Adhyaya 67
द्रोणपर्व अध्याय ६७ — अर्जुनस्य प्रवेशः, श्रुतायुध-वधः, सुदक्षिण-वधः (Arjuna’s advance; deaths of Śrutāyudha and Sudakṣiṇa)
Upa-parva: Śrutāyudha–Sudakṣiṇa-vadha (Arjuna’s breakthrough and the fall of allied champions)
Saṃjaya reports a high-intensity engagement where Arjuna, initially checked by opposing forces and pursued by Droṇa, heats the battlefield with dense arrow volleys. Droṇa counters with precision strikes and a sustained ‘rain’ of missiles, prompting Arjuna to respond with brahmāstra-based interception and arrow-neutralization. Under pressure, Arjuna and Kṛṣṇa maneuver to continue their advance; Kṛtavarmā obstructs the route and contains Arjuna’s supporting protectors (Yudhāmanyu and Uttamaujā), while Arjuna slips into the enemy host. A new challenger, King Śrutāyudha, attacks; the text inserts an etiological account of Varuṇa granting him a mantra-charged gadā with the explicit condition that it must not be thrown at a non-fighting target, or it will return upon the thrower. Śrutāyudha strikes at Kṛṣṇa; Kṛṣṇa receives and resists the blow, and when the gadā is thrown under the prohibited condition, it rebounds and kills Śrutāyudha, producing widespread alarm. Subsequently, Sudakṣiṇa, the Kāmboja prince, engages Arjuna with missiles including a śakti; Arjuna disables his standards and chariot elements, then pierces him in the heart, after which the surrounding forces lose cohesion and retreat.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि के बीच संजय से नारद का वचन उठता है—‘सुनो, संकृति-पुत्र रन्तिदेव अभी भी जीवित हैं’; और कथा रणभूमि से हटकर दान-धर्म की एक उज्ज्वल परंपरा में प्रवेश करती है। → रन्तिदेव के गृह में अतिथियों और विप्रों का निरंतर आगमन होता है; रसोई दिन-रात चलती है—पक्व-अपक्व, अमृतोपम अन्न—और दान की मात्रा बढ़ती जाती है: सुवर्ण-वृषभ, उनके पीछे गो-शत, निष्क, यज्ञोपकरण—सब कुछ न्यायार्जित धन से ब्राह्मणों को समर्पित। → दान की अतिशयता अपने चरम पर पहुँचती है—कुबेर के सदन में भी ऐसा धन-प्रवाह न देखा गया, ऐसा कथन उभरता है; और एक ही रात्रि में इक्कीस सहस्र गौएँ अतिथि-समुदाय के लिए बाँधी/छूटी दिखाई देती हैं—यज्ञ-वितान के बीच राजा का सर्वस्व-समर्पण साक्षात् दृश्य बन जाता है। → विस्तृत यज्ञ में जो कुछ सुवर्णमयी सामग्री थी, वह सब ब्राह्मणों को दे दी जाती है; रसोइये पुकारते हैं—‘आज पहले जैसा नहीं, पर जितना है, खूब सूप-कढ़ी ग्रहण करो’—और कथा यह स्थापित करती है कि रन्तिदेव का यश वेदाध्ययन, न्याय और दान से स्थिर हुआ। → युद्धकथा की ओर लौटने से पहले प्रश्न हवा में रह जाता है—जब सर्वस्व दान हो जाए, तब राजा के लिए ‘राजधर्म’ और ‘जीवन-धर्म’ का संतुलन किस प्रकार टिकेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६६ ॥। ऑपन- मा बछ। अफ->-जआकऋ्ाज - एक विद्वान व्याख्याकारने ऐसे स्थलोंमें योजनका अर्थ 'बित्ता' माना है। इसके अनुसार वह वेदी १८ हाथ लंबी १५ हाथ चौड़ी और १२ हाथ ऊँची थी। सप्तषष्टितमो< ध्याय: राजा रन्तिदेवकी महत्ता नारद उवाच सांकृतिं रन्तिदेवं च मृतं सृज्जय शुश्रुम । यस्य द्विशतसाहस्रा आसन् सूदा महात्मन:
నారదుడు పలికెను—ఓ సృంజయా! సాంకృతి కుమారుడైన రంతిదేవుడూ మరణించాడని మేము విన్నాము. ఆ మహాత్మ రాజునకు రెండు లక్షల వంటవాళ్లు ఉండేవారు; వారు ఇంటికి వచ్చిన బ్రాహ్మణ అతిథులకు పగలు‑రాత్రి అమృతసమాన మధురమైన, పచ్చి‑వండిన ఉత్తమ అన్నాన్ని నిరంతరం వడ్డించేవారు.
