Adhyaya 111
Adhyāya 111 (Book 6): Daśama-dina-saṃgrāma—Bhīṣma’s Counsel to Yudhiṣṭhira and the Śikhaṇḍin-Led Advance
Upa-parva: Daśama-dina-yuddha (Tenth-Day Engagement: Bhīṣma–Arjuna Confrontation and the Shikhaṇḍin Strategy)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to explain how Bhīṣma fought on the tenth day and how the Kauravas checked the Pandavas. Saṃjaya reports sustained attrition inflicted by Arjuna’s superior weapons and Bhīṣma’s continued capacity to cause extensive losses, creating public uncertainty when the two principal chariot-warriors face one another. The narration emphasizes the day’s intensity and the anonymity of many fallen warriors, underscoring war’s scale beyond named heroes. After ten days of exertion, Bhīṣma expresses weariness with embodied life and seeks his own death, stating a reluctance to kill opponents who stand openly before him; he approaches Yudhiṣṭhira and advises a concentrated effort to bring about his fall, placing Arjuna at the forefront along with the Pañcālas and Sṛñjayas. Yudhiṣṭhira and Dhṛṣṭadyumna then rally the forces, promising protection under Arjuna and Bhīma, and commit to a plan to defeat Bhīṣma by advancing with Śikhaṇḍin positioned ahead. The Kauravas, under Duryodhana’s direction, respond by deploying multiple allied kings and commanders—Drona and his son among them—to protect Bhīṣma and engage the Pandava spearhead. The chapter closes with a panoramic description of formations colliding, the soundscape of instruments and animals, dust-clouds and weapon-flash, and close-quarters clashes among chariots, cavalry, elephants, and infantry, presenting the engagement as system-wide and mutually escalatory.
Chapter Arc: सूर्योदय के साथ रणभेरियाँ, मृदंग और शंख एक साथ गूँज उठते हैं; पाण्डव-सेना शिखण्डी को अग्रभाग में रखकर युद्धभूमि की ओर बढ़ती है—आज का दिन निर्णायक संकेतों से भरा है। → युधिष्ठिर नकुल-सहदेव सहित सिंहनाद करता हुआ अग्रसर होता है; केकय-पंचक और धृष्टकेतु पीछे की रक्षा सँभालते हैं। उधर भीष्म अपने तीक्ष्ण नाराचों से पाण्डव, पाञ्चाल और सृंजयों पर बाण-वर्षा कर रण को उग्र बनाते हैं, और शिखण्डी का भीष्म के सम्मुख आना टकराव को अपरिहार्य कर देता है। → शिखण्डी भीष्म के सामने अडिग होकर ललकारता है—‘आप चाहें तो प्रहार करें या न करें, मैं जीवन-त्याग से पीछे नहीं हटूँगा; आज इस समर में आपका सामना निश्चित है।’ यह वचन-प्रहार और भीष्म की प्रतिज्ञा-छाया मिलकर अध्याय का शिखर बनते हैं। → भीष्म के बाणों से पाण्डव-पक्ष पर दबाव बढ़ता है; अनेक हाथी-घोड़े और योद्धा अस्त्र-वृष्टि में गिरते हैं। पाण्डव-वीर थकान और क्षोभ के बीच भीष्म की ओर दृष्टि टिकाए रहते हैं—रण का प्रवाह अभी भी भीष्म के पक्ष में झुकता दिखता है। → शिखण्डी के अग्रणी होने से भीष्म-वध की योजना का द्वार खुलता है, पर क्या भीष्म शिखण्डी पर शस्त्र उठाएँगे—और क्या इसी संकोच का लाभ लेकर पाण्डव निर्णायक प्रहार कर पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ ६ “लोक मिलाकर कुल ११४ ६ “लोक हैं।] #<०3८६>> | ब । बी जम अष्टाधिकशततमोब<् ध्याय: दसवें दिन उभयपक्षकी सेनाका रणके लिये प्रस्थान तथा भीष्म और शिखण्डीका समागम 4 शिखण्डीको भीष्मका वध करनेके लिये करना धृतराष्ट उवाच कथं शिखण्डी गाड्रेयमभ्यवर्तत संयुगे । पाण्डवांक्ष कथं भीष्मस्तन्ममाचक्ष्व संजय
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! యుద్ధంలో శిఖండీ గాంగేయుడైన భీష్మునిపై ఎలా దూసుకెళ్లాడు? అలాగే భీష్ముడు పాండవులపై ఎలా దాడి చేశాడు? అన్నీ నాకు వివరించు.
