Adhyaya 96
Droṇa-parva Adhyāya 96: Sātyaki’s Line-Penetration, Encirclement, and Advance toward Arjuna
Upa-parva: Sātyaki’s Breakthrough and Encirclement Episode (Yuyudhāna-vikrama)
Saṃjaya reports that Yuyudhāna (Sātyaki), having overcome Yavana-Kāmboja groups, drives his chariot through the Kaurava formation toward Arjuna. The text foregrounds his martial appearance—golden armor, banner, and rapid bow-work—using solar and Meru imagery to convey battlefield visibility and morale impact. Kaurava forces surge to intercept; Droṇa’s and Bhoja contingents and other units are described as difficult to cross, yet Sātyaki is said to have ‘forded’ the army like an ocean. A coalition of Kaurava leaders (including Duryodhana, Śakuni, Duḥśāsana, Citraseṇa, Duḥsaha, and others) pursues and then surrounds him in anger. Sātyaki instructs his charioteer to proceed slowly, framing the oncoming host as a wave he will hold back; he demonstrates composure while inflicting heavy losses on infantry, cavalry, chariots, and elephants. The exchange intensifies: Kauravas concentrate arrow volleys on Sātyaki; he counters by wounding multiple leaders, cutting Śakuni’s bow, and striking Duryodhana. A tactical turning point occurs when Sātyaki kills Duryodhana’s charioteer, causing the king’s chariot to be carried away by uncontrolled horses; the Kaurava troops scatter, and Sātyaki advances toward Arjuna’s white-horsed chariot. The chapter closes with the opposing side acknowledging his effectiveness as he both protects his charioteer and extricates himself.
Chapter Arc: सुदक्षिण काम्बोज और विक्रान्त श्रुतायुध के अर्जुन द्वारा मारे जाने से कौरव-सेना में भगदड़ मचती है; अपनी सेना को टूटता देख दुर्योधन व्याकुल होकर द्रोण के पास एक ही रथ से वेगपूर्वक पहुँचता है। → दुर्योधन द्रोण पर उपालम्भ करता है—सेना बिखर रही है, अर्जुन अजेय-सा बढ़ रहा है, और स्वयं दुर्योधन को लगता है कि उसने जयद्रथ को ‘आश्वासन’ देकर अनजाने में मृत्यु के मुख में धकेल दिया; वह द्रोण से तत्काल कोई उपाय, कोई रक्षण, कोई निर्णायक सहायता माँगता है। → द्रोण ‘वरद’ रूप में दुर्योधन के शरीर पर दिव्य कवच बाँधते हैं—ब्रह्मसूत्र से कवच-बंधन का विधान करते हुए उसे वैसा ही बताते हैं जैसा पुराकाल में रणभूमि में विष्णु के लिए ब्रह्मा ने किया था; मंत्र-समेत यह कवच दुर्योधन को युद्ध में निर्भय बनाता है। → कवच से सुरक्षित होकर दुर्योधन पुनः युद्ध-प्रवृत्त होता है और कौरव-पक्ष का मनोबल क्षणिक रूप से सँभलता है; द्रोण की योजना के अनुसार वह ‘वृत्र-चमू’ (भयंकर/अभेद्य व्यूह) की ओर अग्रसर होता है। → कवच-धारी दुर्योधन के पुनः मैदान में उतरते ही प्रश्न उठता है—क्या यह दिव्य रक्षण अर्जुन की प्रचण्ड गति को रोक पाएगा, और क्या जयद्रथ-वध की घड़ी टल सकेगी?
Shlokas
Verse 1
फट शा+ (0) अमन +- चतुर्नवतितमो< ध्याय: 80069 उपालम्भ सुनकर द्रोणाचार्यका उसके शरीरमें दिव्य कवच बाँधकर की अर्जुनके साथ युद्धके लिये जना संजय उवाच ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिंधुराजजिघांसया । द्रोणानीकं विनिर्भिद्य भोजानीकं च दुस्तरम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ తరువాత కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు సింధురాజు జయద్రథుని వధించాలనే సంకల్పంతో ద్రోణుని విభాగాన్ని, అలాగే భోజుల దుర్భేద్య విభాగాన్ని ఛేదించి మీ సేనలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు సర్వసేనలో కలకలం చెలరేగినదాన్ని చూసి మీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణాచార్యుని వద్దకు వెళ్లి, ఆయనను కలసి ఇలా పలికాడు.
Verse 2
काम्बोजस्य च दायादे हते राजन् सुदक्षिणे । श्रुतायुधे च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! కాంబోజ వంశ వారసుడు సుదక్షిణుడు హతుడై, పరాక్రమశాలి శ్రుతాయుధుడూ సవ్యసాచి అర్జునుని చేతిలో నిహతుడైనప్పుడు, సేనలో భయం మరియు కలకలం చెలరేగినదాన్ని చూసి దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణాచార్యుని వద్దకు వెళ్లి, ఆయనను కలసి ఇలా పలికాడు.
