Adhyaya 159
अध्याय १५९ — रात्रौ श्रमविरामः (Night Exhaustion and Brief Pause in Battle)
Upa-parva: Rātri-śrama–virāma (Night Fatigue and Truce Episode) — Droṇa Parva Context Unit
Sañjaya reports that after Ghaṭotkaca is killed by Karṇa, Yudhiṣṭhira is seized by grief and anger and instructs Dhṛṣṭadyumna to check Droṇa, emphasizing Dhṛṣṭadyumna’s destined role in Droṇa’s fall. A coalition of Pāṇḍava allies—named leaders, charioteers, infantry, elephants, and horses—surges forward with the intention of reaching Droṇa. Droṇa receives them in battle; Duryodhana also advances to protect Droṇa’s life. The engagement, however, becomes impaired by severe night conditions: darkness and dust combine with fatigue so that many warriors are described as ‘sleep-blinded,’ acting without clear perception, sometimes harming allies and themselves. Arjuna (Bībhatsu) recognizes the degraded state of the armies and calls out loudly, advising a brief pause and rest on the battlefield until the moon rises, after which combat can resume. Both sides approve this counsel; troops rest in place with weapons and mounts, and the text offers extended battlefield imagery of sleeping soldiers, elephants, and horses. As moonlight spreads and darkness recedes, the armies awaken and the battle recommences with renewed force.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि रणभूमि में पाण्डव-पक्ष के प्रमुख योद्धा—युधिष्ठिर, भीम, धृष्टद्युम्न और सात्यकि—मन को युद्ध में स्थिर कर द्रोण की प्रचण्ड व्यवस्था को तोड़ने हेतु आगे बढ़ते हैं। → सोमदत्त सात्यकि को देखकर पुनः क्रुद्ध होता है और तीव्र शरवर्षा से उसे ढक देता है; उधर द्रोणाचार्य पाञ्चालों को भयभीत कर पीछे ढकेलते हैं, और युधिष्ठिर पर एक के बाद एक दिव्यास्त्रों (वारुण, याम्य, आग्नेय, त्वाष्ट, सावित्र) का क्रमशः प्रयोग कर दबाव बढ़ाते हैं। → भीमसेन शक्तिप्रहार से काँपकर मूर्च्छित हो जाता है, फिर चेतना पाकर क्रोध में गदा/शस्त्र-प्रहार से प्रत्याघात करता है; साथ ही वह नाराचों से शत्रु-रथियों का संहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन पर भी बाण-वर्षा आरम्भ कर देता है—रण का केन्द्र भीम की उग्र प्रतिज्ञा-शक्ति बन जाता है। → द्रोण की मार से पाञ्चालों का पलायन और पाण्डवों का पुनर्संगठन साथ-साथ चलता है; भीम की वापसी (मूर्च्छा से उठकर) पाण्डव-पक्ष में नया उत्साह भरती है, जबकि कौरव-पक्ष में भीम के संहार से क्षति और भय फैलता है। → द्रोण के दिव्यास्त्र-क्रम और भीम द्वारा वृषसेन पर केन्द्रित आक्रमण के बीच यह अनिश्चित रह जाता है कि अगला निर्णायक पतन किसका होगा—युधिष्ठिर की रक्षा टूटेगी या कौरव-पक्ष का कोई प्रमुख स्तम्भ ढहेगा।
Shlokas
Verse 1
#-+3.2"22 हु हि की - भूमि नापनेका एक नाप जो चार सौ हाथका होता है। सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: सोमदत्तकी ! मूच्छ
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముడు ద్రుపదుని కుమారులను, కుంతిభోజుని కుమారుని, అలాగే వేలాది రాక్షసులను సంహరించినట్లు చూసి యుధిష్ఠిరుడు, భీమసేనుడు, పార్షతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు, యుయుధానుడు (సాత్యకి) అప్రమత్తులై యుద్ధంపైనే మనస్సు నిలిపిరి.