Verse 2
संजय उवाच ततस्ते पाण्डवा:ः सर्वे सूर्यस्योदयनं प्रति । ताड्यमानासु भेरीषु मृदड्भेष्वानकेषु च
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ తరువాత సూర్యోదయ దిశగా ముఖం చేసి పాండవులందరూ ముందుకు కదిలారు; రణభేరీలు మోగగా, మృదంగాలు మరియు ఆనకాది యుద్ధవాద్యాలు మ్రోగాయి.
Verse 3
ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्तत: । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याता: पाण्डवा युधि
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అప్పుడు పెరుగు వలె తెల్లని శంఖాలు అన్ని వైపులా ఊదబడ్డాయి. శిఖండీని ముందుంచి పాండవులు యుద్ధానికి శిబిరం నుంచి బయలుదేరారు.
Verse 4
कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् । शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद् विशाम्पते,महाराज! प्रजानाथ! उस दिन शिखण्डी समस्त शत्रुओंका संहार करनेवाले व्यूहका निर्माण करके स्वयं सब सेनाके सामने खड़ा हुआ
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా, ప్రజానాథా! ఆ రోజు సమస్త శత్రువులను నాశనం చేయు వ్యూహాన్ని ఏర్పరచి, శిఖండీ సైన్యమంతటికి ముందుగా నిలిచాడు.
Verse 5
चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्व सौभद्रश्चैव वीर्यवान्
అప్పుడు భీమసేనుడు మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) అతని రథచక్రాల రక్షకులయ్యారు. వెనుకన ద్రౌపదీదేవి ఐదుగురు కుమారులు మరియు పరాక్రమశాలి సుభద్రానందనుడు అభిమన్యుడు అతని పృష్ఠభాగ రక్షణ బాధ్యతను స్వీకరించారు.
Verse 6
सात्यकिश्नेकितानश्न तेषां गोप्ता महारथ: । धृष्टद्युम्नस्तत: पश्चात् पञ्चालैरभिरक्षित:
సాత్యకి మరియు చేకితాన కూడా వారితోనే ఉన్నారు. వారి వెనుక పాంచాలుల రక్షణలో ఉన్న మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు నిలిచి, వెనుక నుంచే సమస్త వ్యూహాన్ని కాపాడుతూ ఉన్నాడు.
Verse 7
ततो युधिष्ठटिरो राजा यमाभ्यां सहित: प्रभु: । प्रययौँ सिंहनादेन नादयन् भरतर्षभ
ఆ తరువాత ప్రభువు రాజు యుధిష్ఠిరుడు యమపుత్రులైన (నకుల-సహదేవుల)తో కలిసి సింహనాదం చేస్తూ బయలుదేరాడు; ఓ భరతశ్రేష్ఠా, అతని గర్జనతో దిక్కులు మార్మోగాయి.
Verse 8
विराटस्तु ततः पश्चात् स्वेन सैन्येन संवृतः । द्रुपदश्च महाबाहो ततः पश्चादुपाद्रवत्,उनके पीछे अपनी सेनाके साथ राजा विराट चलने लगे। महाबाहो! विराटके पीछे द्रपदने धावा किया
ఆ తరువాత రాజు విరాటుడు తన సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి ముందుకు సాగాడు. ఓ మహాబాహో, విరాటుని వెనుక రాజు ద్రుపదుడు కూడా దూసుకెళ్లాడు.
Verse 9
केकया भ्रातर: पज्च धृष्टकेतुश्न वीर्यवान् | जघनं पालयामासु: पाण्डुसैन्यस्थ भारत,भारत! इसके बाद पाँचों भाई केकय तथा पराक्रमी धृष्टकेतु--ये पाण्डवसेनाके जघनभागकी रक्षा करने लगे
ఓ భారతా! ఆ తరువాత కేకయుల ఐదుగురు సోదరులు మరియు పరాక్రమశాలి ధృష్టకేతువు పాండవసేన యొక్క జఘనభాగాన్ని (వెనుక భాగాన్ని) కాపాడారు.