Verse 3
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु विध्वस्तेषु समन््तत: । प्रभग्नं स्वबलं दृष्ट््वा पुत्रस्ते द्रोणम भ्ययात्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! చుట్టూరా సేనావ్యూహాలు కలతచెంది ఛిన్నభిన్నమై, తన సైన్యం భగ్నమై పారిపోతున్నదని చూసి మీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఆతురతతో ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణుని వద్దకు వెళ్లి, ఆయనను కలసి ఇలా పలికాడు।
Verse 4
गत: स पुरुषव्याप्र: प्रमथ्यैतां महाचमूम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ పురుషసింహుడు ఈ మహాసేనను చీల్చి చెదరగొట్టి, ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణుని చేరి, ఆయనను కలసి పలికాడు।
Verse 5
अथ बुद्धया समीक्षस्व किन्नु कार्यमनन्तरम् । अर्जुनस्य विघाताय दारुणे5स्मिन् जनक्षये
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అప్పుడు అతడు ఇలా అన్నాడు—“ఇకపై ఏం చేయాలో మీ బుద్ధితో విచారించండి. ఈ ఘోర జనక్షయంలో అర్జునుని అడ్డుకోవడానికి ఉపాయం చేయండి.” అని చెప్పి, అతడు ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణుని చేరి, ఆయనను కలసి పలికాడు।
Verse 6
यथा स पुरुषव्याप्रो न हन्येत जयद्रथ: । तथा विधत्स्व भद्रे ते त्वं हि न: परमा गति:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు ఇలా అన్నాడు—“భద్రా! ఆ పురుషసింహుడు జయద్రథుడు హతుడుకాకుండా అలా ఏర్పాటు చేయండి. మీకు మంగళం కలుగుగాక; మీరు మా పరమాశ్రయం.” అని చెప్పి, అతడు ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణుని చేరి, ఆయనను కలసి పలికాడు।
Verse 7
“गुरुदेव! पुरुषसिंह अर्जुन हमारी इस विशाल सेनाको मथकर व्यूहके भीतर चला गया। अब आप अपनी बुद्धिसे यह विचार कीजिये कि इसके बाद अर्जुनके विनाशके लिये क्या करना चाहिये? इस भयंकर नरसंहारमें जिस प्रकार भी पुरुषसिंह जयद्रथ न मारे जायँ
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! కోపమనే ఉగ్ర గాలిచేత ప్రేరితుడైన ఈ ధనంజయుడు, అకస్మాత్తుగా లేచిన అడవిదావానలం ఎండిన అడవిని దహించునట్లు, నా సేన రక్షణ వరుసలను దహిస్తున్నాడు. ఈ పరుగు పెరుగుతున్నదని చూసి మీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే వేగంగా ద్రోణుని వద్దకు వెళ్లి, ఆయనను కలసి పలికాడు।
Verse 8
अकिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परंतप । जयद्रथस्य गोप्तार: संशयं परमं गता:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు సైన్యవ్యుహాన్ని ఛేదించి ముందుకు దూసుకుపోయినప్పుడు, జయద్రథుని కాపాడుటకు నియుక్తులైన వీరులు ఘోర సందేహంలో పడ్డారు. అప్పుడు దుర్యోధనుడు ఆతురతతో ఒక్క రథములోనే ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆయనను కలసి ఇలా పలికెను.
Verse 9
स्थिरा बुद्धिनरिन्द्राणामासीद् ब्रह्म॒विदां वर । नातिक्रमिष्यति द्रोणं जातु जीवं धनंजय:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, బ్రహ్మవిద్యలో శ్రేష్ఠుడా! మా పక్షంలోని రాజులకు ‘ద్రోణుడు జీవించి ఉన్నంతకాలం ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ఆయనను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ దాటి సైన్యంలోకి చొచ్చుకుపోలేడు’ అనే దృఢ నమ్మకం ఉండేది. కానీ మీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు వ్యాకులతతో ఒక్క రథములోనే ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఆయనతో ఇలా పలికెను.
Verse 10
योअसौ पार्थो व्यतिक्रान्तो मिषतस्ते महाद्युते । सर्व हाद्यातुरं मन््ये नेदमस्ति बल॑ मम
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, మహాతేజస్సుగలవాడా! మీ కళ్లముందే ఆ పార్థుడు (అర్జునుడు) మిమ్మల్ని దాటి వెళ్లిపోయాడు. ఈ సమస్త సైన్యం కలతచెంది కుదేలైందని నేను భావిస్తున్నాను; నా బలం ఇక మిగలలేదనిపిస్తోంది. అప్పుడు అతడు ఒక్క రథములోనే త్వరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా పలికెను.
Verse 11
जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम् । तथा मुह्यामि च ब्रह्मन् कार्यवत्तां विचिन्तयन्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, మహాభాగుడా! మీరు పాండవుల హితంలో నిమగ్నులై ఉన్నారని నాకు తెలుసు; చేయవలసిన కార్యం యొక్క గంభీరతను ఆలోచిస్తూ నేను మోహితుడనై తికమకపడుతున్నాను. ఆపై అతడు ఒక్క రథములోనే త్వరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా పలికెను.
Verse 12
यथाशक्ति च ते ब्रह्मन् वर्तये वृत्तिमुत्तमाम् । प्रीणामि च यथाशक्ति तच्च त्वं नावबुध्यसे
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు దుర్యోధనుడు వ్యాకులతతో ఒక్క రథములోనే ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—‘విప్రశ్రేష్ఠా! మీకు యథాశక్తి ఉత్తమ జీవనోపాధిని సమకూర్చుతున్నాను; నా శక్తి మేరకు మిమ్మల్ని సంతోషపెట్టేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాను; కానీ ఇవన్నీ మీరు గ్రహించనట్లున్నారు.’
Verse 13
अस्मान्न त्वं सदा भक्तानिच्छस्यमितविक्रम । पाण्डवान् सततं प्रीणास्यस्माकं विप्रिये रतान्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అప్పుడు సమస్త సైన్యంలో కలకలం, పారిపోవడం చూచి నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు తొందరగా ఒక్క రథంలోనే ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు— “అమితవిక్రములైన ఆచార్యా! మేము ఎల్లప్పుడూ మీ పాదాలపై భక్తితో ఉన్నా మీరు మమ్మల్ని అనుగ్రహించరు; మాకు అప్రీతికరమైనదానిలో నిత్యం రతులైన పాండవులనే మీరు నిరంతరం సంతోషపరుస్తున్నారు।”
Verse 14
अस्मानेवोपजीवंस्त्वमस्माकं विप्रिये रत: । न हायं त्वां विजानामि मधुदिग्धमिव क्षुरम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు— “మా ఆధారంతోనే మీరు జీవిస్తున్నారు; అయినా మా అప్రీతికరమైనదానిలోనే మీరు రతులై ఉన్నారు. మీరు తేనె పూసిన కత్తిలాంటి వారు—బయటికి తీపి, ఫలితంలో కోత—అని నేను ఎరుగలేదు।”
Verse 15
नादास्यच्चेद् वरं महां भवान् पाण्डवनिग्रहे । नावारयिष्यं गच्छन्तमहं सिन्धुपतिं गृहान्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే త్వరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు— “పాండవులను నిరోధించుటకు ఆ మహా వరాన్ని మీరు నాకు ఇవ్వకపోయి ఉంటే, ఇంటికి వెళ్లుచున్న సింధుపతి జయద్రథుని నేను ఎప్పుడూ ఆపేవాడిని కాదు।”
Verse 16
मया त्वाशंसमानेन त्वत्तस्त्राणमबुद्धिना । आश्वासित: सिन्धुपतिमोहाद दत्तश्न मृत्यवे
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే త్వరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు— “నేను మూర్ఖుడిని; మీ నుండి రక్షణ లభిస్తుందనే ఆశతో సింధుపతి జయద్రథుని ధైర్యపరిచాను. మోహవశాత్తు అతనిని ఆపి ఇక్కడే నిలిపి, అతనిని మరణానికి అప్పగించినట్టయ్యాను।”
Verse 17
यमदंष्टान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानव: । नार्जुनस्य वशं प्राप्तो मुच्येताजी जयद्रथ:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే త్వరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు— “మనిషి యముని దంతాల మధ్య పడినా గానీ తప్పించుకోవచ్చు; కానీ యుద్ధభూమిలో అర్జునుని వశంలో పడిన జయద్రథుడు ప్రాణాలతో తప్పించుకోడు।”
Verse 18
स तथा कुरु शोणाश्व यथा मुच्येत सैन्धव: । मम चार्तप्रलापानां मा क्रुध: पाहि सैन्धवम्
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ శోణాశ్వా (ఎర్ర గుర్రాలున్న ఆచార్యా)! సైంధవుడు (జయద్రథుడు) మరణం నుండి విముక్తుడగునట్లు మీరు ఉపాయం చేయండి. నా ఆర్తప్రలాపాలపై కోపపడకండి; సైంధవుని రక్షించండి.” అని చెప్పి దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంతోనే వేగంగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఆయనను సంబోధించాడు.