Verse 2
युधिष्ठिरों भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । युयुधानश्न संयत्ता युद्धायैव मनो दधु: २ ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ద్రుపదుని, కుంతిభోజుని కుమారులను మరియు సహస్ర రాక్షసులను సంహరించినదాన్ని చూచి యుధిష్ఠిరుడు, భీమసేనుడు, పార్షతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, యుయుధానుడు—అందరూ అప్రమత్తులై, యుద్ధానికే మనస్సు నిలిపిరి।
Verse 3
सोमदत्त: पुनः क्रुद्धो दृष्टया सात्यकिमाहवे । महता शरवर्षेणच्छादयामास भारत,भारत! युद्धस्थलमें सात्यकिको देखकर सोमदत्त पुनः कुपित हो उठे और उन्होंने बड़ी भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! యుద్ధభూమిలో సాత్యకిని చూచి సోమదత్తుడు మళ్లీ కోపోద్రిక్తుడై, మహా బాణవర్షంతో అతనిని ఆవరించెను।
Verse 4
ततः समभवद् युद्धमतीव भयवर्धनम् | त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाड्क्षिणाम्,फिर तो विजयकी अभिलाषा रखनेवाले आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भंयकर घोर युद्ध छिड़ गया
అనంతరం విజయం కోరిన మీ సైన్యమునకును శత్రుసైన్యమునకును మధ్య అత్యంత భయవర్ధకమైన ఘోర యుద్ధము చెలరేగెను।
Verse 5
त॑ दृष्टवा समुपायान्तं रुक्मपुड्खे: शिलाशितै: । दशभ्रि: सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकै:
అతడు ముందుకు దూసుకొస్తున్నదాన్ని చూచి, సాత్వతుడు (సాత్యకి) కోసం భీముడు శిలపై పదును పెట్టిన స్వర్ణపక్షములైన పది బాణాలతో సోమదత్తుని గాయపరచెను।
Verse 6
सोमदत्तो5पि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत । सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्ध: पुत्राधिभिरभिप्लुतम्
సంజయుడు పలికెను—సోమదత్తుడు కూడా ఆ వీరుడు భీమసేనుని వంద బాణాలతో గుచ్చి ప్రతీకారం తీర్చుకొనెను. అప్పుడు సాత్యకి, కుమారశోకంతో మునిగిపోయి క్రోధంతో ఉప్పొంగి, వృద్ధత్వగుణములతో యుక్తుడైన వృద్ధ సోమదత్తుని వజ్రఘాతసమానమైన పది పదునైన బాణాలతో ఛేదించెను।
Verse 7
वृद्ध वृद्धगुणैर्युक्ते ययातिमिव नाहुषम् । विव्याध दशभिस्ती $णै: शरैर्वज़निपातनै:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు కుమారశోకంతో దగ్ధుడై, అపారంగా కోపించిన సాత్యకి, నహుషనందన యయాతి వలె వృద్ధగుణాలతో యుక్తుడైన వృద్ధ సోమదత్తుని వజ్రసమానమైన పది తీక్ష్ణ బాణాలతో ఛేదించాడు.
Verse 8
शक्त्या चैन विनिर्भिवद्य पुनर्विव्याध सप्तभि: । ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम्
శక్తితో అతనిని చీల్చి, మళ్లీ ఏడు బాణాలతో మరల గాయపరిచాడు. ఆపై సాత్యకి కోసం భీమసేనుడు కొత్తగా, దృఢంగా సంకల్పించాడు.
Verse 9
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्थनि । फिर शक्तिसे इन्हें विदीर्ण करके सात बाणोंद्वारा पुन: गहरी चोट पहुँचायी। तत्पश्चात् सात्यकिके लिये भीमसेनने सोमदत्तके मस्तकपर नूतन, सुदृढ़ एवं भयंकर परिघका प्रहार किया ।।
భీమసేనుడు సోమదత్తుని శిరస్సుపై భయంకరమైన పరిఘాన్ని విసిరాడు. సాత్వతుడూ అగ్నిసమానంగా మండే ఉత్తమ బాణాన్ని విడిచాడు.
Verse 10
युगपत् पेततुर्वीरे घोरौ परिघमार्गणीौ
అదే క్షణంలో ఆ వీరునిపై భయంకరమైన పరిఘం మరియు బాణం—రెండూ ఒకేసారి పడ్డాయి.
Verse 11
व्यामोहिते तु तनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत्
కానీ అతని కుమారుడు మోహగ్రస్తుడైనప్పుడు, బాహ్లీకుడు అతనిపై దూసుకొచ్చాడు.
Verse 12
भीमो<थ सात्वतस्यार्थे बाह्लीक॑ नवभि: शरै:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు సాత్వత యోధుని హితార్థం భీముడు బాహ్లీకుని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 13
प्रातिपेयस्तु संक्रुद्ध: शक्ति भीमस्य वक्षसि
సంజయుడు అన్నాడు—కోపంతో ఉన్న ప్రాతిపేయుడు భీముని వక్షస్థలంపై శక్తిని విసిరాడు.
