Adhyaya 52
सर्पसत्रे हुतानां नागानां नामपरिगणनम् | Enumeration of Nāgas Consumed in the Sarpasatra Fire
Upa-parva: Sarpasatra (Janamejaya’s Snake-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to name the serpents that fell into the sacrificial fire at Janamejaya’s Sarpasatra. Sauti first marks the scale of the event as beyond complete counting, then provides an ordered, memory-based listing of prominent nāgas by clan affiliation. The chapter proceeds through major lineages—Vāsuki’s descendants, Takṣaka’s descendants, the Airāvata line, and Kauravya/Dhṛtarāṣṭra-associated lines—each introduced with formulaic transitions (“I will describe…,” “these entered the fire”). The closing verses generalize the destruction: innumerable offspring and descendants, multi-headed and massive-bodied serpents with formidable venom, drawn into the blazing rite under the pressure of sacerdotal power (brahmadaṇḍa). Thematically, the chapter is a catalog (nāma) that serves as ethical indexing: it connects ritual action to collective suffering, and it underscores the narrative’s concern with how remembrance, classification, and authority participate in harm.
Chapter Arc: सूत उवाच—जनमेजय का सर्पसत्र विधि-विधान से आरम्भ होता है; ऋत्विज् कृष्ण-वस्त्र धारण कर, धूम से रक्त नेत्रों सहित, समिद्ध अग्नि में मंत्रोच्चार के साथ आहुति देने लगते हैं। → मंत्रों की ध्वनि सर्पलोक के हृदयों में कम्पन भर देती है; नाम लेकर आह्वान किए जाते ही विविध वर्ण, आयु और आकार के उरग—श्वेत, कृष्ण, नील; वृद्ध और शिशु—अदृश्य बन्धन से खिंचते हुए यज्ञाग्नि की ओर गिरने लगते हैं। → प्रदीप्त हव्यवाहन के मुख में सर्पों की वर्षा—कोई घोड़े-सा, कोई हाथी-सूँड़-सा, कोई महाकाय और महाबल—तड़फड़ाते, दीन स्वर में एक-दूसरे को पुकारते हुए अग्नि में प्रपात करते हैं; यज्ञ का आकर्षण अजेय बन जाता है। → यज्ञ-क्रिया अपने विधान में स्थिर रहती है—ऋत्विज् निरन्तर आहुति देते हैं और सर्पों का विनाश-चक्र चल पड़ता है; अध्याय यज्ञ की भयावह प्रभावशीलता को स्थापित कर समाप्त होता है। → यह विनाश कहाँ तक जाएगा—क्या कोई रोकने वाला, कोई धर्म-प्रतिरोध, या कोई रक्षक-उपाय प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: सर्पसत्रका आरम्भ और उसमें सर्पोका विनाश सौतिरुवाच ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानत: । पर्यक्रामंश्व विधिवत् स्वे स्वे कर्मणि याजका:
సౌతి పలికెను—ఆ తరువాత సర్పసత్ర విధానానుసారంగా కార్యం ప్రారంభమైంది. యాజకులందరూ విధివిధానాలతో తమ తమ కర్మలలో నిమగ్నులయ్యారు.
Verse 2
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचना: । जुहु॒वुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम्
నల్ల వస్త్రాలు ధరించి, పొగతో ఎర్రబడిన కన్నులతో ఆ ఋత్వికులు మంత్రవిధానానుసారం ప్రదీప్తమైన జాతవేద అగ్నిలో ఆహుతులు పోయసాగారు।
Verse 3
कम्पयन्तश्न सर्वेषामुरगाणां मनांसि च | सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा,वे समस्त सर्पोंके हृदयमें कैँपकँपी पैदा करते हुए उनके नाम ले-लेकर उन सबका वहाँ आगके मुखमें होम करने लगे
అప్పుడు సమస్త ఉరగుల హృదయమనస్సులను కంపింపజేస్తూ, సర్పుల పేర్లు పలుకుతూ, వారందరినీ అక్కడ అగ్నిముఖంలో హోమం చేయసాగారు।
Verse 4
ततः सर्पा: समापेतु: प्रदीप्ते हव्यवाहने । विचेष्टमाना: कृपणमाह्नयन्त: परस्परम्,तत्पश्चात् सर्पगण तड़फड़ाते और दीनस्वरमें एक-दूसरेको पुकारते हुए प्रज्वलित अग्निमें टपाटप गिरने लगे
ఆపై సర్పసమూహం ప్రదీప్తమైన హవ్యవాహన అగ్నివైపు ఒక్కటై పరుగెత్తింది; తడబడుతూ, దీనస్వరంతో పరస్పరం పిలుచుకుంటూ, వారు ఒక్కొక్కరుగా మండే జ్వాలల్లో పడసాగారు।
Verse 5
विस्फुरन्त: श्वसन्तश्न॒ वेष्टयन्त: परस्परम् । पुच्छे: शिरोभिश्व भृशं चित्रभानु प्रपेदिरे,वे उछलते, लम्बी साँसें लेते, पूँछ और फनोंसे एक-दूसरेको लपेटते हुए धधकती आगके भीतर अधिकाधिक संख्यामें गिरने लगे