Verse 19
द्रोण उदाच नाभ्यासूयामि ते वाक्यमश्चत्थाम्नासि मे सम: । सत्यं तु ते प्रवक्ष्यामि तज्जुषस्व विशाम्पते
ద్రోణుడు అన్నాడు— “ఓ రాజా! నీ మాటలకు నేను అపరాధంగా భావించను; నీవు నాకు అశ్వత్థామునితో సమానంగా ప్రియుడవు. అయితే నిజమైనది నీకు చెబుతున్నాను; ఓ ప్రజాధిపతీ, దానిని శ్రద్ధగా స్వీకరించు.”
Verse 20
सारथि: प्रवर: कृष्ण: शीघ्राश्नास्य हयोत्तमा: । अल्पं च विवरं कृत्वा तूर्ण याति धनंजय:
సంజయుడు అన్నాడు— “కృష్ణుడు శ్రేష్ఠ సారథి; ఆయన ఉత్తమ గుర్రాలను వేగంగా నియంత్రిస్తాడు. ధనంజయుడు (అర్జునుడు) శత్రు వ్యూహంలో చిన్న చీలిక చేసినంత మాత్రాన వెంటనే దూసుకుపోతాడు.”
Verse 21
श्रीकृष्ण अर्जुनके श्रेष्ठ सारथि हैं तथा उनके उत्तम घोड़े भी तेज चलनेवाले हैं। इसलिये थोड़ा-सा भी अवकाश बनाकर अर्जुन तत्काल सेनामें घुस जाते हैं ।।
సంజయుడు అన్నాడు— “వేగంగా దూసుకుపోతున్న కిరీటధారి అర్జునుని రథానికి ఒక క్రోశం వెనుక మనం విడిచిన బాణవర్షం పడుతున్నదని నీవు చూడటం లేదా?”
Verse 22
नचाहं शीघ्रयाने5द्य समर्थो वयसान्वित: । सेनामुखे च पार्थानामेतद् बलमुपस्थितम्
“నేను వయస్సుతో భారమైపోయాను; అందువల్ల ఈ రోజు వేగంగా రథం నడపగల శక్తి నాకు లేదు. పైగా ఇక్కడ సేన ముందుభాగంలో పార్థుల ఈ మహాబలం నిలిచి ఉంది.”
Verse 23
युधिष्ठिरश्न मे ग्राह्मो मिषतां सर्वधन्विनाम् । एवं मया प्रतिज्ञातं क्षत्रमध्ये महाभुज
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! “సర్వ ధనుర్ధరులు చూస్తుండగానే యుధిష్ఠిరుణ్ని నేనే పట్టుకుంటాను”—అని నేను క్షత్రియుల మధ్య ప్రతిజ్ఞ చేశాను. ఆపై యుద్ధరంగంలో తన సైన్యం అంతా గందరగోళంగా చెదిరిపోతున్నదని చూసి, నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి, కలసి ఇలా అన్నాడు—“మహాబాహో! క్షత్రియుల మధ్య నేను చేసిన ప్రతిజ్ఞ ఇదే—సర్వ ధనుర్ధరుల ఎదుట యుధిష్ఠిరుణ్ని బంధిస్తాను.”
Verse 24
धनंजयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे नूप । तस्माद् व्यूहमुखं हित्वा नाहं योत्स्यामि फाल्गुनम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ముందుభాగానికి పంపబడి అక్కడే యుద్ధంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. కాబట్టి నేను వ్యూహముఖాన్ని వదిలి ఫాల్గుణునితో (అర్జునునితో) యుద్ధం చేయడానికి వెళ్లను. ఇలా చెప్పి దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—“నరేశ్వరా! ఈ వేళ యుధిష్ఠిరుడు అర్జునుడు లేకుండా నా ముందే నిలిచాడు; అటువంటి సమయంలో నేను వ్యూహద్వారాన్ని వదిలి ఫాల్గుణునితో యుద్ధానికి వెళ్లను।”
Verse 25
तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुमेक॑ सहायवान् । गत्वा योधय मा भैस्त्व॑ त्वं हुस्य जगत: पति:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—“నీ శత్రువు పార్థ ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కూడా వంశమర్యాదలో, పరాక్రమంలో నీతో సమానుడే; కానీ ఇప్పుడు అతడు ఒంటరిగా ఉన్నాడు, నీవు సహాయకులతో ఉన్నావు. భయపడకు; నీవు (మన పక్షంలో) జగత్తుకు అధిపతివలె ఉన్నావు. వెళ్లి అతనితో యుద్ధం చేయి.”
