Adhyaya 201
Chapter Arc: रणभूमि में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा उन्मत्त वेग से शत्रु-सैन्य को भल्लों से काटता हुआ शवों के पर्वत-से ढेर लगा देता है; उसी क्षण वह नारायणास्त्र के प्रयोग का संकल्प कर युद्ध का स्वरूप ही बदल देता है। → नारायणास्त्र सर्वत्र फैलता है; उसके तेज से पाण्डव-सेना का बल क्षीण होने लगता है और धर्मपुत्र युधिष्ठिर भय व खेद से भर उठते हैं। भीमसेन जैसे महाबली भी उस दिव्यास्त्र की ज्वालामय बाण-वृष्टि में घिरते दिखते हैं; पाण्डव-पक्ष में हाहाकार मचता है। → श्रीकृष्ण उपाय बताते हैं—अस्त्रों का त्याग, शस्त्र नीचे रखना, विनयपूर्वक स्थिर रहना; जैसे ही पाण्डव-सेना शस्त्र छोड़ती है, नारायणास्त्र का प्रचण्ड वेग शान्त होने लगता है और अश्वत्थामा का संहार-उन्माद निष्फल पड़ता है। → पाण्डव-सेना कृष्ण-वचन से बच जाती है; युधिष्ठिर का त्रास उतरता है और युद्ध में यह स्पष्ट हो जाता है कि दिव्यास्त्र के सामने अहंकार नहीं, समर्पण ही रक्षा है। अश्वत्थामा की क्रूरता और पाण्डवों की विवेकशीलता का तीखा विरोध उभरता है। → अस्त्र-शमन के बाद भी रण की आग बुझती नहीं—अश्वत्थामा का क्रोध और प्रतिशोध-भाव आगे किस पर टूटेगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ कराता छा अकाल नवनवरत्याधिकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाके द्वारा नारायणास्त्रका प्रयोग
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు శత్రుసేనపై భయంకర సంహారాన్ని ప్రారంభించాడు. యుగాంతంలో కాలప్రేరితుడైన అంతకుని వలె, సమస్త ప్రాణుల వినాశానికి అతడు పూనుకున్నాడు।
Verse 2
ध्वजद्रुमं शस्त्रशुड्रंं हतनागमहाशिलम् । अश्वकिम्पुरुषाकीर्ण शरासनलतावृतम्
ధ్వజాలు ఆ పర్వతానికి వృక్షాలవలె, శస్త్రాలు శిఖరాలవలె, హతమైన మహాగజాలు మహాశిలలవలె కనిపించాయి. గుర్రాలతో అది కింపురుషులు నివసించే పర్వతంలా నిండిపోయి, ధనుస్సులు మరియు ధనుర్జ్యాల లతలవలె వ్యాపించి దానిని కప్పివేశాయి।
Verse 3
क्रव्यादपक्षिसंघुष्ट भूतयक्षगणाकुलम् । निहत्य शात्रवान् भल्लै: सोडचिनोदू देहपर्वतम्
తీక్ష్ణ భల్లాలతో శత్రువీరులను సంహరించి అతడు దేహాల పర్వతంలాంటి కుప్పను నిర్మించాడు. ఆ భయంకర గుట్ట మాంసభక్షి పక్షుల కేకలతో మార్మోగి, భూతయక్ష గణాలతో నిండినట్టుగా కనిపించింది।
Verse 4
ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभ: । प्रतिज्ञां आ्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्,नरश्रेष्ठ अश्वत्थामाने फिर बड़े वेगसे गर्जना करके आपके पुत्रको पुनः अपनी प्रतिज्ञा सुनायी
అప్పుడు ఆ నరశ్రేష్ఠుడు మహావేగంతో గర్జించి, మీ కుమారునికి తన ప్రతిజ్ఞను మరల వినిపించాడు।
Verse 5
यस्माद् युध्यन्तमाचार्य धर्मकञ्चुकमास्थित: । मुज्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:
సంజయుడు పలికెను—ధర్మమనే కవచాన్ని ధరించి యుద్ధంలో నిమగ్నమైన ఆచార్యుని చూచి, కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు—“శస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టండి” అని పలికెను।
Verse 6
तस्मात् सम्पश्यतस्तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम् । विद्राव्य सर्वान् हन्तास्मि जाल्मं पाउ्चाल्यमेव तु