వారు తడబడుతూ, ఊపిరాడక హాపుతూ, తోకలతోనూ ఫణాలతోనూ పరస్పరం బిగిగా చుట్టుకుంటూ, పెద్ద సంఖ్యలో మండుతున్న చిత్రభాను అగ్నిలోకి దూకిపడ్డారు।
Verse 6
श्वेता: कृष्णाश्न नीलाश्व स्थविरा: शिशवस्तथा । नदन्तो विविधान् नादान पेतुर्दीप्ते विभावसौ
తెల్లవి, నల్లవి, నీలవి—వృద్ధులూ, పిల్లలూ—వివిధ రకాల అరుపులు, ఫుసఫుసలతో, అసహాయంగా, మండుతున్న విభావసు అగ్నిలో పడిపోతున్నారు।
Verse 7
क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणत: । पतन्त्यजस्त्रं वेगेन वह्लावग्निमतां वर
జనమేజయుడు పలికెను— కొందరు సర్పములు ఒక క్రోశమాత్రమో ఒక యోజనమాత్రమో పొడవుండగా, మరికొందరు కొలతకు గోవు చెవివలె మాత్రముండిరి. అగ్నిహోత్రులలో శ్రేష్ఠుడవైన శౌనకా! వారు అందరూ అచంచల వేగముతో జ్వలితాగ్నిలో నిరంతరం పడుచు నిత్యాహుతులై పోయిరి.
Verse 8
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै,इस प्रकार लाखों, करोड़ों तथा अरबों सर्प वहाँ विवश होकर नष्ट हो गये
జనమేజయుడు పలికెను— ఈ విధంగా అక్కడ లక్షల సంఖ్యలో, కోట్ల సంఖ్యలో, అర్బుదాల సంఖ్యలోనూ సర్పములు ప్రతిఘటించలేక, వివశులై నశించిపోయిరి.
Verse 9
तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे | मत्ता इव च मातज्रा महाकाया महाबला:,कुछ सर्पोकी आकृति घोड़ोंके समान थी और कुछकी हाथीकी सूँड़के सदृश। कितने ही विशाल-काय महाबली नाग मतवाले गजराजोंको मात कर रहे थे
జనమేజయుడు పలికెను— అక్కడ కొందరు సర్పములు గుర్రములవలె ఆకారముండగా, మరికొందరు ఏనుగుల తొండములవలె కనిపించిరి. అనేకులు మహాకాయులు, మహాబలులు—మత్తగజరాజులవలె ప్రబలులు.
Verse 10
उच्चावचाक्ष बहवो नानावर्णा विषोल्बणा: । घोराश्न॒ परिघप्रख्या दन्न्दशूका महाबला: । प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिता:
జనమేజయుడు పలికెను— చిన్నా పెద్దా, నానావర్ణములైన, ఘోరవిషసంపన్నమైన, చూడగానే భయంకరమైన, పరీఘమువలె దట్టమైన, దంషించుటకు సిద్ధమైన, మహాబలముగల అనేక ఉరగములు—తమ మాత శాపరూప వాక్దండముచే పీడింపబడి—తామే అగ్నిలో పడుచుండిరి.
Verse 51
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें यर्पसत्रोपक्रमसम्बन्धी इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత ఆస్తీకపర్వమున సర్పసత్రోపక్రమసంబంధమైన యాభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమగుచున్నది.
Verse 52
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रोपक्रमे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని ఆస్తీకపర్వంలో, రాజు జనమేజయుని సర్పసత్రారంభప్రసంగంలో ద్విపంచాశత్తమ (యాభై రెండవ) అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఇక్కడ వంశపారంపర్య ప్రతీకారం మరియు ధర్మం కలిగించే నియంత్రణశక్తి మధ్యనున్న నైతిక ఉద్వేగం కథారూపంలో స్థాపించబడింది; అది త్వరలో ఆస్తీకుని జోక్యంతో స్పష్టమగును.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of collective liability: a retaliatory rite targets an entire class of beings through lineage-based identification, raising the ethical question of whether communal punishment can be justified when the initiating grievance is specific and historically situated.
Institutional power—especially when backed by ritual authority and expert speech—can magnify intention into disproportionate consequence; therefore, dharma requires scrutiny of scope, not only motive, and demands awareness of collateral harm produced by sanctioned procedures.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Sauti’s insistence that full enumeration is impossible and through the generalized closing depiction of innumerable, diverse nāgas being drawn into the fire, emphasizing the limits of narration and the gravity of the rite within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.