Verse 14
स तथाभिहतो भीमश्नचकम्पे च मुमोह च
సంజయుడు అన్నాడు—అలా గాయపడిన భీముడు స్వల్పంగా వణికాడు; క్షణకాలం మూర్ఛించాడు.
Verse 15
सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरो5हरत्
సంజయుడు అన్నాడు—పాండవుడు ప్రయోగించిన ఆ ఆయుధం బాహ్లీకుని శిరస్సును తెగదెంపులు చేసింది.
Verse 16
तस्मिन् विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ పురుషర్షభా! ఆ వీరుడు బాహ్లీకుడు హతుడైనప్పుడు యుద్ధ గతి మారింది.
Verse 17
नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुज:
సంజయుడు అన్నాడు—నాగదత్తుడు, దృఢరథుడు—మహాబాహువులు, ఇనుమువలె దృఢమైన భుజబలముగలవారు—ముందుకు వచ్చారు.
Verse 18
तान् दृष्टवा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान्
సంజయుడు అన్నాడు—వారిని చూచి భీముడు కోపంతో మండిపోయి, భారమైన ఆయుధాలను పట్టుకున్నాడు.
Verse 19
ते विद्धा व्यसव: पेतु: स्यन्दने भ्यो हतौजस:
సంజయుడు అన్నాడు—వారు బాణవిద్దులై, ప్రాణాలు విడిచి, బలము నశించి, రథాల నుండి కూలిపోయారు.
Verse 20
चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहा: । उन बाणोंसे घायल होकर आपके पुत्र अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे और पर्वतशिखरसे प्रचण्ड वायुद्वारा उखाड़े हुए वृक्षोंक समान तेजोहीन होकर रथोंसे नीचे गिर पड़े || १९३६ || नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान् निहत्य तवात्मजान्
సంజయుడు అన్నాడు—పర్వతశిఖరాలపై నుండి ఉగ్రవాయువు వేరుపెళ్లగొట్టి పడేసిన మహావృక్షాలవలె, ఆ బాణాలతో గాయపడిన నీ కుమారులు తేజస్సు కోల్పోయి రథాల నుండి కూలి, ప్రాణాలు విడిచారు. అనంతరం భీముడు పది నారాచ బాణాలతో నీ కుమారులను సంహరించాడు.
Verse 21
ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुत:
అనంతరం కర్ణుని ప్రసిద్ధ సోదరుడు, వృకరథుడు అనే వాడు, ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
Verse 22
ततः सप्त रथान् वीर: स्यालानां तव भारत
అప్పుడు, ఓ భారతా! ఆ వీరుడు నీ శ్యాలులైన వారి ఏడు రథాలపైకి దూసుకెళ్లాడు; యుద్ధపు కఠిన బలవంతంలో బంధుత్వాన్ని పక్కన పెట్టాడు.
Verse 23
अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम्
శతచంద్రుడనే మహారథి హతమవడాన్ని వారు సహించలేకపోయారు; శోకక్రోధాలతో నిండిపోయి దానినే తలచుకుంటూ యుద్ధంలో ఉవ్వెత్తున లేచారు.
Verse 24
शकुने भ्रातरो वीरा गवाक्ष: शरभो विभु: । सुभगो भानुदत्तश्न शूरा: पजच महारथा:
శకుని సోదరులు—వీరులు—గవాక్ష, శరభ, విభు, సుభగ, భానుదత్త—ఈ ఐదుగురు శూర మహారథులు.
Verse 25
अभिद्र॒त्य शरैस्तीकणैरभीमसेनमताडयन् । महारथी शतचन्द्रके मारे जानेपर अमर्षमें भरे हुए शकुनिके वीर भाई गवाक्ष, शरभ, विभु, सुभग और भानुदत्त--ये पाँच शूर महारथी भीमसेनपर टूट पड़े और उन्हें पैने बाणोंद्वारा घायल करने लगे || २३-२४ $ ।।
వారు దూసుకొచ్చి పదునైన బాణాలతో భీమసేనుని కొట్టసాగారు. నారాచాల వర్షంతో గాయపడినా, అతడు వాన వేగంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా అచలంగా నిలిచాడు.