కాబట్టి అతడు చూస్తుండగానే నేను అతని సేనను పారద్రోలుతాను. అందరినీ చెదరగొట్టి, ఆ నీచ పాంచాలుని ఒక్కడినే సంహరిస్తాను॥
Verse 7
'धर्मका चोला पहने हुए कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने युद्धपरायण आचार्यसे “शस्त्र त्याग दीजिये” ऐसा कहा था और शस्त्र रखवा दिया; इसलिये मैं उसके देखते-देखते उनकी सारी सेनाको खदेड़ दूँगा और समस्त सैनिकोंको भगाकर उस नीच पांचालपुत्रको मार डालूँगा ।।
ధర్మపు కప్పు ధరించిన కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు యుద్ధపరాయణుడైన ఆచార్యునితో ‘శస్త్రాలు విడిచిపెట్టండి’ అని చెప్పి ఆయుధాలు దించించాడు; అందుకే అతడు చూస్తుండగానే నేను వారి సేన మొత్తాన్ని తరిమివేస్తాను. సమస్త సైనికులను పారద్రోలి, ఆ నీచ పాంచాలపుత్రుణ్ని సంహరిస్తాను. వారు రణభూమిలో నాతో యుద్ధం చేస్తే, వారందరినీ నేను వధిస్తాను—ఇది నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను. కాబట్టి నీ సేనను వెనక్కు తిప్పు॥
Verse 8
तच्छुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनी पर्यवर्तयत् | सिंहनादेन महता व्यपोहा[ सुमहद् भयम्,यह सुनकर आपके पुत्रने महान् सिंहनादके द्वारा अपनी सेनाका भारी भय दूर करके फिर उसे लौटाया
అది విని మీ కుమారుడు సేనను సమీకరించి మళ్లీ తిప్పాడు. మహా సింహనాదంతో సైన్యాన్ని పట్టుకున్న ఘోర భయాన్ని తొలగించాడు॥
Verse 9
ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवसेनयो: । पुनरेवाभवत् तीव्र: पूर्णसागरयोरिव
అనంతరం, ఓ రాజా, కురు–పాండవ సేనలు మళ్లీ ఎదురెదురుగా కలిశాయి. ఆ ఘర్షణ మరల ఉగ్రంగా మారింది—నిండిన రెండు మహాసముద్రాలు ఢీకొన్నట్లుగా॥
Verse 10
राजन! फिर भरे हुए दो महासागरोंके समान कौरव-पाण्डव-सेनाओंमें घोर संग्राम आरम्भ हो गया ।।
ఓ రాజా, మళ్లీ నిండిన రెండు మహాసముద్రాల ఢీకొన్నట్లుగా కౌరవ–పాండవ సేనల మధ్య ఘోర సంగ్రామం ప్రారంభమైంది. ద్రోణపుత్రుని ధైర్యవాక్యాలతో కౌరవులు కోపంతో నిండీ స్థిరంగా, దృఢంగా నిలిచారు. మరోవైపు ద్రోణాచార్యుని మరణంతో పాండవులు, పాంచాలులు ముందే ఉగ్రులై ఉండగా—ఇంకా ఎక్కువగా ఉద్ధతులయ్యారు॥
Verse 11
तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम् | संरब्धानां महावेग: प्रादुरासीद् विशाम्पते,प्रजानाथ! वे अत्यन्त हर्षोत्फुल्ल होकर अपनी ही विजय देख रहे थे। रोषावेषमें भरे हुए उन सैनिकोंका महान् वेग प्रकट हुआ
వారు పరమానందంతో ఉల్లసిస్తూ తమదే విజయమని భావించారు. కోపావేశంతో రగిలిన ఆ యోధులలో, ఓ ప్రజానాథా, మహా వేగం ఉద్భవించింది.
Verse 12
यथा शिलोच्चये शैल: सागरे सागरो यथा । प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथा55सन् कुरुपाण्डवा:
రాజేంద్రా! శిలాశిఖరంపై ఒక పర్వతం మరొక పర్వతాన్ని ఢీకొన్నట్లుగా, సముద్రంలో ఒక సముద్రం మరొక సముద్రాన్ని ఎదుర్కొన్నట్లుగా, కురు–పాండవులు పరస్పరం ఢీకొన్నారు.
Verse 13
तत: शड्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च । अवादयन्त संहृष्टा: कुरुपाण्डवसैनिका:,तदनन्तर हर्षमग्न हुए कौरव-पाण्डव-सैनिक सहस्रों शंख और हजारों रणभेरियाँ बजाने लगे
ఆపై ఆనందోల్లాసంతో కురు–పాండవ సైనికులు వేలాది శంఖాలు, అయుతాల సంఖ్యలో రణభేరీలు మోగించారు.