Verse 26
राजा शूर: कृती दक्षो वैरमुत्पाद्य पाण्डवै: । वीर स्वयं प्रयाह्वात्र यत्र पार्थो धनंजय:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—“నీవు రాజువు, శూరుడు, కృతజ్ఞుడు/సామర్థ్యవంతుడు, యుద్ధనిపుణుడు. వీరా! పాండవులతో వైరం నీవే పెంచుకున్నావు; కాబట్టి పార్థ ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ఎక్కడికి వెళ్లాడో అక్కడికే నీవే వెంటనే వెళ్లి అతనితో యుద్ధం చేయి.”
Verse 27
दुर्योधन उवाच कथं त्वामप्यतिक्रान्त: सर्वशस्त्रभूृतां बरम् । धनंजयो मया शक््य आचार्य प्रतिबाधितुम्
సంజయుడు అన్నాడు—దుర్యోధనుడు ఇలా అన్నాడు—“ఆచార్యా! సమస్త శస్త్రధారుల్లో శ్రేష్ఠుడా! ధనంజయుడు (అర్జునుడు) నిన్ను కూడా దాటి ఎలా వెళ్లగలిగాడు? అతడిని అడ్డుకోవడం నాకు ఎలా సాధ్యం?” అని చెప్పి, అతడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణాచార్యుని దగ్గరకు వెళ్లి ఈ విధంగా పలికాడు।
Verse 28
दुर्योधन बोला--आचार्य! आप सम्पूर्ण शस्त्र-धारियोंमें श्रेष्ठ हैं। जो आपको भी लाँघकर आगे बढ़ गया, वह अर्जुन मेरे द्वारा कैसे रोका जा सकता है? ।।
సంజయుడు అన్నాడు—“రాజా! అప్పుడు నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—‘ఆచార్యా! మీరు సమస్త శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠులు. మిమ్మల్నికూడా దాటి ముందుకు వెళ్లిన ఆ అర్జునుణ్ని నేను ఎలా ఆపగలను? వజ్రధారి పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడ యుద్ధంలో జయించబడగలడు; కాని శత్రుపురజయి అర్జునుడు సమరంలో జయించలేనివాడు.’”
Verse 29
येन भोज श्र हार्दिक्यो भवांक्ष त्रिदशोपम: । अस्त्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश्न निबर्हित:
సంజయుడు అన్నాడు—“రాజా! ఆ తరువాత కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు జయద్రథుని వధించాలనే సంకల్పంతో ద్రోణుడు, కృతవర్ముడు కాపాడుతున్న దుర్భేద్య వ్యూహాన్ని ఛేదించి నీ సేనలో ప్రవేశించాడు. తన అస్త్రప్రతాపంతో భోజవీరుడు కృతవర్ముణ్ని, దేవతలతో సమానమైన నిన్ను కూడా ఓడించి, శ్రుతాయుని సంహరించాడు. సర్వసేనలో భయం, గందరగోళం వ్యాపించినదాన్ని చూసి నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి పలికాడు।”
Verse 30
सुदक्षिणश्व निहत: स च राजा श्रुतायुध: । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न म्लेच्छाश्वायुतशो हता:
సంజయుడు అన్నాడు—“రాజా! సుదక్షిణుడు హతుడయ్యాడు; రాజు శ్రుతాయుధుడూ చనిపోయాడు. శ్రుతాయు, అచ్యుతాయు కూడా పడిపోయారు; మ్లేచ్ఛ యోధులు పదివేలల చొప్పున సంహరించబడ్డారు. సర్వసేనలో భయంతో పారిపోవడం చూసి నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి పలికాడు।”
Verse 31
त॑ं कथं पाण्डवं युद्धे दहन््तमिव पावकम् | प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्ष तमहं शस्त्रकोविदम्
సంజయుడు అన్నాడు—“‘అగ్నిలా దహించే, దుర్ధర్షుడు, శస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన ఆ పాండవ అర్జునుణ్ని నేను యుద్ధంలో ఎలా ఎదుర్కొనగలను?’ అని చెప్పి, దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి సంభోదించాడు।”
Verse 32
क्षमं च मन्यसे युद्ध मम तेनाद्य संयुगे । परवानस्मि भवति प्रेष्यवद् रक्ष मद्यशः:
సంజయుడు అన్నాడు—“‘ఈ రోజు ఈ సంగ్రామంలో అతనితో నేను యుద్ధం చేయడం సముచితమని మీరు భావిస్తే, నేను మీ ఆజ్ఞకు లోబడి—దాసుడిలా—ఉంటాను. ఈ రోజు నా కీర్తిని కాపాడండి.’ అని చెప్పి దుర్యోధనుడు ఒక్క రథంలోనే తొందరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వెళ్లి పలికాడు।”
Verse 33
द्रोण उदाच सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्षो धनंजय: । अहं तु तत् करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि
ద్రోణుడు అన్నాడు—“కౌరవా, నీవు సత్యమే చెప్పావు; ధనంజయుడు (అర్జునుడు) నిజంగా దురాధర్షుడు. అయితే నేను అలా చేస్తాను, నీవు అతని ఉగ్రవేగాన్ని తట్టుకోగలవు.” అని చెప్పి, అతడు ఒక్క రథంతోనే త్వరగా ద్రోణుని దగ్గరకు వచ్చి ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 34
अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लोके सर्वधनुर्धरा: । विषक्तं त्वयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यत:
ఈ రోజు లోకంలోని సమస్త ధనుర్ధరులు ఈ అద్భుత దృశ్యాన్ని చూడుగాక—వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) చూస్తుండగానే కౌంతేయుడు అర్జునుడు నీతో యుద్ధంలో చిక్కుకొని ఉండుగాక.
Verse 35
एष ते कवचं राजंस्तथा बध्नामि काउ्चनम् । यथा न बाणा नास्त्राणि प्रहरिष्यन्ति ते रणे
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“రాజా, ఈ స్వర్ణమయ కవచాన్ని నేను మీ దేహానికి అలా బిగిస్తాను, యుద్ధభూమిలో విడిచిన బాణాలు గానీ ఇతరాస్త్రాలు గానీ మిమ్మల్ని గాయపరచలేవు.”
Verse 36
यदि त्वां सासुरसुरा: सयक्षोरगराक्षसा: | योधयन्ति त्रयो लोका: सनरा नास्ति ते भयम्
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“మనుష్యులతో కూడిన మూడు లోకాలు, దేవాసురులు, యక్షులు, నాగులు, రాక్షసులు నీతో యుద్ధం చేసినా, ఈ రోజు నీకు ఏ భయమూ ఉండదు.”
