 8

शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते ॥

ఆమె పేడ మరియు మూత్రం శాంతి, పుష్టి అని కీర్తించబడతాయి; ఆమె వర్ణములనే పాదాలపై స్థిరంగా నిలిచియుంది. లోకాలు ఆమె వల్ల జీవిస్తాయి, అయినా ఆమె క్షీణించదు—ఆమెకు హ్రాసం కలగదు.

Verse 9

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम् ॥

ఓ వత్సా, ఆమెకు నాలుగు స్తన్యధారలు ఉన్నాయి—స్వాహాకార, స్వధాకార, వషట్కార, అలాగే మరొకటి హంతాకార అని పిలువబడుతుంది।

Verse 10

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥

దేవతలు స్వాహాకార అనే స్తన్యధారను త్రాగుతారు; పితృదేవతలు స్వధా-స్వరూపమైన ధారను త్రాగుతారు। ఋషులు వషట్కార ధారను త్రాగుతారు; ఇతర వర్గాలు—భూతాదులు, దేవాసురులకు భిన్నమైనవారు—కూడా యథాయోగ్యంగా పానంచేస్తారు।

Verse 11

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥

మనుష్యులు నిరంతరం హంతాకార అనే స్తన్యధారను త్రాగుతారు। ఈ విధంగా, ఓ వత్సా, త్రయీ-వేదమయమైన ఈ గోవు అందరినీ పోషిస్తుంది।

Verse 12

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥

కానీ ఎవడు వారి యథోచిత భాగాన్ని (పోషణ/కర్మ) కత్తిరిస్తాడో, ఆ మహాపాపి ‘తమస్’, ‘అంధతమస్’, ‘మహాతమస్’ అనే అంధకార స్థితుల్లో మునిగిపోతాడు।

Verse 13

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥

మరియు ఎవడు సమయోచితంగా, విధిపూర్వకంగా, ఈ గోవును ఆమె స్వంత దూడలచే—అమరులైన దేవతలతో ప్రారంభించి—పాలుత్రాగింపజేస్తాడో, అతడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు।

Verse 14

तस्मात् पुत्र ! मनुष्येण देवर् 5षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥

కాబట్టి, ఓ కుమారా, మనిషి ప్రతిదినం దేవతలను, ఋషులను, పితృదేవతలను, సహమనుష్యులను మరియు భూతప్రాణులను కూడా, తన శరీరాన్ని పోషించునట్లు యథావిధిగా పోషించవలెను।

Verse 15

तस्मात् स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर् 5षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात् समाहितः ॥

అందుచేత స్నానం చేసి శుద్ధుడై, తగిన సమయంలో సమాహిత మనస్సుతో, దేవతలకు, ఋషులకు, పితృదేవతలకు—అలాగే ప్రజాపతికి మరియు ఇతర అర్హులకు కూడా—తర్పణం చేయవలెను।

Verse 16

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस् dतर्पणं कुर्याद् देयाश्च बलयस्तथा ॥

సుగంధమయమైన ప్రీతికర పుష్పాలతో దేవతలను ఆరాధించి, అనంతరం అగ్నికి తర్పణం చేయవలెను; అలాగే బలులు (అన్ననైవేద్యాలు) కూడా సమర్పించవలెను।

Verse 17

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥

ఇంటి మధ్యభాగంలో బ్రహ్మకూ విశ్వేదేవతలకూ బలిని స్థాపించవలెను; మరియు ధన్వంతరిని ఉద్దేశించి ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో బలిని వేయవలెను।

Verse 18

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥

తూర్పు దిశలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కోసం బలిని ఉంచవలెను, దక్షిణంలో యముని కోసం; పడమటలో వరుణుని కోసం, మరియు ఉత్తరంలో సోముని కోసం బలిని సమర్పించవలెను।

Verse 19

दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णेऽथ बहिर्दद्याद् गृहेभ्यश्च समन्ततः ॥

ఇంటి ద్వారమున ధాతృ, విధాతృ దేవతలకై బలిని స్థాపించాలి; తరువాత బయట ఆర్యమన్‌కు బలిని సమర్పించి, ఇంటి చుట్టూ అన్ని వైపులా కూడా బలిని ఉంచాలి।

Verse 20

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥

రాత్రి సంచరించే భూతప్రాణులకై పై నుండి (ఆకాశమార్గంగా) బలిని విసరాలి; అలాగే దక్షిణాభిముఖంగా నిలిచి పితృదేవతలకు కూడా బలిని సమర్పించాలి।