Verse 14
यथा निर्मथ्यमानस्य सागरस्य तु निःस्वनः । अभवत् तव सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपम:,जैसे मथे जाते हुए समुद्रका महान् शब्द सब ओर गूँज उठा था, उसी प्रकार आपकी सेनाका महान् कोलाहल भी अद्भुत एवं अनुपम था
మథించబడుతున్న సముద్రం నుండి మహా గర్జన అన్ని దిక్కులా ప్రతిధ్వనించినట్లే, మీ సైన్యపు కోలాహలం కూడా అపారమైనది, ఆశ్చర్యకరమైనది, అనుపమమైనది అయింది.
Verse 15
प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा । अभिसंधाय पाण्डूनां पञ्चालानां च वाहिनीम्
ఆపై ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) పాండవులూ పాంచాలులూ సేనలను లక్ష్యంగా చేసుకొని ఆ సమయంలో నారాయణాస్త్రాన్ని ప్రదర్శించాడు.
Verse 16
प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्रा: खे सहस्रश: । पाण्डवान् क्षपयिष्यन्तो दीप्तास्था: पन्नगा इव
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు అకస్మాత్తుగా ఆకాశంలో వేలాది బాణాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి; వాటి అగ్రభాగాలు మండుతున్నాయి. అగ్నిముఖ సర్పాలవలె అవి దూసుకొచ్చి పాండవ సైన్యాన్ని నాశనం చేయుటకు ఉద్ధతమయ్యాయి.
Verse 17
0 ते दिश:ः खं च सैन्यं च समावृण्वन् महाहवे । मुहूर्ताद् भास्करस्येव लोके राजन् गभस्तय:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ మహాసమరంలో ఆ బాణాలు దిక్కులను, ఆకాశాన్ని, సమస్త సైన్యాన్ని కప్పివేశాయి; క్షణమాత్రంలో సూర్యకిరణాలు లోకమంతా వ్యాపించినట్లే.
Verse 18
तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवामलाम्बरे | प्रादुरासन् महाराज कार्ष्णायसमया गुडा:
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! ఆపై మరికొన్ని ప్రత్యక్షమయ్యాయి; నిర్మల ఆకాశంలో నక్షత్రాలవలె మెరిసుతూ—నల్ల ఇనుము వర్ణపు భారమైన గుండ్లు అకస్మాత్తుగా కనిపించాయి.
Verse 19
महाराज! इसी प्रकार वहाँ निर्मल आकाशमें प्रकाशित होनेवाले ज्योतिर्मय ग्रह- नक्षत्रोंके समान काले लोहेके चलते हुए गोले भी प्रकट हो-होकर गिरने लगे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! అక్కడ నిర్మల ఆకాశంలో ప్రకాశించే గ్రహనక్షత్రాలవలె, నల్ల ఇనుము రంగు గుండ్లు స్వయంచాలకంగా కదులుతూ ప్రత్యక్షమై పడిపోవడం మొదలైంది. ఆపై నాలుగు చక్రాలూ, రెండు చక్రాలూ గల శతఘ్నీలు, అనేక గదలు, అలాగే అంచులపై కత్తిపలకలు గల ఎన్నో చక్రాయుధాలు—సూర్యమండలంలా ద్యోతిమానంగా—ప్రకటమయ్యాయి.
Verse 20
शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव पुरुषर्षभ । दृष्टवान्तरिक्षमाविग्ना: पाण्डुपाउ्चालसृज्जया:
సంజయుడు అన్నాడు—పురుషశ్రేష్ఠా! ఆ సమయంలో ఆకాశం వివిధ శస్త్రాల ఆకారాలతో పూర్తిగా నిండిపోయినట్లు కనిపించగా, పాండవులు, పాంచాలులు, సృంజయులు కలవరపడ్డారు.