Verse 37
न कृष्णो न च कौन्तेयो न चान्य: शस्त्रभृद् रणे | शरानर्पयितुं कश्चित् कवचे तव शक्ष्यति
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“ఈ కవచం ఉన్నంతవరకు శ్రీకృష్ణుడు గానీ, కౌంతేయుడు అర్జునుడు గానీ, యుద్ధంలో మరే శస్త్రధారి యోధుడైనా గానీ నీపై బాణాలను నాటగలడు కాదు.”
Verse 38
स त्वं कवचमास्थाय क्ुद्धमद्य रणेडर्जुनम् । त्वरमाण: स्वयं याहि न त्वासौ विसहिष्यति
కాబట్టి నీవు కవచం ధరించి, ఈ రోజు యుద్ధభూమిలో క్రోధంతో ఉన్న అర్జునుని ఎదుర్కొనుటకు వెంటనే స్వయంగా వెళ్ళు. నీ ఉగ్రవేగాన్ని అతడు తట్టుకోలేడు; అందుచేత ఆలస్యం చేయకు.
Verse 39
संजय उवाच एवमुकक््त्वा त्वरन् द्रोण: स्पृष्टवाम्भा वर्म भास्वरम् । आबबन्धाद्भुततमं जपन् मन्त्र यथाविधि
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఇలా చెప్పి ద్రోణుడు తక్షణమే త్వరిస్తూ, ఆచమనం చేసి, విధిపూర్వకంగా మంత్రజపం చేస్తూ (దుర్యోధనుని) శరీరంపై అత్యంత ప్రకాశవంతమైన, అద్భుతమైన కవచాన్ని బిగించాడు—తన విద్యాబలంతో అందరినీ ఆశ్చర్యపరచాలని, ఆ మహాయుద్ధంలో నీ కుమారునికి విజయాన్ని కలిగించాలని కోరుతూ.
Verse 40
रणे तस्मिन् सुमहति विजयाय सुतस्य ते । विसिस्मापयिषुलोंकानू् विद्यया ब्रह्मवित्तम:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఆ అత్యంత మహాయుద్ధంలో నీ కుమారుని విజయార్థం, తన బ్రహ్మవిద్యాబలంతో సమస్త ప్రజలను ఆశ్చర్యపరచాలని కోరుతూ, వేదవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు వెంటనే ఆచమనం చేసి, విధిపూర్వక మంత్రజపంతో దుర్యోధనుని శరీరంపై ఆ అద్భుతమైన, పరమ ప్రకాశవంతమైన కవచాన్ని బిగించాడు.
Verse 41
द्रोण उदाच करोतु स्वस्ति ते ब्रह्म ब्रह्मा चापि द्विजातय: । सरीसूपाश्र ये श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति भारत
ద్రోణుడు పలికెను—ఓ భారతవంశజా! పరబ్రహ్ముడు నీకు శుభం కలుగజేయుగాక. బ్రహ్మదేవుడు మరియు ద్విజులు (బ్రాహ్మణులు) కూడా నీకు మంగళం ప్రసాదించుగాక. అలాగే సర్పజాతిలో శ్రేష్ఠులైనవారు కూడా నీకు శుభం కలుగజేయుగాక, ఓ భారతా.
Verse 42
ययातिर्नाहुषश्वैव धुन्धुमारो भगीरथ: । तुभ्यं राजर्षय: सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा,नहुषपुत्र ययाति, धुन्धुमार और भगीरथ आदि सभी राजर्षि सदा तुम्हारी भलाई करें
నహుషపుత్రుడైన యయాతి, ధుంధుమారుడు, భగీరథుడు—ఈ సమస్త రాజర్షులు నిత్యం నీకు శుభం కలుగజేయుగాక.
Verse 43
स्वस्ति ते<स्त्वेकपादेभ्यो बहुपादेभ्य एव च । स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश्व नित्यं तव महारणे,इस महायुद्धमें एक पैरवाले, अनेक पैरवाले तथा पैरोंसे रहित प्राणियोंसे तुम्हारा नित्य मंगल हो
ఈ మహారణంలో ఒక కాలు గలవారిచేత, అనేక కాళ్లు గలవారిచేత, అలాగే కాళ్లు లేనివారిచేత నీకు ఎప్పుడూ హాని కలగకుండునుగాక; నీకు నిత్య మంగళం కలుగుగాక।
Verse 44
स्वाहा स्वधा शची चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा । लक्ष्मीररुन्धती चैव कुरुतां स्वस्ति तेडनघ
నిష్పాప రాజా! స్వాహా, స్వధా, శచీ నిత్యం నీకు శుభం కలుగజేయుగాక; లక్ష్మీ మరియు అరుంధతీ కూడా నీకు మంగళం ప్రసాదించుగాక।
Verse 45
असितो देवलश्चैव विश्वामित्रस्तथाड्रिरा: । वसिष्ठ: कश्यपश्चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते नूप,नरेश्वरर असित, देवल, विश्वामित्र, अंगिरा, वसिष्ठ तथा कश्यप तुम्हारा भला करें
నరేశ్వరా! అసితుడు, దేవలుడు, విశ్వామిత్రుడు, అంగిరసులు, వశిష్ఠుడు, కశ్యపుడు—ఇవన్నీ నీకు శుభం కలుగజేయుగాక।
Verse 46
धाता विधाता लोकेशो दिशश्च सदिगी श्वरा: । स्वस्ति तेडद्य प्रयच्छन्तु कार्तिकेयश्व॒ षण्मुख:,धाता, विधाता, लोकनाथ ब्रह्मा, दिशाएँ, दिक्पाल तथा षडानन कार्तिकेय भी आज तुम्हें कल्याण प्रदान करें
ధాత, విధాత, లోకేశుడు, దిశలు మరియు దిక్పాలకులు—ఈ రోజు నీకు శుభం ప్రసాదించుగాక; అలాగే షణ్ముఖుడైన కార్తికేయుడూ నీకు మంగళం కలుగజేయుగాక।
Verse 47
विवस्वान् भगवान् स्वस्ति करोतु तव सर्वश: । दिग्गजाश्वैव चत्वार: क्षितिश्व गगन ग्रहा:
భగవాన్ వివస్వాన్ (సూర్యుడు) అన్ని విధాలా నీకు శుభం కలుగజేయుగాక. నాలుగు దిక్కుల దిగ్గజాలు, భూమి, అలాగే ఆకాశంలో సంచరించే గ్రహదేవతలు కూడా నీకు మంగళం కలుగజేయుగాక।
Verse 48
भगवान् सूर्य सब प्रकारसे तुम्हारा मंगल करें। चारों दिग्गज
సంజయుడు పలికెను—భగవాన్ సూర్యుడు నీకు అన్ని విధాల మంగళం కలుగజేయుగాక. నాలుగు దిక్కుల దిగ్గజులు, భూమి, ఆకాశం, గ్రహములు నీ హితమును చేయుగాక. మరియు ఎల్లప్పుడూ భూమి క్రింద నివసించి దానిని తన శిరస్సుపై ధరించుచున్న పన్నగశ్రేష్ఠుడు భగవాన్ శేషనాగుడు, ఓ రాజా, నీకు స్వస్తి కలుగజేయుగాక.