Verse 10
एवं व्यूह्ू महासैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् | अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मन:
ఇలా పాండవులు తమ మహాసేనను వ్యూహంగా అమర్చి, యుద్ధంలో తమ ప్రాణాలపై మమకారాన్ని విడిచి, మీ సేనపై దాడి చేశారు।
Verse 11
तथैव कुरवो राजन् भीष्मं कृत्वा महारथम् | अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययु: पाण्डवान् प्रति,राजन्! इसी प्रकार कौरवोंने भी महारथी भीष्मको सब सेनाओंके आगे करके पाण्डवोंपर चढ़ाई की
రాజా! అలాగే కౌరవులు కూడా మహారథి భీష్ముని సమస్త సేనల ముందుభాగంలో ఉంచి పాండవుల వైపు కదిలారు।
Verse 12
पुत्रैस्तव दुराधर्षो रक्षित: सुमहाबलै: । (प्रययौ पाण्डवानीकं भीष्म: शान्तनुनन्दन: ।) ततो द्रोणो महेष्वास: पुत्रश्चास्य महाबल:
మీ అత్యంత బలవంతులైన కుమారుల రక్షణలో, దుర్ధర్షుడైన శాంతనునందన భీష్ముడు పాండవ సేన వైపు కదిలాడు। అతని వెంట మహాధనుర్ధరుడైన ద్రోణుడు, అతని మహాబలవంతుడైన కుమారుడు అశ్వత్థామ కూడా ముందుకు సాగారు।
Verse 13
भगदत्तस्तत: पश्चाद् गजानीकेन संवृतः । कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतो,इन दोनोंके पीछे हाथियोंकी विशाल सेनासे घिरे हुए राजा भगदत्त चले। कृपाचार्य और कृतवर्माने भगदत्तका अनुसरण किया
ఆ తరువాత ఏనుగుల విభాగంతో చుట్టుముట్టబడి రాజు భగదత్తుడు ముందుకు సాగాడు। కృపాచార్యుడు మరియు కృతవర్మ కూడా భగదత్తుని అనుసరించారు।
Verse 14
काम्बोजराजो बलवांस्तत: पश्चात् सुदक्षिण: । मागधश्न जयत्सेन: सौबलश्न बृहदूबल:,तत्पश्चात् बलवान् काम्बोजराज सुदक्षिण, मगध-देशीय जयत्सेन तथा सुबलपुत्र बृहदूबल चले
ఆ తరువాత బలవంతుడైన కాంబోజ రాజు సుదక్షిణుడు, మగధదేశీయుడు జయత్సేనుడు, మరియు సౌబలపుత్రుడు బృహద్బలుడు వచ్చారు।
Verse 15
तथैवान्ये महेष्वासा: सुशर्मप्रमुखा नृपा: । जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत,भारत! इसी प्रकार सुशर्मा आदि अन्य महाधनुर्धर राजाओंने आपकी सेनाके जघनभागकी रक्षाका कार्य सँभाला
అదేవిధంగా, సుశర్మ ప్రధానమైన ఇతర మహాధనుర్ధర రాజులు, ఓ భారతా, నీ సైన్యపు వెనుకభాగాన్ని కాపాడే బాధ్యతను స్వీకరించారు।
Verse 16
दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवो युधि । आसुरानकरोद् व्यूहान् पैशाचानथ राक्षसान्,शान्तनुनन्दन भीष्म युद्धमें प्रतेदिन असुर, पिशाच तथा राक्षसव्यूहोंका निर्माण किया करते थे
యుద్ధంలో ప్రతి రోజు వచ్చినప్పుడల్లా, శాంతనునందన భీష్ముడు ఎప్పుడో అసురుల విధంగా, ఎప్పుడో పిశాచుల విధంగా, మరెప్పుడో రాక్షసుల విధంగా భయంకరమైన వ్యూహాలను నిర్మించేవాడు।
Verse 17
ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । अन्योन्यं निध्नतां राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम्
ఆపై, ఓ భారతా, నీ సైన్యమూ వారి సైన్యమూ మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది। ఓ రాజా, పరస్పరం ఒకరినొకరు సంహరించుకొనే ఆ వీరుల సంగ్రామం యమరాజ్యాన్ని విస్తరింపజేసింది।
Verse 18
अर्जुनप्रमुखा: पार्था: पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । भीष्म युद्धे3 भ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाउछरान्
అర్జునుడు ప్రధానమైన పృథాపుత్రులు శిఖండిని ముందుంచి, నానావిధ బాణవర్షం కురిపిస్తూ, యుద్ధంలో అక్కడ భీష్మునిపై దాడికి దూసుకెళ్లారు।
Verse 19
तत्र भारत भीमेन ताडितास्तावका: शरै: | रुधिरौघपरिक्लिन्ना: परलोक॑ ययुस्तदा
అక్కడ, ఓ భారతా, భీముని బాణాలతో తాకబడిన నీ యోధులు రక్తప్రవాహాలతో తడిసి, ఆ సమయంలో పరలోకానికి వెళ్లిపోయారు।
Verse 20
भारत! वहाँ भीमसेनके द्वारा बाणोंसे ताड़ित हुए आपके सैनिक खूनसे लथपथ होकर परलोकगामी होने लगे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! అక్కడ కూడా భీమసేనుని బాణాలతో తాకబడిన నీ సైనికులు రక్తంతో తడిసి పరలోకగాములయ్యారు. నకులుడు, సహదేవుడు, మహారథి సాత్యకి నీ సేనపై దూసుకెళ్లి బలంతో దానిని తీవ్రంగా పీడించారు.