Verse 22
अभश्रत्थामाके द्वारा पाण्डव-सेनापर नारायणास्त्रका प्रयोग जनेश्वर! पाण्डव-महारथी जैसे-जैसे युद्ध करते थे, वैसे-ही-वैसे उस अस्त्रका वेग बढ़ता जाता था ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ జనాధిపా! అశ్వత్థామ పాండవసేనపై నారాయణాస్త్రాన్ని ప్రయోగించినప్పుడు, పాండవ మహారథులు ఎంతెంతగా యుద్ధం చేస్తూ పోయారో అంతంతగా ఆ అస్త్రపు వేగం పెరుగుతూ పోయింది. ఆ నారాయణాస్త్రంతో గాయపడిన సైనికులు రణభూమిలో అన్ని వైపులా అగ్నిలో కాలిపోతున్నట్లుగా తీవ్రంగా బాధపడ్డారు।
Verse 23
यथा यथा हायुध्यन्त पाण्डवानां महारथा: । तथा तथा तदस्त्र॑ वै व्यवर्धत जनाधिप
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! పాండవ మహారథులు ఎంతెంతగా నిరంతరం యుద్ధం చేసారో అంతంతగా ఆ అస్త్రం మరింత పెరిగింది. శిశిరం గడిచిన తరువాత వేసవిలో అంటుకున్న అగ్ని ఎండిన కట్టెలను, పొదలను కాల్చివేసినట్లే, ఓ ప్రభూ, ఆ అస్త్రం పాండవుల ధ్వజినిని దహించసాగింది।
Verse 24
आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति च प्रभो । जगाम परम॑ त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ ప్రభూ! ఆ అస్త్రం అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దాని వల్ల సైన్యం క్షీణించసాగినప్పుడు, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు పరమ భయానికి లోనయ్యాడు।
Verse 25
द्रवमाणं तु तत् सैन्यं दृष्टवा विगतचेतनम् । मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रो5ब्रवीदिदम्,उन्होंने अपनी उस सेनाको जब अचेत होकर भागती और दुन्तीपुत्र अर्जुनको तटस्थभावसे खड़ा देखा, तब इस प्रकार कहा--
సంజయుడు అన్నాడు—సైన్యం బుద్ధి తప్పినట్లుగా పారిపోతున్నదాన్ని చూసి, పాండుపుత్రుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) తటస్థంగా నిలిచి ఉన్నదాన్ని గమనించి, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 26
धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाज्चालसेनया । सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतों गृहान्
సంజయుడు అన్నాడు—“ధృష్టద్యుమ్నా! పాంచాల సేనతో కలిసి వెంటనే వెనుదిరుగు—పలాయనం చేయి. సాత్యకీ! నీవు కూడా వృష్ణి, అంధక వీరులతో కలిసి గృహానికి వెళ్లిపో.”
Verse 27
वासुदेवो5पि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मन: क्षमम् | श्रेयो हपदिशत्येष लोकस्य किमुतात्मन:
వాసుదేవుడు కూడా ధర్మాత్ముడు; తనకు యోగ్యమైనదే తానే చేయును. లోకమంతటికి శ్రేయస్సును ఉపదేశించువాడు, తన శ్రేయస్సును ఎందుకు సాధించడు?
Verse 28
संग्रामस्तु न कर्तव्य: सर्वसैन्यान् ब्रवीमि व: । अहं हि सह सोदर्य: प्रवेक्ष्य हव्यवाहनम्,“मैं तुम सभी सैनिकोंसे कह रहा हूँ, कोई भी युद्ध न करे। अब मैं भाइयोंके साथ अग्निमें प्रवेश कर जाऊँगा
నేను సమస్త సైన్యానికి చెబుతున్నాను—యుద్ధం చేయకూడదు. నేను నా సహోదరులతో కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.
Verse 29
भीष्पद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामे भीरुदुस्तरे । विमज्जिष्यामि सलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे
భయపడేవారికి దాటలేని ఈ సంగ్రామంలో భీష్మ-ద్రోణులనే మహాసముద్రాన్ని దాటి, నేను నా అనుచరులతో కలిసి ద్రౌణి—అశ్వత్థామ—అనే గోవు ఖురచిహ్నమంత నీటిలో మునిగిపోతాను.
Verse 30
काम: सम्पद्यतामस्य बी भत्सोराशु मां प्रति । कल्याणवृत्तिराचार्यो मया युधि निपातित:
బీభత్సు (అర్జునుడు) నాపై కలిగిన కోరిక త్వరగా నెరవేరుగాక; ఎందుకంటే కల్యాణవృత్తి గల ఆచార్యుడిని నేను యుద్ధంలో పడగొట్టాను.
Verse 31
“अर्जुनकी मेरे प्रति जो शुभ कामना है, वह शीघ्र पूरी हो जानी चाहिये; क्योंकि सदा अपने कल्याणमें संलग्न रहनेवाले आचार्यको मैंने युद्धमें मरवा दिया है ।।
అర్జునుడు నాపై కలిగిన శుభకాంక్ష త్వరగా నెరవేరుగాక; ఎందుకంటే కల్యాణవృత్తి గల ఆచార్యుడిని నేను యుద్ధంలో పడగొట్టాను. అలాగే ఆ బాలుడు సౌభద్రుడు—యుద్ధంలో ఇంకా అనుభవం లేనివాడు—అనేక సమర్థులైన క్రూర యోధుల చేతిలో హతుడయ్యాడు; అయినా అతనికి రక్షణ కలగలేదు.