Verse 2
गृहानभ्यागतान् विप्रानतिथीन् परिवेषका: । पक््वापक्वं दिवारात्र॑ वरान्नममृतोपमम्
ఇంటికి వచ్చిన బ్రాహ్మణ అతిథులకు పరివేషకులు పగలు‑రాత్రి అమృతసమానమైన మధుర, పచ్చి‑వండిన ఉత్తమ అన్నాన్ని వడ్డించేవారు.
Verse 3
न्यायेनाधिगतं वित्तं ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत । वेदानधीत्य धर्मेण यश्षक्रे द्विषतो वशे
న్యాయంగా సంపాదించిన ధనాన్ని అతడు బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చాడు; అలాగే వేదాలను అధ్యయనం చేసి, ధర్మబలంతో శత్రువులనూ తన వశం చేసుకున్నాడు.
Verse 4
ब्राह्मणेभ्यो ददन्निष्कान् सौवर्णान् स प्रभावत: । तुभ्यं निष्कं तुभ्यं निष्कमिति ह सम प्रभाषते
నారదుడు పలికెను—మహా తేజస్సుతో కూడిన వాడు బ్రాహ్మణులకు స్వర్ణ నిష్కములను దానమిచ్చుచు, ప్రతి బ్రాహ్మణుని మళ్లీ మళ్లీ సంభోదించి—“ఇది నీకే, ఇది నీకే” అని చెప్పుచుండెను.
Verse 5
तुभ्यं तुभ्यमिति प्रादान्निष्कान् निष्कान् सहस्रश: । ततः पुनः समाश्चास्य निष्कानेव प्रयच्छति
“నీ కోసం, నీ కోసం” అని చెప్పుచు అతడు వేల వేల నిష్కములను దానమిచ్చెను; అయినా పొందని బ్రాహ్మణులు మిగిలితే, వారిని ధైర్యపరచి మళ్లీ అనేక నిష్కములనే ఇచ్చుచుండెను.
Verse 6
अल्पं दत्तं मयाद्येति निष्ककोटिं सहस्रश: । एकाह्वा दास्यति पुन: को<न्यस्तत् सम्प्रदास्यति
వేల కోట్ల నిష్కములను దానమిచ్చినప్పటికీ రాజు రంతిదేవుడు—“ఈ రోజు నేను తక్కువే దానమిచ్చాను” అని విచారించుచుండెను; అలా భావించి మళ్లీ దానమిచ్చెను. ఇంత దానం మరెవరు చేయగలరు?
Verse 7
द्विजपाणिवियोगेन दुःखं मे शाश्व॒तं महत् । भविष्यति न संदेह एवं राजाददद् वसु
“ద్విజుల చేతుల నుండి వియోగమైతే నాకు శాశ్వతమైన మహా దుఃఖం కలుగును—ఇందులో సందేహం లేదు” అని భావించి రాజు రంతిదేవుడు ధనాన్ని దానమిచ్చుచుండెను.
Verse 8
सहस्रशश्न सौवर्णान् वृषभान् गोशतानुगान् | साष्टे शतं सुवर्णानां निष्कमाहुर्धन॑ तथा,सूंजय! एक हजार सुवर्णके बैल, प्रत्येकके पीछे सौ-सौ गायें और एक सौ आठ स्वर्णमुद्राएँ--इतने धनको निष्क कहते हैं
సంజయా! వెయ్యి స్వర్ణ వృషభములు—ప్రతి వృషభమునకు వెనుక వంద వంద గోవులు—మరియు అదనంగా నూట ఎనిమిది స్వర్ణముద్రలు; ఇంత ధనమునే ‘నిష్కము’ అని చెప్పుదురు.
Verse 9
अध्यर्धमासमददद् ब्राह्मणे भ्य: शतं समा: । अग्निहोत्रोपकरणं यज्ञोपकरणं च यत्
నారదుడు చెప్పెను—రాజు రంతిదేవుడు నూరు సంవత్సరాల పాటు ప్రతి పక్షంలో బ్రాహ్మణులకు అపారమైన నిష్కాలను (సువర్ణాభరణాలు/నాణేలు) దానమిచ్చెను. వాటితో పాటు అగ్నిహోత్రానికి కావలసిన ఉపకరణాలు, యజ్ఞానికి అవసరమైన సమస్త సామగ్రిని కూడా సమర్పించెను. ఈ విధంగా అతని దానధర్మ నియమం శతాబ్దకాలం నిరంతరంగా కొనసాగెను.
