Adhyaya 53

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త మధ్యమభాగంలో సగరచరిత్రంలోని ‘అశ్వమోచనం’ అనే యాభై రెండవ అధ్యాయం. జైమిని పలికెను—వారు అక్కడ కూర్చుండగా, వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ప్రేరేపించగా వాయువు క్షణమాత్రంలో అశ్వాన్ని అపహరించి రసాతలానికి తీసికెళ్లెను।

Verse 2

अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः

అందరికీ కనబడని అశ్వాన్ని అపహరించి, సదా వేగవంతుడైన వాయువు, ఓ రాజా, అదే మార్గమున ముని కపిలుని సమీపమునకు తీసికెళ్లెను।

Verse 3

ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्

తర్వాత అశ్వం నశించగా ఆ రాజపుత్రులందరూ కలవరపడిరి; సమస్త భూమండలమును చుట్టి తిరుగుతూ అశ్వాన్ని వెదకసాగిరి।

Verse 4

विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्

నగరాలు, పర్వతాలు, అరణ్యాలతో కూడిన భూమిని వారు శోధించిరి; యజ్ఞపశువును చూడక మహా దుఃఖమును పొందిరి।

Verse 5

ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्

అనంతరం ఋషులతో పరివృతమైన అయోధ్యను చేరి, తండ్రిని దర్శించి నమస్కరించి, జరిగిన సంగతులన్నిటిని ఆయనకు నివేదించిరి।

Verse 6

परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः

మేము భూమిని పరిభ్రమించి వరుణాలయంలో నివసించగా, చూస్తుండగానే రక్షణలో ఉన్నప్పటికీ ఎవరో ఆ గుర్రాన్ని అపహరించారు।

Verse 7

इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः

అలా చెప్పగానే కోపంతో నిండిన శ్రేష్ఠ రాజు వారితో అన్నాడు—అధర్ములారా, మీరందరూ ఇక తిరిగి రాకుండా బయలుదేరండి।

Verse 8

कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः

మీరు జీవించి ఉండగానే, ఓ భయహృదయులారా, అది ఎలా నశించింది? నిజంగా, గుర్రం లేకుండా మీకు ఇక్కడికి తిరిగి రావడం లేదు।

Verse 9

ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह

తర్వాత వారు అక్కడి నుంచి తిరిగి వచ్చి పరస్పరం కలుసుకుని అన్నారు—ఇప్పటికీ గుర్రం కనిపించడం లేదు; ఇప్పుడు మేమేం చేయాలి?

Verse 10

वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्

పర్వతాలు, అడవులు, కాననాలతో కూడిన భూమంతా మేము వెతికాము; అయినా ఆ వాజి కనిపించలేదు, దాని వార్త కూడా ఎక్కడా లేదు।

Verse 11

तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्

అప్పుడు వారు సముద్రం నుండి పాతాళసీమ వరకు భూమిని విభజించి, పాతాళంలో ప్రవేశించి ఆ అశ్వాన్ని అన్వేషించారు।

Verse 12

इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः

ఇలా నిర్ణయించుకొని, క్రూరనిశ్చయులైన వారు సముద్రతీరం నుండి ప్రారంభించి అన్ని దిశలలో భూమిని తవ్వసాగారు।

Verse 13

तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्

వారు తవ్వుతుండగా భూమి తీవ్రంగా వ్యాకులమై విలపించింది; వారి చేష్టలను చూసి ప్రాణులు కూడా ఆర్తనాదం చేశారు।

Verse 14

ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ

తర్వాత వారు భారతఖండాన్ని తవ్వి భూతలమునుండి వేరుచేసి, భూమి యొక్క సహస్ర యోజన పరిమాణాన్ని సముద్రంలో కలిపివేశారు।

Verse 15

आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः

ఆ నృపనందనులు భూమిని తవ్వుతూ పాతాళతలం వరకు చేరి, పాతాళంలో సంచరిస్తున్న ఆ అశ్వాన్ని చూశారు।

Verse 16

संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः

అప్పుడు అందరూ చుట్టూరా చేరి పరమానందంతో ఉల్లసించారు; సంతృప్తితో కొందరు నవ్వారు, మరికొందరు ఆనందంతో నర్తించారు।

Verse 17

ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्

వారు మహాత్ముడు కపిలుని దర్శించారు—దీప్త తేజస్సుతో, వృద్ధుడై, పద్మాసనంలో కూర్చొని, నాసాగ్రంపై దృష్టి నిలిపినవాడిని।

Verse 18

ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः

ఆయన శిరస్సు-గ్రీవం నిటారుగా దీర్ఘంగా, వక్షస్థలం ముందుకు స్థిరంగా; తన తేజస్సు అన్ని వైపులా పరిపూర్ణంగా వ్యాపించి ప్రకాశించెను।

Verse 19

प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्

ఆయన చుట్టూరా గాలిలేని స్థలంలో దీపంలా ప్రకాశించెను; ఆయన విగ్రహం స్వాంతంలో ప్రకాశించిన సమస్త విజ్ఞానమయ స్వరూపం।

Verse 20

समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्

ఆయన చిత్తం సమాధిలో స్థితమై నిశ్శబ్ద సముద్రంలా ప్రశాంతం; యోగారూఢుడై, విధివిధానంగా ధ్యేయంలో మనస్సు లీనమై ఉండెను।

Verse 21

च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्

యోగీంద్రులలో శ్రేష్ఠుడు, శాంతుడు, జ్వాలామాల వలె అగ్నిసమానంగా ప్రకాశించే ఆ మునిని అక్కడ నిలిచినట్లు చూసి వారు పరస్పరం ఆలోచించుకున్నారు.