Verse 32
येनाविन्लुवता प्रश्न॑ तथा कृष्णा सभां गता । उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती
సంజయుడు పలికెను—ద్రౌపది (కృష్ణా)ను సభకు తీసికొనివచ్చినప్పుడు ఆమె అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వక, అతడు తన కుమారునితో కూడ ఆమెను నిర్లక్ష్యముగా చూచెను. ఆ వేళ ఆ దయనీయ రాణి తనపై మోపబడిన దాస్యస్థితిని నివారించుటకు యత్నించుచుండెను.
Verse 33
(रक्षणे च महान् यत्न: सैन्धवस्य कृतो युधि । अर्जुनस्य विघातार्थ प्रतिज्ञा येन रक्षिता ।।
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధమున అతడు సైంధవరాజు (జయద్రథుడు) రక్షణార్థం మహా ప్రయత్నము చేసెను; అర్జునుని వినాశనమునకై చేసిన తన ప్రతిజ్ఞను నిలుపుకొనెను. మేము విజయాభిలాషతో ముందుకు సాగదలచితిమి; కాని అతడు వ్యూహద్వారముననే మమ్మును ఆపెను, లోనికి చొచ్చుకుపోవుటకు యథాశక్తి యత్నించుచున్న మా మహాసేనను కూడ అడ్డుకొనెను. మరియూ అర్జునుని గుర్రములు శ్రాంతిచెందిన వేళ, ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు దుర్యోధనుడు అర్జునవధాభిలాషతో దాడి చేసినప్పుడు, అతడు దివ్యకవచముతో అతనిని కాపాడి దుర్యోధనుని రక్షించెను; జయద్రథుని భద్రతను కూడ స్థిరపరచెను.
Verse 34
येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पज्चाला: सत्यजिन्मुखा: । कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिता:
సంజయుడు పలికెను—బ్రహ్మాస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన అతడు, నా విజయార్థం యత్నించుచున్న సత్యజిత్ మొదలైన పాంచాల వీరులను మూలముతో సహా కూలదోసెను.
Verse 35
येन प्रव्राज्यमानाश्न राज्याद् वयमधर्मतः । निवार्यमाणा नु वयं नानुयातास्तदेषिण:
సంజయుడు పలికెను—ఎవరి కారణమున మేము అధర్మముగా రాజ్యమునుండి వెలివేయబడితిమో; ఆపబడుచున్నప్పటికీ, ఆ గమ్యమునే కోరుచు మేము అతనిని అనుసరించలేదా?
Verse 36
“जब कौरव अधर्मपूर्वक हमें राज्यसे निर्वासित कर रहे थे, तब जिन्होंने हमें रोकने (शान्त करने)-की ही चेष्टा की थी; किंतु उनका हित चाहनेवाले हमलोगोंका उस समय उन्होंने साथ नहीं दिया था ।।
సంజయుడు పలికెను—కౌరవులు అధర్మముగా మమ్మును రాజ్యమునుండి వెలివేయుచుండగా, కొందరు కేవలం ఆపుటకును శాంతింపజేయుటకునే యత్నించిరి; మేము వారి హితాన్ని కోరినవారమై ఉన్నప్పటికీ, వారు ఆ వేళ మాతో నిలువలేదు. ఇప్పుడు మాపై అత్యంత స్నేహమును, పరమ మైత్రిని చూపిన ద్రోణాచార్యుడు హతుడయ్యెను; అందుచేత ఆయన కొరకు నేనును నా సోదరులు, బంధువులతో కూడ మరణమార్గమునకు పోవుదును.
Verse 37
एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशा्हस्त्वरितस्तत: । निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्
కౌంతేయుడు యుధిష్ఠిరుడు ఈ విధంగా పలుకుచుండగా, దాశార్హవంశభూషణుడు, శీఘ్రకార్యుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు తన రెండు భుజాల సంకేతంతో సమస్త సేనను ఆపి, ఈ వచనములు పలికెను।
Verse 38
शीघ्र॑ न््यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्षावरोहत । एष योगोऊत्र विहित: प्रतिषेधे महात्मना
శీఘ్రముగా శస్త్రాలను నేలపై ఉంచి, వాహనముల నుండి దిగుడి. ఈ అస్త్రనివారణార్థం మహాత్మునిచే ఇక్కడ ఇదే ఉపాయము విధించబడినది।
Verse 39
'योद्धाओ! अपने अस्त्र-शस्त्र शीघ्र नीचे डाल दो और सवारियोंसे उतर जाओ। परमात्मा नारायणने इस अस्त्रके निवारणके लिये यही उपाय निश्चित किया है ।।
హే యోధులారా! శీఘ్రముగా మీ అస్త్రశస్త్రాలను క్రింద వేయుడి, వాహనముల నుండి దిగుడి. ఈ అస్త్రనివారణార్థం పరమాత్మ నారాయణుడు ఇదే ఉపాయమని నిర్ణయించెను. మీరందరూ ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథముల నుండి దిగిపోయి భూమిపైకి రండి; ఈ విధంగా భూమిపై నిరాయుధులై నిలిచిన మీపై ఈ అస్త్రము ప్రభావించదు।
Verse 40
यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्ास्त्रमिदं प्रति । तथा तथा भवन््त्येते कौरवा बलवत्तरा:,“हमारे योद्धा जैसे-जैसे इस अस्त्रके विरुद्ध युद्ध करते हैं, वैसे-ही-वैसे ये कौरव अत्यन्त प्रबल होते जा रहे हैं!