Verse 10
ऋषिभ्य: करकान् कुम्भान् स्थाली: पिठरमेव च । शयनासनयानानि प्रासादांश्ष गृहाणि च
నారదుడు చెప్పెను—ఆయన ఋషులకు కరకాలు, కుంభాలు, స్థాలీలు, పిఠరాలు; శయనాలు, ఆసనాలు, వాహనాలు; ప్రాసాదాలు, గృహాలు కూడా దానమిచ్చెను. ఈ విధంగా అతని దానం విస్తారమై, అపారమై ఉండెను.
Verse 11
वक्षांश्व विविधान् दद्यादन्नानि च धनानि च | सर्व सौवर्णमेवासीद् रन्तिदेवस्थ धीमत:
నారదుడు చెప్పెను—ఆయన నానావిధమైన వస్త్రాలు, అలాగే అన్నం మరియు ధనమును కూడా దానమిచ్చెను. ధీమంతుడైన రంతిదేవుని దానమంతా సువర్ణమయమే అయి ఉండెను.
Verse 12
तत्रास्य गाथा गायन्ति ये पुराणविदो जना: । रन्तिदेवस्य तां दृष्टवा समृद्धिमतिमानुषीम्,राजा रन्तिदेवकी वह अलौकिक समृद्धि देखकर पुराणवेत्ता पुरुष वहाँ इस प्रकार उनकी यशोगाथा गाया करते थे
అక్కడ పురాణవేత్తలైన జనులు రాజు రంతిదేవుని ఆ మానవాతీతమైన, అద్భుత సమృద్ధిని చూచి అతని యశోగాథను పాడుచుండిరి.
Verse 13
नैतादृशं दृष्टपूर्व कुबेरसदनेष्वपि । धनं च पूर्यमाणं न: कि पुनर्मनुजेष्विति
నారదుడు చెప్పెను—ఇలాంటి ధనాన్ని మేము కుబేరుని మందిరాలలో కూడా ఎప్పుడూ చూడలేదు; మరి మా కోసం ఎల్లప్పుడూ నిండుతూ ఉండే సంపద—అది సాధారణ మనుష్యులలో ఎక్కడ దొరుకుతుంది?
Verse 14
सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमतिथिवसेत्
నారదుడు పలికెను—రాజు రంతిదేవుని పవిత్ర పరంపరలో, అతిథి సేవలో నిబద్ధుడై ఆయన గడిపిన ఆ రాత్రి ప్రసిద్ధమైనది.
Verse 15
तत्र सम सूदा: क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डला:
అక్కడ మెరుగు పెట్టిన మణికుండలాలతో అలంకరించబడిన సారథులు అందరూ కలిసి గట్టిగా కేకలు వేశారు; ఆ కల్లోలంలో మహా కోలాహలం చెలరేగింది.
Verse 16
रन्तिदेवस्य यत् किंचित् सौवर्णमभवत् तदा
నారదుడు పలికెను—ఆ సమయంలో రంతిదేవునికి ఉన్న స్వర్ణమంతా…
Verse 17
प्रत्यक्ष तस्य हव्यानि प्रतिगृह्नन्ति देवता:
నారదుడు పలికెను—అతని హవ్యాలను దేవతలు స్వయంగా ప్రత్యక్షమై స్వీకరిస్తారు.
Verse 18
कव्यानि पितर: काले सर्वकामान् द्विजोत्तमा: । उनके यज्ञमें देवता और पितर प्रत्यक्ष दर्शन देकर यथासमय हव्य और कव्य ग्रहण करते थे तथा श्रेष्ठ ब्राह्मण वहाँ सम्पूर्ण मनोवांछित पदार्थोंको पाते थे ।।
నారదుడు పలికెను—కాలానుగుణంగా పితృదేవతలకు కావ్యాన్ని సమర్పించేవారు; అక్కడ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు కోరిన సమస్త వస్తువులను పొందేవారు. ఆ యజ్ఞాలలో దేవతలూ పితరులూ ప్రత్యక్షమై, తగిన సమయంలో హవ్యమూ కావ్యమూ స్వీకరించేవారు. అయినా, వైత్య సృంజయా! సర్వ మంగళగుణాలలో నిన్ను మించినవారూ, నీ కుమారునికన్నా అధిక పుణ్యాత్ములైన రంతిదేవాది మహాత్ములు కూడా మరణించారు. వారు కూడా గతించినప్పుడు, ఇతరుల సంగతి ఏమి చెప్పాలి? కాబట్టి యజ్ఞ-దాన-దక్షిణలతో నిలబడని నీ కుమారుని కోసం శోకించకు—ఇట్లు నారదుడు చెప్పెను.