Verse 21
ते वध्यमाना: समरे तावका भरतर्षभ | नाशवनुवन् वारयितुं पाण्डवानां महद् बलम्,भरतश्रेष्ठी] आपके सैनिक समरभूमिमें मारे जाने लगे। वे पाण्डवोंकी विशाल सेनाको रोक न सके
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! యుద్ధంలో కొట్టబడుతూ నీ సైనికులు పాండవుల మహాబలాన్ని అడ్డుకోలేకపోయారు.
Verse 22
ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः । सुसम्प्राप्तं दश दिश: काल्यमानं महारथै:,उन महारथी वीरोंद्वारा सब ओरसे मारी और खदेड़ी जाती हुई आपकी सेना सब दिशाओंमें भाग खड़ी हुई
అప్పుడు అన్ని వైపులా చంపబడుతూ, మహారథుల చేత తీవ్రంగా నలిగిన నీ సేన గందరగోళానికి లోనై, పది దిశలకూ చెదరిపోయి పారిపోయింది.
Verse 23
त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ । वध्यमाना: शितैर्बाणै: पाण्डवै: सहसूंजयै:,भरतश्रेष्ठ! पाण्डवों और सूंजयोंके तीखे बाणोंसे घायल होनेवाले आपके सैनिकोंको कोई रक्षक नहीं मिलता था
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! పాండవులు మరియు సృంజయుల పదునైన బాణాలతో కొట్టబడుతున్న నీ సైనికులకు ఎలాంటి రక్షకుడూ దొరకలేదు.
Verse 24
धृतराष्ट्र रवाच पीड्यमानं बल दृष्ट््वा पार्थर्भीष्म: पराक्रमी । यदकार्षीद् रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! కుంతీపుత్రులు నా సేనను పీడిస్తున్నారని చూసి, యుద్ధంలో కోపించిన పరాక్రమవంతుడైన భీష్ముడు ఏమి చేశాడు? అది నాకు చెప్పు.
Verse 25
कथं वा पाण्डवान् युद्धे प्रत्युद्यात: परंतप: । विनिधघ्नन् सोमकान् वीरस्तदाचक्ष्व ममानघ
శత్రువులను తాపింపజేసే వీరశ్రేష్ఠుడు భీష్ముడు యుద్ధభూమిలో సోమకులను సంహరిస్తూనే ఆ సమయంలో పాండవులపై ఏ విధంగా ఎదురుదాడి చేశాడు? హే అనఘా, అది అంతా నాకు చెప్పు.
Verse 26
संजय उवाच आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत् पिता तव । पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसूंजयै:
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! పాండవులు మరియు సృంజయులు మీ కుమారుని సేనను తీవ్రంగా ఒత్తిడికి గురిచేసినప్పుడు, మీ పూజ్య పితామహుడు భీష్ముడు చేసినదంతా నేను మీకు వివరిస్తాను.
Verse 27
प्रहृष्मनस: शूरा: पाण्डवा: पाण्डुपूर्वज । अभ्यवर्तन्त निध्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्,पाण्डुके बड़े भैया! शूरवीर पाण्डव मनमें हर्ष और उत्साह भरकर आपके पुत्रकी सेनाका संहार करते हुए आगे बढ़े
పాండువు జ్యేష్ఠ భ్రాతా! శూరులైన పాండవులు హర్షోత్సాహాలతో నిండిన మనస్సుతో మీ కుమారుని సేనను సంహరిస్తూ ముందుకు దూసుకెళ్లారు.
Verse 28
त॑ विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् । नामृष्यत तदा भीष्म: सैन्यघातं रणे परै:
నరేంద్రా! ఆ సమయంలో యుద్ధభూమిలో శత్రువులు మనుష్యులు, ఏనుగులు, గుర్రాలు—అంటే తన సేన—పై చేసిన ఆ విధ్వంసాన్ని భీష్ముడు సహించలేకపోయాడు.