మన యోధులు ఈ అస్త్రమును ఎదిరించి ఎంతెంతగా యుద్ధం చేస్తారో, అంతంతగా ఈ కౌరవులు మరింత బలవంతులవుతున్నారు।
Verse 41
निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्यो5वरुहाू ये । (ये5ज्जलिं कुर्वते वीरा नमन्ति च विवाहना: ।) तान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्
వాహనముల నుండి దిగిపోయి శస్త్రాలను క్రింద వేయువారు, మరియు వాహనరహితులై అంజలి గట్టి నమస్కరించువారు—అటువంటి వీరులను ఈ అస్త్రము సంగ్రామములో హతముచేయదు।
Verse 42
ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचन । निहनिष्यति तान् सर्वान् रसातलगतानपि,“जो कोई मनसे भी इस अस्त्रका सामना करेंगे, वे रसातलमें चले गये हों तो भी यह अस्त्र वहाँ पहुँचकर उन सबको मार डालेगा”
ఇక్కడ ఎవడు మనసులోనైనా ఈ అస్త్రాన్ని ప్రతిఘటించడానికి యత్నిస్తాడో, వారు రసాతలానికి దిగిపోయినా ఈ అస్త్రమే అక్కడికి చేరి వారందరినీ సంహరిస్తుంది।
Verse 43
ते वचस्तस्य तच्छुत्वा वासुदेवस्य भारत । ईषु: सर्वे समुत्स्रष्ठं मनोभि: करणेन च,भारत! भगवान् वासुदेवका यह वचन सुनकर सब योद्धाओंने अन्यान्य इन्द्रियों तथा मनसे भी अस्त्रको त्याग देनेका विचार कर लिया
భారతా! వాసుదేవుని ఆ మాటలు విని, సమస్త యోధులు తమ అస్త్రాలను విసర్జించాలని నిర్ణయించారు—కేవలం చేతులతోనే కాదు, మనసుతోను ఇంద్రియాలతోను కూడా।
Verse 44
तत उत्स्रष्टकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डव: | भीमसेनोडब्रवीद् राजन्निदं संहर्षयन् वच:
రాజా! వారు అస్త్రాలు విసర్జించడానికి సిద్ధపడినట్లు చూసి, పాండవుడు భీమసేనుడు వారిలో ఉత్సాహం రేకెత్తిస్తూ ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 45
न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित् । अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगै:
ఇక్కడ ఎవ్వరూ ఏ పరిస్థితిలోనూ తమ శస్త్రాలను విడిచిపెట్టకూడదు. నా వేగవంతమైన బాణాలతో ద్రోణపుత్రుని అస్త్రాన్ని నేను అడ్డుకుంటాను।
Verse 46
गदयाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे । कालवत् प्रहरिष्यामि द्रौणेरस्त्र विशातयन्,“इस सुवर्णमयी भारी गदासे रणभूमिमें द्रोणपुत्रके अस्त्रोंको चूर-चूर करनेके लिये मैं कालके समान प्रहार करूँगा
ఈ బరువైన స్వర్ణమయ గదాతో కూడా యుద్ధభూమిలో నేను కాలుడిలా ప్రహరిస్తాను; ద్రౌణి అస్త్రాలను చూర్ణం చేస్తాను।
Verse 47
नहि मे विक्रमे तुल्य: कश्चिदस्ति पुमानिह | यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते
ఈ లోకంలో నా పరాక్రమానికి సమానుడు మరొక పురుషుడు లేడు. సూర్యునికి సమానమైన మరో జ్యోతిర్మయ గోళం లేనట్లే, నా వీర్యానికి కూడా సమానుడు లేడు.