Verse 21

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥

ఆ కర్మలో నిమగ్నుడై, మనస్సును బాగా సమాహితం చేసుకున్న గృహస్థుడు తరువాత అక్కడే నీటిని తీసుకొని అక్కడే ఆచమనం చేయాలి।

Verse 22

स्थानेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः ॥

జ్ఞానవంతుడు ఆయా దేవతలను నిర్దేశిస్తూ వారి వారి స్థానాలలో భాగాలను ఉంచాలి। ఈ విధంగా గృహబలిని నిర్వహించిన తరువాత గృహస్వామి ఇంటిలో అంతఃశుద్ధిగా ఉంటాడు।

Verse 23

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥

జీవుల పోషణార్థం జాగ్రత్తగా భాగాలను వేరుచేసి బలిని చేయాలి। కుక్కలకై, కుక్కమాంసభక్షకులైన (బహిష్కృతులైన) వారికి, అలాగే పక్షులకై కూడా నేలపై అన్నాన్ని ఉంచాలి।

Verse 24

वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥

ఇదే వైశ్వదేవ కర్మమని ప్రసిద్ధి; ఇది ఉదయం మరియు సాయంకాలంలో చేయవలెనని చెప్పబడింది. ఆచమనం చేసి, జ్ఞాని ద్వారమువైపు చూచి అతిథి వచ్చెనో లేదో పరిశీలించాలి.

Verse 25

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥

ముహూర్తపు ఎనిమిదవ భాగం వరకు ఎదురుచూసినా అతిథి రావచ్చు. అక్కడ అతిథి వస్తే, అతనిని అన్నాదులతో పాటు నీటితో కూడ గౌరవించి సేవించాలి.

Verse 26

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥

తన శక్తి మేరకు సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు మొదలైనవి ఇచ్చి అతనిని పూజించి గౌరవించాలి. మిత్రుని ‘అతిథి’గా భావించకూడదు; అదే గ్రామంలో నివసించువానినీ కాదు.

Verse 27

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥

య whose కులమూ పేరూ తెలియని వాడు, అదే సమయంలో వచ్చి చేరినవాడు; ఆకలితో అలసిపోయి, యాచిస్తూ, ఏ సామానూ లేకుండా వచ్చినవాడే అతిథి.

Verse 28

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥

బ్రాహ్మణునినే ‘అతిథి’ అని అంటారు; జ్ఞానులు తమ సామర్థ్యానుసారం అతనిని గౌరవించాలి. పండితుడు అతని గోత్రం, చరణం లేదా స్వాధ్యాయం గురించి కూడా అడగకూడదు.

Verse 29

शोभनाशोभनाकाराṃ तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते ॥

అతిథిని—అతడు మనోహరరూపుడైనా అమనోహరరూపుడైనా—ప్రజాపతిస్వరూపుడిగానే భావించాలి. అతని నివాసం శాశ్వతం కాదు కాబట్టి, నిర్దిష్ట తిథి లేనివాడని ‘అతిథి’ అని పిలుస్తారు.

Verse 30

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद् गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥

అతిథి తృప్తి చెందినప్పుడు గృహస్థుడు ‘నృయజ్ఞ’ (మనుష్యసేవ) వల్ల కలిగిన ఋణాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. అందువల్ల ముందుగా ఇవ్వకుండా తానే తినేవాడు పాపాన్నే భుజిస్తాడు.

Verse 31

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ॥

అతిథి ఆశాభంగంతో అతని ఇంటి నుండి తిరిగి వెళితే, అతడు పాపాన్నే భుజిస్తాడు—మరొక జన్మలో మలమును కూడా భుజించవలసి వస్తుంది.

Verse 32

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥

ఆ అతిథి ఆ (గృహస్థునికి) తన పాపాన్ని ఇచ్చి, అతని పుణ్యాన్ని తీసుకొని వెళ్లిపోతాడు—యజమాని కేవలం నీరు, ఆకుకూరలు మాత్రమే ఇచ్చినా, లేదా అతిథి వాటిని తానే తిన్నా కూడా.

Verse 33

पूजयेत् तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥

మనిషి తన శక్తి మేరకు ఆ అతిథిని గౌరవంతో సత్కరించాలి. అలాగే ప్రతిదినం అన్నాది మరియు నీటితో శ్రాద్ధకర్మను విధివిధానంగా ఆచరించాలి.

Verse 34

पितॄन् उद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥

పితృదేవతలను ఉద్దేశించి బ్రాహ్మణులకు, లేదా కనీసం ఒక బ్రాహ్మణునికైనా భోజనం పెట్టాలి. అన్నంలోని మొదటి భాగాన్ని తీసి బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి.