Verse 26
जघान पज्चभिर्बाणै: पञ्चैवातिरथान् बली । जैसे वर्षाके वेगसे पर्वत आहत होता है, उसी प्रकार उनके नाराचोंसे घायल होकर बलवान् भीमसेनने अपने पाँच बाणोंद्वारा उन पाँचों अतिरथी वीरोंको मार डाला ।।
బలవంతుడైన భీమసేనుడు ఐదు బాణాలతో ఆ ఐదు అతిరథులను సంహరించాడు. ఆ వీరులు హతమైనట్లు చూసి శ్రేష్ఠ రాజులు కలత చెందారు.
Verse 27
ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धस्तवतानीकमशातयत् । मिषत: कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ
అప్పుడు క్రోధంతో ఉవ్వెత్తున లేచిన యుధిష్ఠిరుడు నీ సైన్యాన్ని చిత్తుచేశాడు—కుంభయోని (వ్యాస) కుమారులు మరియు నీవు, ఓ నిర్దోషీ, చూస్తుండగానే।
Verse 28
उन पाँचों वीरोंको मारा गया देख सभी श्रेष्ठ नरेश विचलित हो उठे। निष्पाप नरेश्वर! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर द्रोणाचार्य तथा आपके पुत्रोंके देखते-देखते आपकी सेनाका संहार करने लगे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ యుద్ధంలో క్రోధావేశంతో రాజు యుధిష్ఠిరుడు ద్రోణాచార్యుడు మరియు నీ కుమారులు చూస్తుండగానే నీ సైన్యాన్ని సంహరించసాగాడు. క్రుద్ధుడైన యుధిష్ఠిరుడు అంబష్ఠులు, మాలవులు, వీర త్రిగర్తులు, శిబి యోధులను కూడా మృత్యులోకానికి పంపాడు।
Verse 29
अभीषाहाउुछूरसेनान् बाह्लीकान् सवसातिकान् | निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम्,अभीषाह, सूरसेन, बाह्नीक और वसातिदेशीय योद्धाओंको नष्ट करके राजा युधिष्ठिरने इस भूतलपर रक्तकी कीच मचा दी
సంజయుడు అన్నాడు—అభీషాహులు, ఉచ్చూరసేనులు, బాహ్లీకులు మరియు వసాతి ప్రాంత యోధులను సంహరించి రాజు యుధిష్ఠిరుడు భూమిని రక్తపు బురదగా మార్చాడు।
Verse 30
यौधेयान् मालवान् राजन् मद्रकाणां गणान् युधि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान् बाणैर्युधिष्ठिर:,राजन! युधिष्ठिरने अपने बाणोंसे यौधेय, मालव तथा शूरवीर मद्रकगणोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! యుద్ధంలో యుధిష్ఠిరుడు తన బాణాలతో యౌధేయులు, మాలవులు, మరియు వీర మద్రక గణాలను మృత్యులోకానికి పంపాడు।
Verse 31
हताहरत गृह्नीत विध्यत व्यवकृन्तत । इत्यासीत् तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति,युधिष्ठिरके रथके आसपास “मारो, ले आओ, पकड़ो, घायल करो, टुकड़े-टुकड़े कर डालो' इत्यादि भयंकर शब्द गूँजने लगा
సంజయుడు అన్నాడు—యుధిష్ఠిరుని రథం వైపు “కొట్టండి! లాగి తీసుకురండి! పట్టుకోండి! గుచ్చండి! ముక్కలుగా నరికేయండి!” అని భయంకరమైన, ఘోరమైన కేకలు మార్మోగాయి।
Verse 32
सैन्यानि द्रावयन्तं त॑ द्रोणो दृष्टवा युधिष्ठिरम् । चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत्
యుధిష్ఠిరుడు సైన్యాలను తరిమివేస్తున్నాడని చూసిన ద్రోణుడు, నీ కుమారుడు దుర్యోధనుని ప్రేరణతో, అతనిపై బాణవర్షం కురిపించాడు।
Verse 33
द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् । विव्याध सो5पि तद् दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जध्निवान्
అత్యంత కోపంతో ద్రోణుడు వాయవ్యాస్త్రంతో రాజు యుధిష్ఠిరుని గాయపరిచాడు; అయితే యుధిష్ఠిరుడు తన దివ్యాస్త్రంతో ఆ దివ్యాస్త్రాన్ని నిర్మూలించాడు।
Verse 34
तस्मिन् विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे । वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्टूं सावित्रमेव च
ఆ అస్త్రం నిర్వీర్యమైపోయిన తరువాత భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుడు యుధిష్ఠిరునిపై వరుణ, యామ్య, ఆగ్నేయ, త్వాష్టృ, సావిత్ర అనే అస్త్రాలను వరుసగా ప్రయోగించాడు।
Verse 35
क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मज:
విసిరినవీ, విసురుతున్నవీ అయిన ఆ అస్త్రాలను ధర్మజుడైన యుధిష్ఠిరుడు యుద్ధఘర్షణ మధ్య ఎదుర్కొన్నాడు।
Verse 36
जधघानास्त्रैर्महाबाहु: कुम्भयोनेरवित्रसन् । परंतु महाबाहु धर्मपुत्र युधिष्ठिरने द्रोणाचार्यसे तनिक भी भय न खाकर उनके द्वारा चलाये गये और चलाये जानेवाले सभी अस्त्रोंको अपने दिव्यास्त्रोंसे नष्ट कर दिया ।।
మహాబాహువైన ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు కుంభయోని ద్రోణుని పట్ల కణమాత్రం భయం లేకుండా, అతడు ప్రయోగించినవీ ప్రయోగించబోయేవీ అయిన అన్ని అస్త్రాలను తన దివ్యాస్త్రాలతో నాశనం చేశాడు। ఆపై కుంభసంభవుడైన ద్రోణుడు తన ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేయాలనే తపనతో, నీ కుమారుని హితార్థం ఉత్సాహంగా, యుధిష్ఠిరుని సంహరించాలనే కోరికతో, అతనిపై ఐంద్ర మరియు ప్రాజాపత్య అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు।
Verse 37
प्रादुश्चक्रेउस्त्रमैन्द्र वै प्राजापत्यं च भारत । जिधघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रत:
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ భారతా! నీ కుమారుని హితంలో నిమగ్నుడై, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుని సంహరించాలనే కోరికతో ద్రోణాచార్యుడు తన ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేయుటకు ఐంద్రమును ప్రాజాపత్యమును అస్త్రాలను ప్రదర్శించి ప్రయోగించాడు।
Verse 38
पति: कुरूणां गजसिंहगामी विशालवक्षा: पृथुलोहिताक्ष: । प्रादुश्षकारास्त्रमहीनतेजा माहेन्द्रमन्न्यत् स जघान तेन
సంజయుడు అన్నాడు— ఏనుగు, సింహం వంటి వేగంతో కదిలే, విశాల వక్షస్థలముతో, పెద్ద ఎర్రని నేత్రములతో, అక్షయ తేజస్సుగల కురుపతి యుధిష్ఠిరుడు మాహేంద్ర అస్త్రాన్ని ప్రదర్శించాడు; దానితోనే ఇతర సమస్త దివ్యాస్త్రాలను కొట్టి నిర్వీర్యం చేశాడు।
Verse 39
विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोण: क्रोधसमन्वित: । युधिष्ठिरवध॑ प्रेप्सुब्राह्मिमस्त्रमुदैरयत्,उन अस्त्रोंके नष्ट हो जानेपर क्रोधभरे द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरका वध करनेकी इच्छासे ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया
సంజయుడు అన్నాడు— అస్త్రాలు ఛిన్నాభిన్నమవుతుండగా క్రోధంతో నిండిన ద్రోణుడు, యుధిష్ఠిరుని వధించాలనే ఆశతో బ్రాహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు।
Verse 40
ततो नाज्ञासिषं किंचिद् घोरेण तमसा5<वृते । सर्वभूतानि च परं त्रासं जम्मुर्महीपते,महीपते! फिर तो मैं घोर अन्धकारसे आवृत उस युद्धसस््थलमें कुछ भी जान न सका और समस्त प्राणी अत्यन्त भयभीत हो उठे
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ మహీపతే! ఆపై భయంకరమైన చీకటి యుద్ధభూమిని కమ్మేసింది; నేను ఏదీ గ్రహించలేకపోయాను, సమస్త ప్రాణులు పరమ భయంతో వణికిపోయారు।
Verse 41
ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्टवा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । ब्र्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत्
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ రాజేంద్రా! బ్రహ్మాస్త్రం ఎత్తబడినదాన్ని చూసి కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు బ్రహ్మాస్త్రముతోనే ఆ అస్త్రాన్ని ప్రతిహతం చేసి నివారించాడు।
Verse 42
ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ । द्रोणपार्थों महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ
అప్పుడు సైన్యంలోని ప్రధాన నాయకులు నరశ్రేష్ఠులైన ఆ వృషభసమ వీరులు—మహాధనుర్ధరులు ద్రోణుడు మరియు పార్థుడు (అర్జునుడు)—ఇద్దరినీ ప్రశంసించసాగారు; వారు సమస్త యుద్ధవిధానాలలో నిపుణులు.