Verse 48
पश्यतेमौ हि मे बाहू नागराजकरोपमौ | समर्थो पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने,“गजराजके शुण्डोंके समान मोटी मेरी इन भुजाओंको देखो तो सही, ये हिमालयपर्वतको भी धराशायी करनेमें समर्थ हैं
చూడండి—నా ఈ రెండు భుజాలు నాగరాజుని భుజాలవలె స్థూలమై బలవంతమైనవి. శిశిరకాలంలో పర్వతాన్నికూడా కూలదోసే సామర్థ్యం వీటికి ఉంది.
Verse 49
नागायुतसमप्राणो हाहमेको नरेष्विह । शक्रो यथाप्रतिद्वन्द्ो दिवि देवेषु विश्रुतः
ఇక్కడి మనుషులలో పదివేల ఏనుగుల సమాన బలం కలవాడు నేనొక్కడనే. దేవలోకంలో దేవుల మధ్య ఇంద్రుడు ఎలా ప్రతిద్వంద్వి లేనివాడిగా ప్రసిద్ధుడో, అలాగే నేనూ.
Verse 50
अद्य पश्यत मे वीर्य बाह्दो: पीनांसयोर्युधि । ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे
ఈ రోజు యుద్ధంలో నా ఈ రెండు పీనభుజాల బలాన్ని చూడండి—ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ విసిరిన జ్వలంతమైన, దీప్తిమంతమైన అస్త్రాన్ని ఇవి ఎలా నివారించగలవో చూడండి.
Verse 51
यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते । अद्यैतत् प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु
ఈ నారాయణాస్త్రానికి ఎదురొడ్డి నిలిచే యోధుడు ఇప్పటివరకు లేనట్లయితే, ఈ రోజు కౌరవులు పాండవులు చూస్తుండగానే నేనే దీనిని ఎదుర్కొంటాను.
Verse 52
अर्जुनार्जुन बीभत्सो न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया । शशाड्कस्येव ते पड़को नैर्मल्यं पातयिष्यति
సంజయుడు అన్నాడు— “అర్జునా! అర్జునా! ఓ బీభత్సా! నీ గాండీవాన్ని చేతుల నుండి కింద పెట్టకుము. నీవు దానిని వదిలితే చంద్రుని మచ్చలాగ నీపై అపకీర్తి అంటుకుంటుంది; ఆ మచ్చ నీ నిర్మలతను—నీ ధర్మనిష్ఠను, క్షాత్రగౌరవాన్ని—కూలదోసుతుంది।”
Verse 53
अजुन उवाच भीम नारायणास्त्रे मे गोषु च ब्राह्मणेषु च । एतेषु गाण्डिवं न्यस्यमेतद्धि व्रतमुत्तमम्
అర్జునుడు అన్నాడు— “అన్న భీమా, నారాయణాస్త్రం ప్రయోగంలో ఉన్నప్పుడు—మరియు గోవులూ బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో—నేను గాండీవాన్ని కింద పెట్టుతాను. ఇదే నా పరమ వ్రతం।”
Verse 54
एवमुक्तस्ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिंदमम् । अभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
అర్జునుడు ఇలా చెప్పగానే భీముడు శత్రుదమనుడైన ద్రోణపుత్రుని ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు సాగాడు. ఒంటరిగా, మేఘగర్జనలాంటి ఘోషతో, సూర్యసమాన తేజస్సుతో ప్రకాశించే రథంపై దూసుకెళ్లాడు.
Verse 55
(कम्पयन् मेदिनीं सर्वा त्रासयंश्व॒ चमूं तव । शड्खशब्दं महत् कृत्वा भुजशब्दं च पाण्डव: ।।
పాండుపుత్రుడు భీముడు ఘోరంగా శంఖం ఊది, భుజాలను ఢంకా మోగినట్లు కొట్టి గర్జిస్తూ, భూమంతటిని కంపింపజేస్తూ మీ సేనలో భయాన్ని పుట్టిస్తూ ముందుకు సాగాడు. ఆ శంఖనాదం, భుజఘోషం విని మీ సైనికులు అతడిని చుట్టుముట్టి బాణవర్షం కురిపించారు. అయితే కుంతీపుత్రుడు భీముడు—వేగంలో దిట్ట, పరాక్రమంలో చురుకు—కనురెప్పపాటు లోపే శత్రువుని చేరి, బాణాల జాలంలా విస్తరించి అతడిని కప్పివేశాడు.