Verse 19
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
నారదుడు పలికెను— “నీ కుమారుని గురించి శోకించకు. నీకన్నా గుణవంతులు, నీ కుమారునికన్నా పుణ్యాత్ములు—రంతిదేవుని వంటి వారు—ఉన్నారు; వారికూడా మరణించారు. అటువంటి మహానుభావులే గతించగా, ఇతరుల సంగతి ఏమి? కాబట్టి యజ్ఞమూ దాన-దక్షిణలూ లేని నీ కుమారుని కోసం విలపించకు.”
Verse 67
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని అభిమన్యువధపర్వములో, షోడశరాజకీయ ఉపవిభాగానికి చెందిన అరవైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 136
हमने कुबेरके भवनमें भी पहले कभी ऐसा (रन्तिदेवके समान) भरा-पूरा धनका भंडार नहीं देखा है; फिर मनुष्योंके यहाँ तो हो ही कैसे सकता है? ।।
నారదుడు పలికెను— “మేము కుబేరుని భవనంలో కూడా రంతిదేవుని వలె నిండిన ధనభాండారాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు; మరి మనుష్యులలో అది ఎలా సాధ్యం?” అక్కడున్నవారు ఆశ్చర్యంతో అన్నారు— “ఇది ధన-వైభవాల సారమే స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది!” నిజానికి రంతిదేవుని సమృద్ధి యొక్క దృశ్యసారం అతని స్వర్ణమయ రాజభవనం మరియు స్వర్ణరాశులే. అలా విస్మయపడి వారు ఆ గాథను పాడసాగారు.
Verse 146
आलकभ्यन्त तदा गाव: सहसत्राण्येकविंशति: । संकृतिपुत्र रन्तिदेवके यहाँ जिस रातमें अतिथियोंका समुदाय निवास करता था, उस समय वहाँ इकक््कीस हजार गौएँ छूकर दान की जाती थीं
నారదుడు పలికెను— “ఆ సమయంలో సంకృతి కుమారుడైన రంతిదేవుని ఇంట ఏ రాత్రి అతిథుల సమూహం నివసించేదో, ఆ రాత్రి ఇరవై ఒక వేల ఆవులను స్పర్శించి దానంగా ఇచ్చేవారు.”
Verse 153
सूप॑ं भूयिष्ठमश्री ध्वं नाद्य मासं यथा पुरा । वहाँ विशुद्ध मणिमय कुण्डल धारण किये रसोइये पुकार-पुकारकर कहते थे
నారదుడు పలికెను— “సూపును (పప్పు రసాన్ని) బాగా తినండి; వెనుకాడకండి. ఈ రోజు వచ్చినంత రుచిగా, ఇంతకు ముందు ఒక నెల రోజులపాటు కూడా తయారుకాలేదు.”
Verse 163
तत् सर्व वितते यज्ञे ब्राह्मणे भ्यो हरमन्यत । उन दिनों राजा रन्तिदेवके पास जो कुछ भी सुवर्णमयी सामग्री थी, वह सब उन्होंने उस विस्तृत यज्ञमें ब्राह्मणोंको बाँट दी
నారదుడు పలికెను—ఆ విస్తారమైన యజ్ఞం జరుగుచుండగా, రాజు రంతిదేవుని వద్ద ఉన్న స్వర్ణమయమైనదైనను యజ్ఞసంబంధమైన విలువైన సంపదయైనను సమస్తమును బ్రాహ్మణులకు పంచి ఇచ్చెను; తనకొరకు దాచుకొనుటకన్నా దానధర్మమునే వ్రతముగా గ్రహించెను।
Frequently Asked Questions
The chapter frames restraint versus necessity: whether to extend leniency to an obstructing opponent (Kṛtavarmā) and risk strategic delay, and how adherence to stated conditions of power (Śrutāyudha’s gadā) functions as an ethical boundary with immediate consequences.
Power is not absolute but conditioned—by vows, rules, and intent. The narrative models that violating explicit constraints (even under stress) converts advantage into liability, while disciplined prioritization of threats preserves strategic agency.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; the meta-commentary functions implicitly through the boon-condition narrative, illustrating the epistemic value of understanding constraints (niyama) as integral to dharma and causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.