Verse 29
स पाण्डवान् महेष्वास: पज्चालांश्चैव सूंजयान् । नाराचैर्वत्सदन्तैश्व शितैरञर्जलिकैस्तथा
అప్పుడు ఆ మహాధనుర్ధరుడు పాండవులు, పాంచాలులు, సృంజయులపై పదునైన బాణాలను కురిపించాడు—వత్సదంతాకార నారాచాలు, అలాగే అంజలిక రకమైన శరాలను కూడా ప్రయోగించాడు.
Verse 30
अभ्यवर्षत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मन: । वे महाधनुर्धर दुर्धर्ष वीर भीष्म अपने जीवनका मोह छोड़कर पाण्डवों
సంజయుడు పలికెను—దుర్ధర్షుడైన భీష్ముడు తన ప్రాణాసక్తిని విడిచి, పాండవులు, పాంచాలులు, శృంజయులపై నారాచ, వత్సదంత, అంజలిక మొదలైన తీక్ష్ణ బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు. ఆపై, ఓ రాజా, పాండవులలోని ఐదుగురు శ్రేష్ఠ మహారథులపై తన దాడిని కేంద్రీకరించాడు.
Verse 31
आत्तशस्त्रो रणे यत्नाद् वारयामास सायकै: । राजन! वे अस्त्र-शस्त्र लेकर पाण्डवपक्षके पाँच श्रेष्ठ महारथियोंका रफणक्षेत्रमें बाणोंद्वारा यत्नपूर्वक निवारण करने लगे ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఆయుధాలు ఎత్తుకున్న భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో శ్రమతో బాణవర్షాల ద్వారా వారిని అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. వీర్యం, ఆమర్షం ప్రేరణగా, నానావిధ అస్త్రశస్త్రాలను కురిపిస్తూ ఆ వీరులను నియంత్రించసాగాడు.
Verse 32
रथिनो5पातयद् राजन् रथेभ्य: पुरुषर्षभ:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, పురుషశ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు అనేక రథికులను రథాల నుండి కూల్చివేశాడు; అశ్వారోహులను గుర్రాల మీద నుండి, శత్రువులపై విజయాలు సాధించిన గజారోహులను ఏనుగుల మీద నుండి, ముందుకు వచ్చిన పాదాతులను కూడా నేలకూల్చాడు.
Verse 33
सादिनश्चाश्वपृछ्ठेभ्य: पादातांक्ष समागतान् | गजारोहान् गजेभ्यश्व॒ परेषां जयकारिण:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, భీష్ముడు అశ్వారోహులను గుర్రాల మీద నుండి, దగ్గరకు వచ్చిన పాదాతులను, అలాగే శత్రువులపై విజయాలు సాధించిన గజారోహులను ఏనుగుల మీద నుండి కూల్చివేశాడు.
Verse 34
तमेक॑ समरे भीष्म त्वरमाणं महारथम् | पाण्डवा: समवर्तन्त वजहस्तमिवासुरा:
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో వేగంగా ముందుకు దూసుకుపోతున్న ఆ ఏకైక మహారథి భీష్మునిపై సమస్త పాండవులు ఒక్కసారిగా దాడి చేశారు; వజ్రహస్తుడైన ఇంద్రునిపై అసురులు పడి దాడి చేసినట్లుగా.