Verse 49
गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिता: सुरसत्तमा: | पुरा वृत्रेण देत्येन भिन्नदेहा: सहस्रश:
సంజయుడు పలికెను—ఓ గాంధారీనందనా! యుద్ధంలో పరాక్రమించి పూర్వకాలంలో దేవశ్రేష్ఠులైన వారు కూడా ఓడిపోయారు. దైత్యుడు వృత్రుడు మహావిక్రమంతో సహస్రాల దేవోత్తముల దేహాలను చీల్చి వారిని పరాజితులను చేసెను.
Verse 50
हृततेजोबला: सर्वे तदा सेन्द्रा दिवौकस: । ब्रह्माणं शरणं जम्मुर्वत्राद् भीता महासुरात्,उस समय तेज और बलसे हीन हुए इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता महान् असुर वृत्रसे भयभीत हो ब्रह्माजीकी शरणमें गये
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త స్వర్గవాసి దేవతలు తేజస్సు, బలము కోల్పోయారు. మహాసురుడు వృత్రుని భయంతో వారు బ్రహ్మదేవుని శరణు చేరారు.
Verse 51
देवा ऊचु: प्रमर्दितानां वृत्रेण देवानां देवसत्तम | गतिर्भव सुरश्रेष्ठ त्राहि नो महतो भयात्
దేవతలు పలికిరి—ఓ దేవోత్తమా! వృత్రుడు దేవతలను నలిపివేశాడు. ఓ సురశ్రేష్ఠా! నీవే మా ఆశ్రయమవు; ఈ మహాభయమునుండి మమ్మల్ని రక్షించుము.
Verse 52
देवता बोले--देवप्रवर! सुरश्रेष्ठ! वृत्रासुरने जिन्हें सब प्रकारसे कुचल दिया है, उन देवताओंके लिये आप आश्रयदाता हों। महान् भयसे हमारी रक्षा करें ।।
దేవతలు పలికిరి—ఓ దేవప్రవరా! ఓ సురశ్రేష్ఠా! వృత్రాసురుడు అన్ని విధాల నలిపివేసిన దేవతలకు నీవే ఆశ్రయమవు. ఈ మహాభయమునుండి మమ్మల్ని రక్షించుము. అప్పుడు పక్కనే నిలిచిన భగవాన్ విష్ణువును, విషాదంలో మునిగిన ఇంద్రాది శ్రేష్ఠ దేవతలను చూచి బ్రహ్మదేవుడు దేవోత్తములకు ఈ సత్యవాక్యమును పలికెను.
Verse 53
रक्ष्या मे सततं देवा: सहेन्द्रा: सद्विजातय:ः । त्वष्ट: सुदुर्धरं तेजो येन वृत्रो विनिर्मितः
సంజయుడు పలికెను—ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలును, ద్విజులైన బ్రాహ్మణులును నిత్యము నా రక్షణకు పాత్రులు. అయితే వృత్రుని సృష్టించిన త్వష్టృ యొక్క అత్యంత దుర్ధర్ష తేజస్సు మహా బలముగలది.
Verse 54
त्वष्टा पुरा तपस्तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा । वृत्रो विनिर्मितो देवा: प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात्
సంజయుడు పలికెను—పూర్వకాలమున త్వష్టృ లక్షల సంవత్సరములు ఘోర తపస్సు చేసెను. ఆపై మహేశ్వరుని (శివుని) అనుమతి పొందిన తరువాత వృత్రుని సృష్టించెను.
Verse 55
स तस्यैव प्रसादाद् वो हन्यादेव रिपुर्बली । नागत्वा शंकरस्थानं भगवान् दृश्यते हर:
సంజయుడు పలికెను—ఆ బలవంతుడైన శత్రువు శంకరుని కృపవలననే మీ అందరినీ సంహరించగలడు. కనుక శంకరుని నివాసస్థానమునకు వెళ్లకుండ భగవాన్ హరుని దర్శించలేరు.
Verse 56
दृष्टवा जेष्यथ वृत्र तं क्षिप्रं गच्छत मन्दरम् | यत्रास्ते तपसां योनिर्दक्षयज्ञविनाशन:
సంజయుడు పలికెను—ఆయనను దర్శించిన తరువాత మీరు వృత్రుని జయించగలరు. త్వరగా మందర పర్వతమునకు వెళ్లండి; అక్కడ తపస్సుల ఆదిస్రోతస్వి, దక్షయజ్ఞవినాశకుడు (శివుడు) నివసించుచున్నాడు.
Verse 57
ते गत्वा सहिता देवा ब्रह्म॒णा सह मन्दरम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు దేవతలందరు ఏకమై బ్రహ్మతో కూడి మందర పర్వతమునకు వెళ్లిరి.
Verse 58
सो<ब्रवीत् स्वागत देवा ब्रुत किं करवाण्यहम्
సంజయుడు చెప్పెను—అతడు అన్నాడు: “దేవతలారా, స్వాగతం. చెప్పండి—నేను ఏమి చేయాలి?”