Verse 43
ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् | व्यधमत् क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत
అప్పుడు ద్రోణుడు కుంతీపుత్రుని ఎదుర్కొనడం విడిచి, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, హే భారతా, వాయవ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి ద్రుపదుని సేనను నాశనం చేయసాగాడు.
Verse 44
ते हन्यमाना दोणेन पज्चाला: प्राद्रवन् भयात् । पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन:
ద్రోణుని చేత కొట్టబడుతూ పాంచాలులు భయంతో పారిపోయారు—ఇది భీమసేనుడూ మహాత్ముడైన పార్థుడూ చూస్తుండగానే జరిగింది.
Verse 45
द्रोणाचार्यकी मार खाकर पांचाल-सैनिक भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते भयके मारे भागने लगे ।।
అప్పుడు కిరీటధారి అర్జునుడూ భీమసేనుడూ అకస్మాత్తుగా తిరిగి వచ్చారు; సేన మహాభయంతో చెదరబోతున్నదని చూసి, రథవ్యుహాలతో బలాన్ని సమీకరించి ఆ గందరగోళాన్ని ఆపారు.
Verse 46
बीभस्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदर: । भारद्वाजं शरौघाभ्यां महदभ्यामभ्यवर्षताम्
బీభత్సుడు (అర్జునుడు) దక్షిణ పార్శ్వాన్ని, వృకోదరుడు (భీముడు) ఉత్తర పార్శ్వాన్ని కాపాడాడు; ఆపై వారు ఇద్దరూ కలిసి భారద్వాజుడు (ద్రోణుడు) మీద ఘనమైన మహా బాణవర్షాన్ని కురిపించారు.
Verse 47
अर्जुनने द्रोणाचार्यके दाहिने पार्श्वमें और भीमसेनने बायें पारश्वमें महान् बाणसमूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుడు ద్రోణాచార్యుని కుడి పార్శ్వంపై, భీమసేనుడు ఎడమ పార్శ్వంపై మహా శరవర్షాన్ని ప్రారంభించాడు. మహారాజా, ఆ సమయంలో కేకయులు, సృంజయులు, మహౌజసులైన పాంచాలులు, మత్స్యులు మరియు సాత్వత (యాదవ) యోధులు కూడా ఆ ఇద్దరిని అనుసరించి సహాయార్థం ముందుకు సాగారు.
Verse 48
ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना । तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत,उस समय किरीटधारी अर्जुनकी मार खाती हुई कौरवी-सेना अंधकार और निद्रासे पीड़ित हो पुनः: तितर-बितर हो गयी
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కిరీటధారి అర్జునుని చేతిలో నశింపబడుతున్న ఆ కౌరవ సేన చీకటి మరియు నిద్రావశతచే కమ్మబడీ, మరల చీలిపోయి చెదరిపోయింది.
Verse 49
द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च | नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा,महाराज! द्रोणाचार्य और स्वयं आपके पुत्र दुर्योधनके मना करनेपर भी उस समय आपके योद्धा रोके न जा सके
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, ఆ సమయంలో ద్రోణాచార్యుడు ఆపాలని ప్రయత్నించినా, స్వయంగా మీ కుమారుడు (దుర్యోధనుడు) నిషేధించినా, మీ యోధులను ఆపడం సాధ్యపడలేదు.
Verse 96
सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्र॑ निशितं युधि । इसी समय सात्यकिने भी युद्धस्थलमें कुपित हो सोमदत्तकी छातीपर सुन्दर पंखवाले, अग्निके समान तेजस्वी, उत्तम और तीखे बाणका प्रहार किया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడే యుద్ధరంగంలో క్రోధంతో ఉప్పొంగిన సాత్యకి, అందమైన రెక్కలతో కూడిన, పదునైన, తేజోవంతమైన బాణంతో సోమదత్తుని వక్షస్థలాన్ని బలంగా తాకించాడు.