Verse 56
ततो द्रौणि: प्रहस्यैनं द्रवन्तमभिभाष्य च । अवाकिर्त प्रदीप्ताग्रै: शरैस्तैरभिमन्त्रितै:
అప్పుడు ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) నవ్వుతూ, పరుగెత్తుకొస్తున్న భీమునితో మాటలాడి, నారాయణాస్త్రంతో అభిమంత్రితమైన, మండే అగ్రభాగాలున్న బాణాలను అతనిపై వర్షంలా కురిపించాడు.
Verse 57
पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्धिज्वलनं रणे | अवकीर्णो5भवत् पार्थ: स्फुलिज्जैरिव काउ्चनै:
రణరంగంలో ఆ బాణాలు జ్వలితముఖ సర్పాలవలె అగ్ని ఉగిరిస్తున్నట్లుగా కనిపించాయి. పార్థుడు (అర్జునుడు) వాటిచేత కప్పబడిపోయాడు—అతనిపై బంగారు స్ఫులింగాల వర్షం కురుస్తున్నట్లుగా.
Verse 58
तस्य रूपमभूद् राजन् भीमसेनस्य संयुगे । खटद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये,राजन्! उस समय युद्धस्थलमें भीमसेनका रूप संध्याके समय जुगुनुओंसे भरे हुए पर्वतके समान प्रतीत हो रहा था
రాజా! ఆ సమరంలో భీమసేనుని రూపం సంధ్యాసమయంలో జ్వాలాకీటకాలు (జుగునులు) కప్పిన పర్వతంలా కనిపించింది.
Verse 59
तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रतिसमस्यति । अवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धत:
మహారాజా! భీమసేనుడు ద్రోణపుత్రుని ఆ అస్త్రానికి ఎదురుగా ప్రత్యస్త్రాలు ప్రయోగించగానే, అది తగ్గిపోకుండా గాలితో మరింత రగిలే అగ్నిలా ఇంకా ఉగ్రవేగంతో పెరిగింది.
Verse 60
विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम् | पाण्डुसैन्यमृते भीम॑ सुमहद् भयमाविशत्,उस अस्त्रको बढ़ते देख भयंकर पराक्रमी भीमसेनको छोड़कर शेष सारी पाण्डव- सेनापर महान् भय छा गया
ఆ అస్త్రం పెరుగుతూ ఉండటాన్ని చూసి, భయంకర పరాక్రమశాలి భీమసేనుని తప్ప మిగతా పాండవ సైన్యమంతటినీ మహాభయం ఆవరించింది.
Verse 61
ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सूज्य महीतले । अवारोहन रथेभ्यश्न हस्त्यश्रेभ्यश्व सर्वश:,तब वे समस्त सैनिक अपने अस्त्र-शस्त्रोंकोी धरतीपर डालकर रथ, हाथी और घोड़े आदि सभी वाहनोंसे उतर गये
అప్పుడు వారు అందరూ తమ ఆయుధాలను నేలపై వదిలివేసి, రథాల నుంచి, ఏనుగుల నుంచి, గుర్రాల నుంచి—అన్ని వాహనాల నుంచీ—దిగి వచ్చారు.
Verse 62
तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्ष्युतेषु च तदस्त्रवीर्य विपुलं भीममूर्धन्यथापतत्,उनके हथियार डाल देने और वाहनोंसे उतर जानेपर उस अस्त्रकी विशाल शक्ति केवल भीमसेनके माथेपर आ पड़ी
వారు ఆయుధాలు విడిచి వాహనాల నుండి దిగినప్పటికీ, ఆ అస్త్రపు విపుల శక్తి వచ్చి కేవలం భీమసేనుని శిరస్సుపైనే పడింది.
Verse 63
हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्न विशेषतः । भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तथा,तब सभी प्राणी विशेषत: पाण्डव हाहाकार कर उठे। उन्होंने देखा, भीमसेन उस अस्त्रके तेजसे आच्छादित हो गये हैं
అప్పుడు సమస్త ప్రాణులు—ప్రత్యేకించి పాండవులు—హాహాకారం చేశారు. వారు భీమసేనుడు ఆ అస్త్ర తేజస్సుతో ఆవరించబడినట్లు చూశారు.
Verse 198
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टदुम्न और सात्यकिका क्रोधविषयक एक सौ अद्ठदानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత నారాయణాస్త్రమోక్షపర్వంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు సాత్యకి క్రోధవిషయక నూట తొంభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 199
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि पाण्डवसैन्यास्त्रत्यागे नवनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో, నారాయణాస్త్రమోక్షపర్వాంతర్గతంగా, పాండవసైన్యం అస్త్రత్యాగవిషయక నూట తొంభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.