Verse 59
अमोघं दर्शन मह्ूं कामप्राप्तिरतो<स्तु व: । उस समय भगवान् शिवने कहा--“'देवताओ! तुम्हारा स्वागत है। बोलो, मैं तुम्हारे लिये क्या करूँ? मेरा दर्शन अमोघ है। अतः तुम्हें अपने अभीष्ट मनोरथोंकी प्राप्ति हो' ।।
సంజయుడు చెప్పెను—భగవాన్ శివుడు అన్నాడు: “నా దర్శనం అమోఘం; కనుక మీకు మీ అభీష్టములు సిద్ధించుగాక.” అలా చెప్పిన తరువాత స్వర్గవాసులైన దేవతలందరూ ఆయనతో ఇలా పలికారు: “దేవా! వృత్రాసురుడు మా తేజస్సును, బలమును హరించాడు. మీరు దేవతలకు ఆశ్రయదాత. మహేశ్వరా, మా శరీరాల స్థితిని చూడండి—వృత్రుని ప్రహారాలతో మేము జర్జరితులమయ్యాము. అందుకే మీ శరణు కోరుకొని వచ్చాము; మాకు ఆశ్రయం ప్రసాదించండి.”
Verse 60
तेजो हूतं नो वृत्रेण गतिर्भव दिवौकसाम् | मूर्तीरी क्षस्व नो देव प्रहारैर्जर्जरीकृता: । शरणं त्वां प्रपन्ना: सम गतिर्भव महेश्वर
“దేవా! వృత్రుడు మా తేజస్సును హరించాడు; స్వర్గవాసులమైన మాకు మీరు ఆశ్రయమై, గమ్యమై నిలవండి. దేవా, మా శరీరాలను చూడండి—అతని ప్రహారాలతో మేము జర్జరితులమయ్యాము. మేము మీ శరణు పొందాము; మహేశ్వరా, మాకు రక్షణమూ సురక్షిత మార్గమూ అవండి.”
Verse 61
शर्व उवाच विदितं वो यथा देवा: कृत्येयं सुमहाबला । त्वष्टस्तेजो भवा घोरा दुर्निवार्याकृतात्मभि:
శర్వుడు (శివుడు) అన్నాడు—“దేవతలారా, మీకు తెలిసినట్లే ఇది మహాబలమైన కృత్య. త్వష్టృ తేజస్సు నుండి పుట్టిన ఈ భయంకరిని, మనస్సు-ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకోని వారికి నియంత్రించడం అత్యంత కష్టం.”
Verse 62
अवश्यं तु मया कार्य साहां सर्वदिवौकसाम् । ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह भास्वरम्,तथापि मुझे सम्पूर्ण देवताओंकी सहायता अवश्य करनी चाहिये। अतः इन्द्र! मेरे शरीरसे उत्पन्न हुए इस तेजस्वी कवचको ग्रहण करो
“అయినప్పటికీ సమస్త దేవతలకు సహాయం చేయడం నా కర్తవ్యం. కనుక, ఓ శక్రా (ఇంద్రా), నా శరీరమునుండి ఉద్భవించిన ఈ ప్రకాశవంతమైన కవచాన్ని స్వీకరించు.”
Verse 63
बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर । वधायासुरमुख्यस्य वृत्रस्य सुरघातिन:,सुरेश्वर! मेरे बताये हुए इस मन्त्रका मानसिक जप करके असुरमुख्य देवशत्रु वृत्रका वध करनेके लिये इसे अपने शरीरमें बाँध लो
శర్వుడు పలికెను—ఓ దేవాధిపతీ! ఈ మంత్రాన్ని మనస్సులో జపించి, దానిని నీ దేహంపై రక్షాకవచంగా బంధించుకొనుము. దేవశత్రువు, అసురముఖ్యుడు, దేవఘాతి వృత్రుని వధించుటకై ఇది చేయుము.
Verse 64
द्रोण उदाच इत्युक्त्वा वरद: प्रादाद् वर्म तन्मन्त्रमेव च । स तेन वर्मणा गुप्त: प्रायाद् वृत्रचमूं प्रति
ద్రోణుడు పలికెను—రాజా! అలా చెప్పి వరదాత భగవాన్ శంకరుడు అతనికి ఆ కవచమును, దానికి సంబంధించిన అదే మంత్రాన్ని ప్రసాదించాడు. ఆ కవచ రక్షణతో అతడు వృత్రసేనను ఎదుర్కొనుటకు బయలుదేరెను.
Verse 65
नानाविधैश्न शस्त्रौधै: पात्यमानैर्महारणे । न संधि: शक््यते भेत्तुं वर्मबन्धस्य तस्य तु
ఆ మహారణంలో నానావిధ శస్త్రసమూహాలు కురిసినప్పటికీ, ఆ కవచబంధనంలోని సంధి—అంటే బలహీనమైన ముడి—భేదించుట సాధ్యపడలేదు.
Verse 66
उस महान् युद्धमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंक समुदाय उनके ऊपर चलाये गये; परंतु उनके द्वारा इन्द्रके उस कवच-बन्धनकी सन्धि भी नहीं काटी जा सकी ।।
ఆ మహాయుద్ధంలో నానావిధ అస్త్రశస్త్ర సమూహాలు అతనిపై ప్రయోగించబడినప్పటికీ, ఇంద్రుని ఆ కవచబంధనంలోని సంధి కూడా తెగలేదు. అప్పుడు దేవపతి ఇంద్రుడు స్వయంగా సమరంలో వృత్రుని సంహరించాడు. అనంతరం ఆ కవచమును, దానిని బంధించు మంత్రయుక్త విధానమును అంగిరసునకు ప్రసాదించాడు.
Verse 67
अड्विराः प्राह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्थ बृहस्पते: । बृहस्पतिरथोवाच आग्निवेश्याय धीमते
శర్వుడు పలికెను—మంత్రజ్ఞుడైన అంగిరసుడు తన కుమారుడు బృహస్పతికి ఆ ఉపదేశం చేశాడు. ఆపై బృహస్పతి పరమ బుద్ధిమంతుడైన ఆగ్నివేశ్యునికి అదే విద్యను ప్రసాదించాడు.
Verse 68
आनिनिवेश्यो मम प्रादात् तेन बध्नामि वर्म ते । तवाद्य देहरक्षार्थ मन्त्रेण नृपसत्तम
శర్వుడు పలికెను—ఆనినివేశ్యుడు ఒకప్పుడు ఈ మంత్రాన్ని నాకు ప్రసాదించాడు; ఆ మంత్రంతోనే నేను నీకు ఈ కవచాన్ని బంధిస్తున్నాను. నృపశ్రేష్ఠా, నేడు నీ దేహరక్షార్థం మంత్రపూర్వకంగా ఈ కవచాన్ని కడుతున్నాను.