Verse 35
शक्राशनिसमस्पर्शान् विमुज्चन् निशिताउछरान् | दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन् वपु:
సంజయుడు అన్నాడు—ఇంద్రుని వజ్రసమాన అసహ్యస్పర్శముగల పదునైన బాణాలను విడిచుచూ, భీష్ముడు సమస్త దిక్కులలో భయంకర రూపం ధరించి దర్శనమిచ్చెను।
Verse 36
मण्डली भूतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत । संग्रामे युद्धायमानस्य शक्रचापोपमं महत्
సంజయుడు అన్నాడు—సంగ్రామంలో విరామం లేక యుద్ధం చేయుచున్న అతని మహత్తర ధనుస్సు నిత్యం వలయాకారంగా తిరుగుచున్నట్లు కనిపించెను—ఇంద్రధనుస్సు వలె విశాలముగా ప్రకాశించుచూ।
Verse 37
संग्रामभूमिमें युद्ध करते हुए भीष्मका इन्द्रधनुषके समान विशाल धनुष सदा मण्डलाकार ही दिखायी देता था ।।
సంజయుడు అన్నాడు—రణభూమిలో యుద్ధం చేయుచున్న భీష్ముని ఇంద్రధనుస్సు సమానమైన విశాల ధనుస్సు సదా వలయాకారంగా కనిపించెను। ఆ కార్యాన్ని సమరంలో చూచి, ఓ ప్రజానాథా, నీ కుమారులు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనై పితామహుని మళ్లీ మళ్లీ స్తుతించి గౌరవించిరి।
Verse 38
पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव
సంజయుడు అన్నాడు—పృథాపుత్రులు మనస్సు దిగులుపడి నీ తండ్రివైపు చూస్తూనే నిలిచిరి।
Verse 39
न चैनं॑ वारयामासुर्व्यात्ताननममिवान्तकम्
సంజయుడు అన్నాడు—వారు నోరు విప్పిన యముని వలె ఉన్న భీష్ముని ఆపలేకపోయిరి। పదవ రోజు వచ్చేసరికి భీష్ముడు శిఖండీ రథసేనను తన పదునైన బాణాగ్నితో భస్మం చేయుటకు ఆరంభించెను—దావాగ్ని అడవిని దహించునట్లు।
Verse 40
दशमे5हनि सम्प्राप्ते रथानीकं शिखण्डिन: । अदहन्निशितैर्बाणै: कृष्णवर्त्मेव काननम्
పదవ రోజు రాగానే భీష్ముడు పదునైన బాణవర్షంతో శిఖండీ రథసేనను అడవిని దావాగ్ని దహించినట్లే దహించివేశాడు।
Verse 41
त॑ं शिखण्डी त्रिभिबाणिरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे । आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्
అప్పుడు శిఖండీ మూడు బాణాలతో భీష్ముని వక్షస్థల మధ్యభాగంలో గాయపరిచాడు. ఆ క్షణంలో భీష్ముడు క్రోధించిన విషసర్పంలా, కాలం పంపిన మృత్యువులా కనిపించాడు।
Verse 42
स तेनातिभशं विद्ध: प्रेक्ष्य भीष्म: शिखण्डिनम् । अनिच्छन्निव संक्रुद्ध: प्रहसन्निदमब्रवीत्
ఆ దెబ్బతో తీవ్రంగా గాయపడిన భీష్ముడు శిఖండీ వైపు చూశాడు. అనిచ్ఛతోనేనన్నట్లు అతడు ఉగ్రంగా కోపగించాడు; అయినా నవ్వుతూ ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 43
काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन । यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी
“నీవు ఇష్టమైతే దాడి చేయి, లేకపోతే చేయకు; నేను ఏ విధంగానూ నీతో యుద్ధం చేయను. సృష్టికర్త నిన్ను ఏ రూపంలో సృష్టించాడో, నీవు అదే—శిఖండినీ—వే.”
Verse 44
तस्य तद् वचन श्रुत्वा शिखण्डी क्रो धमूर्च्छित: । उवाचैनं तथा भीष्मं सृक्किणी परिसंलिहन्
ఆ మాటలు విని శిఖండీ కోపంతో మూర్ఛించినట్టయ్యాడు; పెదవుల మూలలను నాకుతూ భీష్మునితో ఈ విధంగా పలికాడు।
Verse 45
जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकर । मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ మహాబాహూ, క్షత్రియుల వినాశకుడవైన భీష్మా! నిన్ను నేను తెలుసు. జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురామునితో నీవు యుద్ధం చేసినదీ నేను విన్నాను.
Verse 46
दिव्यश्व ते प्रभावो5यं मया च बहुश: श्रुतः । जानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येड्द्याहं त्वया सह,“आपका यह दिव्य प्रभाव बहुत बार मेरे सुननेमें आया है। आपके उस प्रभावको जानकर भी मैं आज आपके साथ युद्ध करूँगा
సంజయుడు అన్నాడు— నీ ఈ దివ్య ప్రభావాన్ని నేను కూడా ఎన్నోసార్లు విన్నాను. అయినా నీ శక్తిని తెలిసికొని కూడా నేడు నీతో యుద్ధం చేస్తాను.
Verse 47
पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्न नरोत्तम | अद्य त्वां योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम,“नरश्रेष्ठ) पुरुषप्रवर! आज पाण्डवोंका और अपना भी प्रिय करनेके लिये रणक्षेत्रमें खूब डटकर आपका सामना करूँगा
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ నరోత్తమా, ఓ పురుషసత్తమా! పాండవులకు ప్రియమైనదాన్ని, అలాగే నాకూ ప్రియమైనదాన్ని సాధించేందుకు నేడు రణరంగంలో నిన్ను ఎదుర్కొని యుద్ధం చేస్తాను.