Verse 106
शरीरे सोमदत्तस्थ स पपात महारथ: । वे भयंकर परिघ और बाण वीर सोमदत्तके शरीरपर एक ही साथ गिरे। इससे महारथी सोमदत्त मूर्च्छित होकर गिर पड़े
సంజయుడు పలికెను—సోమదత్తుని శరీరంపై పరీఘంలాంటి భయంకర ప్రహారం మరియు బాణప్రహారాలు ఒకేసారి పడ్డాయి; దాంతో ఆ మహారథుడు మూర్ఛించి నేలకూలి పడ్డాడు.
Verse 113
विसृजन् शरवर्षाणि कालवर्षीव तोयद: । अपने पुत्रके मूर्च्छित होनेपर बाह्लीकने वर्षाऋतुमें वर्षा करनेवाले मेघके समान बाणोंकी वृष्टि करते हुए वहाँ सात्यकिपर धावा किया
సంజయుడు పలికెను— కాలవర్షం కురిపించే మేఘంలా బాణవర్షం కురిపిస్తూ, తన కుమారుడు మూర్ఛితుడైనదాన్ని చూచి బాహ్లీకుడు శోకక్రోధాలతో ఉవ్వెత్తున లేచి అక్కడ సాత్యకిపైకి దూసుకెళ్లి శరతుఫాను వర్షించాడు।
Verse 126
प्रपीडयन् महात्मानं विव्याध रणमूर्थनि । भीमसेनने सात्यकिके लिये महात्मा बाह्नीकको पीड़ित करते हुए युद्धके मुहानेपर उन्हें नौ बाणोंसे घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను— యుద్ధముఖంలో ఆ మహాత్ముణ్ని ఒత్తిడి చేస్తూ, సాత్యకికోసం భీమసేనుడు బాహ్లీకుణ్ని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరిచెను।
Verse 136
निचखान महाबाहु: पुरंदर इवाशनिम् | तब महाबाहु प्रतीपपुत्र बाह्नीकने अत्यन्त कुपित हो भीमसेनकी छातीमें अपनी शक्ति धँसा दी, मानो देवराज इन्द्रने किसी पर्वतपर वज्र मारा हो
సంజయుడు పలికెను— అప్పుడు ప్రతీపపుత్రుడైన మహాబాహు బాహ్లీకుడు పరమక్రోధంతో భీమసేనుని వక్షస్థలంలో తన శక్తిని బలంగా దించెను—పురందరుడైన ఇంద్రుడు పర్వతంపై వజ్రం కొట్టినట్లు।
Verse 143
प्राप्प चेतश्न॒ बलवान् गदामस्मै ससर्ज ह | इस प्रकार शक्तिसे आहत होकर भीमसेन काँप उठे और मूर्च्छित हो गये। फिर सचेत होनेपर बलवान् भीमने उनपर गदाका प्रहार किया
సంజయుడు పలికెను— శక్తి దెబ్బకు భీమసేనుడు వణికిపోయి మూర్ఛపోయెను; ఆపై చైతన్యం పొందగానే బలవంతుడైన భీముడు అతనిపై గదను విసిరెను।
Verse 156
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను— అతడు హతుడై భూమిపై వజ్రాఘాతంతో చీలిన పర్వతరాజువలె కూలిపోయెను. పాండుపుత్రుడైన భీమసేనుడు విసిరిన ఆ గద బాహ్లీకుని శిరస్సును తెగదెంపులు చేసింది. ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత ఘటోత్కచవధపర్వంలో రాత్రియుద్ధవిషయక నూట యాభై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 157
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे द्रोणयुधिष्ठिरयुद्धे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమున, ఘటోత్కచవధపర్వాంతర్గత రాత్రియుద్ధమున, ద్రోణ-యుధిష్ఠిర యుద్ధప్రసంగమున నూట యాభై ఏడవ అధ్యాయము సమాప్తమగుచున్నది।
Verse 163
पुत्रास्ते5 भ्यर्दयन् भीम॑ दश दाशरथे: समा: । नरश्रेष्ठ) वीर बाह्लीकके मारे जानेपर श्रीरामचन्द्रजीके समान पराक्रमी आपके दस पुत्र भीमसेनको पीड़ा देने लगे
సంజయుడు పలికెను—దాశరథి (శ్రీరాముడు) సమాన పరాక్రమముగల నీ పది కుమారులు భీమసేనుని చుట్టుముట్టి బాధింపసాగిరి. బాహ్లీకుడు హతుడైన తరువాత శోకక్రోధములతో వారు సమూహముగా భీమునిపై దూకిరి.