Verse 35

भिक्षाञ्च याचतां दद्यāt परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥

అడిగేవారికి—సంచరించే భిక్షువులకు మరియు బ్రహ్మచారులకు—భిక్ష ఇవ్వాలి. భిక్ష ‘గ్రాసం’ పరిమాణంగా ఉండాలి; ‘మొదటి భాగం’ నాలుగు గ్రాసాలు అని చెప్పబడింది.

Verse 36

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥

ద్విజశ్రేష్ఠులు ‘మొదటి భాగం’ నాలుగు విధాలుగా ఉంటుందని, అదే ‘హంతకార’మని ప్రకటిస్తారు. లేదా భోజనాన్నే ‘హంతకార’మని, అలాగే మొదటి భాగాన్నీ భిక్షనూ అదే పేరుతో పిలుస్తారు.

Verse 37

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीन्निष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥

తన శక్తి మేరకు ముందుగా దానం చేయకుండా భోజనం చేయకూడదు. వచ్చిన అతిథులను, బంధువులను, స్నేహిత-సంబంధులను, సహాయం కోరువారిని సత్కరించి తరువాత భోజనం చేయాలి.

Verse 38

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥

వికలాంగులకు, పిల్లలకు, వృద్ధులకు అలాగే రోగులకు భోజనం పెట్టాలి. ఇంకా ఆకలితో బాధపడుతూ అన్నం కోరే ఏ ఇతర దరిద్రుడికైనా భోజనం ఇవ్వాలి.

Verse 39

कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ॥

శక్తి మరియు తగిన ధనం ఉన్నప్పుడు గృహస్థుడు అన్నదానం చేయవలెను. సంపన్న బంధువును ఆశ్రయించి కూడా ఏ స్వజనుడు లోటుతో క్షీణిస్తే అది నిందనీయం.

Verse 40

सीदता यद् कृतं तेन तत् पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्यॊढं तत्र चातिथिम् ॥

కష్టంలో ఉన్నవాడికి ఏ అన్యాయం చేసినా, నిర్లక్ష్యుడు ఆ పాపంలో భాగస్వామి అవుతాడు. సాయంకాలం విధివిధానంగా కర్మ చేయాలి; సూర్యాస్తమయానికి వచ్చిన అతిథిని ఆదరించాలి.

Verse 41

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्धवहतस्तात गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥

తన సామర్థ్యానికి తగినట్లు పడక, ఆసనం, భోజనం ఇచ్చి అతిథిని గౌరవించాలి. ఇలా, ప్రియ కుమారా, దీనిని సరిగా మోసేవానికి గృహస్థాశ్రమం అప్పగించబడిన బాధ్యతే.

Verse 42

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥

అతని భుజంపై స్రష్ట, దేవతలు, పితృదేవతలు, మహర్షులు—అందరూ నిలిచి అతనిపై క్షేమాన్ని కురిపిస్తారు; అలాగే అతిథులు మరియు బంధువులు కూడా.

Verse 43

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग स्वयमत्रिरगायत ॥

పశువుల గుంపులు, పక్షుల గుంపులు తృప్తి పొందుతాయి; అలాగే ఇతర సూక్ష్మ కీటకాలు కూడా. ఇక్కడ, ఓ ఆర్యా, అత్రి స్వయంగా ఈ విషయంపై గాథలను పాడాడు.

Verse 44

ता शृणुष्व महाभाग गृस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत् सम्पूज्य बान्धवान् ॥

హే ఆర్యా, గృహస్థాశ్రమంలో స్థితులైనవారికి సంబంధించిన ఈ వచనాలను వినుము—దేవతలను, పితృదేవతలను, అతిథులను విధివిధానంగా పూజించి, తన బంధువులను కూడా అలాగే గౌరవించవలెను।

Verse 45

जामयश्च गुरुं चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि ॥

సామర్థ్యం ఉన్నప్పుడు గృహస్థుడు తన ఆశ్రితులను, గురువును కూడా గౌరవించి పోషించవలెను; అలాగే కుక్కలకు, శ్వపాకులకు (బహిష్కృతులకు), వృద్ధులకు భూమిపై బలి (అన్నం) ఉంచవలెను।

Verse 46

वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्यात् सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत् स्वयमश्नीयाद् विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥

ఇదే నిజంగా ‘వైశ్వదేవ’ అని పిలువబడుతుంది; దీనిని సాయంకాలంలోను పగలులోను ఆచరించవలెను। ఇంటిలో సిద్ధమైనది—మాంసం, వండిన అన్నం లేదా కూరగాయలు—విధి ప్రకారం ముందుగా భాగాలు విడదీసి/అర్పించి తరువాతే తాను భుజించవలెను।