Verse 48
ध्रुवं च त्वां हनिष्यामि शपे सत्येन तेडग्रत: । एतच्छुत्वा च मद्वाक््यं यत् कृत्यं तत् समाचर
సంజయుడు అన్నాడు— నీ ఎదుట సత్యం మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను; నేడు నిన్ను నిశ్చయంగా సంహరిస్తాను. నా మాట విని నీకు చేయవలసినది ఏదైతే ఉందో అది చేయి.
Verse 49
काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन प्रमोक्ष्यसे । सुदृष्ट: क्रियतां भीष्म लोको5यं समितिंजय
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ సమితిజయుడైన భీష్మా! నాపై నీకు నచ్చినట్లు దాడి చేయి లేదా చేయకపో; అయినా నేడు నీవు నా చేతుల నుంచి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేవు. ఈ లోకాన్ని బాగా చూసుకో.
Verse 50
संजय उवाच एवमुक्क्त्वा ततो भीष्म॑ पञठ्चभिनर्नतपर्वभि: । अविध्यत रणे भीष्म प्रणुन्नं वाक्यसायकै:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అలా చెప్పి శిఖండీ యుద్ధరంగంలో వంగిన సంధులు గల ఐదు బాణాలతో భీష్ముణ్ణి గాయపరిచాడు. వాక్యరూప బాణాల బలంతో ముందే త్రోవబెట్టబడి బాధపడిన ఆ భీష్ముడే ఇప్పుడు సమరంలో నిజమైన శరాలతో వ్రణితుడయ్యాడు।
Verse 51
तस्य तद् वचन श्रुत्वा सव्यसाची महारथ: । कालो<यमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्,उसके उस कथनको सुनकर महारथी सव्यसाची अर्जुनने यह सोचकर कि यही इसके उत्साह बढ़ानेका अवसर है, शिखण्डीसे इस प्रकार कहा--
ఆ మాటలు విన్న సవ్యసాచి అనే మహారథి అర్జునుడు—“ఇదే సమయం” అని ఆలోచించి—శిఖండీని ముందుకు ప్రేరేపించాడు।
Verse 52
अहं त्वामनुयास्यामि परान् विद्रावय5शरै: । अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्म॑ भीमपराक्रमम्,“वीर! मैं बाणोंद्वारा शत्रुओंकोी भगाता हुआ सदा तुम्हारा साथ दूँगा। अत: तुम भयंकर पराक्रमी भीष्मपर रोषपूर्वक आक्रमण करो
నేను నా బాణాలతో శత్రుసేనలను చెదరగొడుతూ నీ వెంటనే వస్తాను. కాబట్టి నీవు ఉగ్రంగా ఉత్సాహంతో భయంకర పరాక్రముడైన భీష్మునిపై దూకు।
Verse 53
नहि ते संयुगे पीडां शक्त: कर्तु महाबल: । तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद् भीष्ममभिद्रव
ఆ మహాబలుడు యుద్ధంలో నీకు బాధ కలిగించలేడు. కాబట్టి, ఓ మహాబాహూ, ఈ రోజు యత్నపూర్వకంగా భీష్మునిపై దాడి చేయి।
Verse 54
भीष्मजीका शिखण्डीसे युद्ध न करनेकी इच्छा प्रकट करना “महाबाहो! युद्धमें महाबली भीष्म तुम्हें पीड़ा नहीं दे सकते, इसलिये आज यत्नपूर्वक इनके ऊपर धावा करो ।।
ఓ మహాబాహూ! యుద్ధంలో మహాబలుడైన భీష్ముడు నీకు బాధ కలిగించలేడు; కాబట్టి ఈ రోజు యత్నపూర్వకంగా అతనిపై దాడి చేయి. ఆర్యా! సమరంలో భీష్ముణ్ణి సంహరించకుండా నీవు వెనుదిరిగితే, నాతో పాటు నీవు కూడా ఈ లోకంలో హాస్యాస్పదుడవుతావు।
Verse 55
नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे । तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्,“वीर! इस महायुद्धमें जैसे भी हमलोग हँसीके पात्र न बनें, वैसा प्रयत्न करो। रणक्षेत्रमें पितामह भीष्मको अवश्य मार डालो
వీరా! ఈ పరమ యుద్ధంలో మనము హాస్యాస్పదులముగా కాకుండా ఉండునట్లు కార్యము చేయుము. రణరంగమున యత్నించి పితామహ భీష్ముని సంహారము సిద్ధించుము.