Verse 176
दृढ: सुहस्तो विरजा: प्रमाथ्युग्रोडनुयाय्यपि । उनके नाम इस प्रकार हैं--नागदत्त
సంజయుడు పలికెను—వారి పేర్లు ఇవి: నాగదత్తుడు, దృఢరథుడు, మహాబాహువు, అయోభుజుడు, దృఢక్షత్రుడు, సుహస్తుడు, విరజుడు, ప్రమాథీ, ఉగ్రుడు, అనుయాయీ.
Verse 186
एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु । उनको सामने देखकर भीमसेन कुपित हो उठे। उन्होंने प्रत्येकके लिये एक-एक करके भारसाधनमें समर्थ दस बाण हाथमें लिये और उन्हें उनके मर्मस्थानोंपर चलाया
సంజయుడు పలికెను—వారిని ఎదురుగా చూచి భీమసేనుడు కోపావేశముతో మండెను. ఆపై ఒక్కొక్కరిని లక్ష్యముగా చేసుకొని, చేతిలో పది బలవంతమైన బాణములు ధరించి, వారి మర్మస్థానములపై విడిచి వారిని నేలకూల్చెను.
Verse 216
जघान भीम॑ नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद् बली । तदनन्तर कर्णके सुविख्यात बलवान् भ्राता वकरथने आकर भीमसेनपर भी आक्रमण किया और उन्हें नाराचोंद्वारा घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—భీముడు అతనిని నారాచ బాణములతో కొట్టెను; అయినను ఆ బలవంతుడు మళ్లీ భీమునిపై దూకెను. తదనంతరం వక్రగతిరథముపై వచ్చిన అతని సువిఖ్యాత బలవంతుడైన సోదరుడు కూడా భీమసేనునిపై దాడి చేసి, నారాచ శరములతో గాయపరచెను.
Verse 226
निहत्य भीमो नाराचै: शतचन्द्रमपोथयत् | भारत! तत्पश्चात् वीर भीमसेनने आपके सालोंमेंसे सात रथियोंको नाराचोंद्वारा मारकर शतचन्द्रको भी कालके गालमें भेज दिया
సంజయుడు పలికెను—వారిని సంహరించిన భీముడు పదునైన నారాచ బాణాలతో శతచంద్రుని నేలకూల్చెను. ఓ భారతవంశజా! ఆపై వీర భీమసేనుడు నారాచాలతో మీవారిలోని ఏడు మహారథులను వధించి, శతచంద్రునికూడా మృత్యువు దవడలలోకి పంపెను.
Verse 346
चिक्षेप परमक्रुद्धों जिघांसु: पाण्डुनन्दनम् । उस अस्त्रके नष्ट हो जानेपर द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरपर क्रमश: वारुण
సంజయుడు పలికెను—అత్యంత క్రోధంతో, పాండునందన యుధిష్ఠిరుని సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో ద్రోణాచార్యుడు ఆయుధాన్ని విసిరెను. ఆ క్షిపణి నశించిన తరువాత, క్రోధావేశంతో ద్రోణుడు యుధిష్ఠిరునిపై వరుసగా వారుణ, యామ్య, ఆగ్నేయ, త్వాష్ట్రము, సావిత్రము అనే దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగించెను.
Verse 2036
कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत् । आपके उन पुत्रोंको दस नाराचोंद्वारा मारकर भीमसेनने कर्णके प्यारे पुत्र वृषसेनपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుడు ముందుగా మీ ఆ కుమారులను పది నారాచ బాణాలతో వధించి, ఆపై కర్ణుని ప్రియపుత్రుడు వృషసేనునిపై బాణవర్షాన్ని ప్రారంభించెను.
Frequently Asked Questions
Whether continuing combat under conditions that erase discernment (darkness, dust, exhaustion) fulfills kṣatra-dharma or instead produces avoidable, indiscriminate harm—prompting the question of when restraint becomes the more responsible duty.
Disciplined action includes knowing when not to act: situational awareness, humane restraint, and restoration of clarity are portrayed as compatible with duty, especially when cognitive impairment increases unintended consequences.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing—Arjuna’s counsel is socially validated by both armies and even praised by higher observers, indicating normative approval of restraint under degraded conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.