Verse 69
संजय उवाच एवमुकक््त्वा ततो द्रोणस्तव पुत्र॑ महाद्युतिम् । पुनरेव वच: प्राह शनैराचार्यपुजड्रव:
సంజయుడు పలికెను—ఇలా చెప్పి, ఆచార్యుడిగా పూజింపబడిన ద్రోణుడు నీ మహాద్యుతిమంతుడైన కుమారునితో మళ్లీ నెమ్మదిగా మాటలాడెను.
Verse 70
ब्रह्मसूत्रेण बध्नामि कवचं तव भारत । हिरण्यगर्भेण यथा बद्धं विष्णो: पुरा रणे
ఓ భారతా! నేను బ్రహ్మసూత్రంతో నీ కవచాన్ని బంధిస్తున్నాను; ప్రాచీనకాలంలో యుద్ధరంగంలో హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ) విష్ణువుకు కవచం బంధించినట్లే.
Verse 71
“तारकामय संग्राममें ब्रह्माजीने इन्द्रके शरीरमें जिस प्रकार दिव्य कवच बाँधा था, उसी प्रकार मैं भी तुम्हारे शरीरमें बाँध रहा हूँ
తారకామయ సంగ్రామంలో బ్రహ్ముడు ఇంద్రుని దేహానికి దివ్య కవచం బంధించినట్లే, అలాగే నేను కూడా నీ దేహానికి బంధిస్తున్నాను.
Verse 72
बद्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् | प्रेषयामास राजानं युद्धाय महते द्विज:
ఈ విధంగా మంత్రంతో విధిపూర్వకంగా అతని కవచాన్ని బంధించి, ద్విజుడైన ద్రోణాచార్యుడు ఆ రాజును మహాయుద్ధానికి పంపెను.
Verse 73
यथा च ब्रह्माणा बद्धं संग्रामे तारकामये । शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्यहं तव
సంజయుడు పలికెను—తారకామయ సంగ్రామంలో బ్రహ్మ శక్రునికి (ఇంద్రునికి) దివ్య కవచాన్ని బిగించినట్లే, నేను ఇప్పుడు నీకు ఈ కవచాన్ని బిగిస్తున్నాను. మహాత్ముడైన ఆచార్యునిచే ఈ విధంగా సంనద్ధుడైన ఆ మహాబాహు రాజు సంపూర్ణంగా సిద్ధమై, ప్రహారంలో నిపుణులైన త్రిగర్తదేశీయ వెయ్యి రథికులచే పరివృతుడయ్యెను.
Verse 74
तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम् । अश्वानां नियुतेनैव तथान्यैश्व महारथै:
అదేవిధంగా అతడు పరాక్రమశాలులైన మత్త ఏనుగుల వెయ్యితో, ఒక నియుత (లక్ష) గుర్రాలతో, అలాగే ఇతర మహారథులతో కూడ పరివృతుడై ఉన్నాడు.
Verse 75
वृतः प्रायान्महाबाहुरर्जुनस्य रथं प्रति । नानावादित्रघोषेण यथा वैरोचनिस्तथा
అనుచరులతో పరివృతుడైన ఆ మహాబాహుడు అర్జునుని రథం వైపు సాగెను; నానావిధ యుద్ధవాద్యాల ఘోషతో—వైరోచని (బలి) బయలుదేరినట్లుగా.
Verse 76
ततः शब्दो महानासीत् सैन्यानां तव भारत । अगाध॑ प्रस्थितं दृष्टवा समुद्रमिव कौरवम्
అప్పుడు, ఓ భారతా! నీ సైన్యాలలో గొప్ప గర్జన లేచెను—సముద్రమువలె అగాధుడైన ఆ కౌరవుని (దుర్యోధనుని) యుద్ధానికి బయలుదేరినట్లు చూచి.
Verse 94
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनकवचबन्धने चतुर्नवतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమున, జయద్రథవధపర్వమున, దుర్యోధనకవచబంధనమను చతుర్నవతితమ అధ్యాయము సమాప్తము.
Verse 573
अपश्यंस्तेजसां राशिं सूर्यकोटिसमप्रभम् । “तब एकत्र हुए उन सब देवताओंने ब्रह्माजीके साथ मन्दराचलपर जाकर करोड़ों सूर्योके समान कान्तिमान् तेजोराशि भगवान् शिवका दर्शन किया
సంజయుడు చెప్పెను—దేవతలందరూ బ్రహ్మతో కలిసి మందరాచలానికి వెళ్లి, కోటి సూర్యుల సమాన కాంతితో మండే దివ్య తేజోరాశి—భగవాన్ శివుని దర్శించారు. ఆ అపార తేజస్సు పరమశక్తికి సూచకము; అది ధర్మనియమముచే నియంత్రితమై ఉండుటవల్ల భక్తి, శుద్ధ సంకల్పంతోనే సమీపించవలెనని బోధించెను.
Verse 5636
पिनाकी सर्वभूतेशो भगनेत्रनिपातन: । “उनका दर्शन पाकर तुमलोग वृत्रासुरको जीत सकोगे। अतः शीघ्र ही मन्दराचलको चलो
సంజయుడు చెప్పెను—అక్కడే పినాకధారి, సర్వభూతేశ్వరుడు, భగదేవుని నేత్రాలను పడగొట్టినవాడు, దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినవాడు అయిన భగవాన్ శివుడు విరాజిల్లుచున్నాడు. ఆయన దర్శనమాత్రముతోనే మీరు వృత్రాసురుని జయించగలరు; కావున తపస్సు ఉద్భవస్థానముగా ప్రసిద్ధమైన మందరాచలానికి శీఘ్రముగా వెళ్లుడి.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between individual excellence used for collective objectives and the escalating scale of harm: disciplined duty and tactical necessity are praised even as mass casualties and rout dynamics are recorded without celebratory moral closure.
Operational composure: Sātyaki’s calm instruction to proceed slowly, combined with precise targeting and sustained mobility, models how steadiness and method can counter numerical pressure in high-risk situations.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-layer functions through Saṃjaya’s evaluative astonishment and comparative judgments, positioning the episode as exemplary within the war narrative rather than as a standalone salvific recitation unit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.