Verse 56
अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि महाबल । वारयन् रथिन: सर्वान् साधयस्व पितामहम्,“महाबली वीर! इस युद्धमें मैं सब रथियोंको रोककर सदा तुम्हारी रक्षा करता रहूँगा। तुम पितामहको मारनेका कार्य सिद्ध कर लो
మహాబలుడా! ఈ యుద్ధంలో నేను సమస్త రథయోధులను అడ్డగించి నీ రక్షణను చేయుదును. నీవు పితామహుని సంహార కార్యాన్ని సిద్ధించుము.
Verse 57
द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् । चित्रसेनं विकर्ण च सैन्धवं च जयद्रथम्
అక్కడ ద్రోణుడు, ద్రోణపుత్రుడు, కృపుడు, సుయోధనుడు; అలాగే చిత్రసేనుడు, వికర్ణుడు, సైంధవుడైన జయద్రథుడును ఉన్నారు.
Verse 58
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् । भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महाबलम्
అవంతీదేశపు విందుడు, అనువిందుడు; కాంబోజుడైన సుదక్షిణుడు; అలాగే శూరుడైన భగదత్తుడు, మహాబలుడైన మాగధరాజు కూడా ఉన్నారు.
Verse 59
सौमदत्तिं तथा शूरमार्ष्यशुद्धिं च राक्षसम् त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथै:
అలాగే శూరుడైన సౌమదత్తుడు, రాక్షసుడైన ఆర్ష్యశుద్ధి; మరియు త్రిగర్తరాజు కూడా—తమ తమ సమస్త మహారథులతో కలిసి రణంలో ఉన్నారు.
Verse 60
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् । “मैं द्रोणाचार्य
సంజయుడు అన్నాడు—మకరాలయమైన సముద్రాన్ని తీరం ఆపినట్లు నేనూ వారిని ఆపుతాను. యుద్ధంలో కలిసి పోరాడుతున్న సమస్త మహాబల కౌరవులను కూడా రణరంగంలో ముందుకు సాగనీయను. నీవు పితామహుడు భీష్ముని విషయమైన కార్యాన్ని సాధించు.
Verse 108
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मशिखण्डीसमागमे अष्टाधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం భీష్మపర్వంలో, భీష్మవధపర్వంలో, భీష్మ-శిఖండీ సమాగమ ప్రసంగంలో నూట ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
Verse 316
निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्व॑ चामितं बहु । उन्होंने बल और क्रोधसे चलाये हुए नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षद्वारा समरांगणमें उन पाँचों महारथियोंको मार डाला और कुपित होकर असंख्य हाथी-घोड़ोंका भी संहार कर डाला
సంజయుడు అన్నాడు—రణమధ్యంలో క్రోధంతో అతడు అపారమైన, లెక్కలేనన్ని ఏనుగులు-గుర్రాలను సంహరించాడు. బలం, కోపం ప్రేరణగా నానావిధ ఆయుధాల వర్షం కురిపించి ఆ ఐదుగురు మహారథులను మరియు వారి దళాలను కూల్చివేశాడు.
Verse 386
युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामरा: । उस समय कुन्तीके पुत्र खिन्नचित्त होकर रणक्षेत्रमें युद्ध करते हुए आपके ताऊ शूरवीर भीष्मकी ओर उसी प्रकार देखने लगे, जैसे देवता विप्रचित्ति नामक दानवको देखते हैं
సంజయుడు అన్నాడు—రణంలో యుద్ధం చేస్తున్న ఆ శూరవీరుడు దేవతలకు విప్రచిత్తి అనే దానవుడిలా కనిపించాడు.
Frequently Asked Questions
Bhīṣma frames a conflict between continued effectiveness in battle and ethical reluctance to kill worthy opponents who confront him directly; he seeks a death that resolves his vow-bound role without extending indiscriminate harm, prompting him to counsel the adversary on how to end his participation.
The chapter models how strategic decisions in high-stakes governance and conflict are negotiated through a blend of duty, constraint, and foresight: even decisive outcomes are pursued through recognized norms, and leadership includes acknowledging limits, fatigue, and the ethical costs of prolonged action.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-significance is implicit—this chapter functions as a narrative and ethical pivot that explains why Bhīṣma’s fall becomes both strategically necessary and narratively sanctioned within the war’s moral framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.