Verse 22

मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः

ఓ రాజా, వారు క్షణమాత్రం పరమ భయానికి లోనయ్యారు; ఆపై కాలప్రేరణతో—“ఇతడే అశ్వహర్త” అని అన్నారు.

Verse 23

परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः

దుర్బుద్ధులు మునిశ్రేష్ఠుడు కపిలుని చుట్టుముట్టారు; ఆపై అతన్ని చుట్టూ నిలబడి—“ఇతడే దొంగ, సందేహం లేదు” అని అన్నారు.

Verse 24

अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः

“ఇతడే నిజంగా అశ్వహర్త; దురాశయుడు, మన చేత వధింపబడవలసినవాడు.” అని చెప్పి, సాధారణుడిలా కూర్చున్న ఆ మునిని వారు మూర్ఖులు చూశారు.

Verse 25

आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः

వారు వెంటనే ఆ మునిపై దాడి చేసి అతన్ని మరణానికి సమీపంగా చేశారు. జైమిని అన్నాడు—అప్పుడు ధ్యానభంగంతో క్షోభించినా, అదీనాత్ముడైన ముని (ఇలా అన్నాడు).

Verse 26

क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः

మహా క్రోధంతో ఆవిష్టుడైన కపిలుడు అప్పుడు ఉగ్రంగా కదిలాడు; ఆ దురాత్ముల అవమానంతో అజేయుడైనవాడూ చలించెను।

Verse 27

व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः

కల్పాంతంలో గాలులతో రగిలే అగ్నిలా అతడు విస్తరించి జ్వలించాడు; సముద్రగంభీరమైన దేహం నుండి అతని కోపపావకము ప్రబలెను।

Verse 28

दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः

పాతాళలోకాలను దహించబోయే సంకర్షణాగ్నిలా; అవమానక్రోధస్పర్శతో దీప్తుడై అతడు ప్రకాశించాడు।

Verse 29

उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे

అగ్నిచక్రసమ తేజస్సుతో అతడు అప్పుడు నేత్రాలను విప్పెను; ఓ రాజా, అతని రెండు కన్నులు క్షణమాత్రం అత్యంత అరుణంగా ప్రకాశించెను।

Verse 30

पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्

పూర్వసంధ్యలో ఉదయించిన పుష్పవంత పర్వతయుగళంలా ఆకాశంలో ఉన్నట్లు; అయినా పైకి తిరిగిన ఆ నేత్రాలతో అతడు రాజకుమారులను దర్శించెను।

Verse 31

अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः

కాలపర్యాయంలో గంభీరుడైన కృతాంతుడు క్రోధించి చూచెను; అతని నేత్రాల నుండి అకస్మాత్తుగా అగ్నిజ్వాలలు వెలువడినవి।

Verse 32

निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः

అవి కాలాగ్ని నిరంతర ప్రవాహంలా అన్ని దిశలకూ బయలుదేరినవి; ధూమగుచ్ఛాలతో కూడి మళ్లీ మళ్లీ స్ఫులింగసమూహాలను వెదజల్లినవి।

Verse 33

मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः

మునిక్రోధాగ్ని జ్వాలలు చుట్టూ దిశలను దహించెను; సర్పోదరంలా భయంకర గుహలతో ఉన్న ఆ జ్వాలలు అతని నేత్రాల నుండి వెలువడినవి।

Verse 34

विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः

ఓ సుమహారాజా, అవి నిశ్శబ్ద సముద్రంలోని వడవాగ్ని జ్వాలలవలె ప్రకాశించెను; క్రోధాగ్ని జ్వాలలతో దిక్కుల అంతరాలన్నీ వ్యాపించెను।

Verse 35

दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्

ఆకాశతలాన్ని కప్పివేస్తూ అతడు వారందరినీ దహించి భస్మం చేసెను।

Verse 36

सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्

శబ్దంతో ఉన్మత్తమైన గాలిప్రకోపం వల్ల తిరుగుతున్న అగ్ని-పొగ జాలాలతోను, అత్యంతంగా ఎగసిన భూమిధూళితోను సమస్త లోకం కప్పబడి, అత్యంత వ్యాకులమైంది।

Verse 37

ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्

అప్పుడు ఆ అగ్ని, చుట్టూ ఆకాశాన్ని గీకి వేస్తున్నట్లుగా, గాలివేగంతో దెబ్బతిన్న జ్వాలలతో దేవద్వేషులైన ఉర్వీశసుతులను క్షణంలోనే పూర్తిగా దహించింది।

Verse 38

मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्

సమస్త లోకం చూస్తుండగానే, ఆ గుర్రాన్ని తప్పించి, క్రోధాగ్ని సాగరపుత్రులను పూర్తిగా భస్మం చేసింది।

Verse 39

एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव

ఈ విధంగా ఆ క్రోధాగ్నితో పాపచిత్తులైన సాగరపుత్రులు అకస్మాత్తుగా దావానలంలో రసంలేని చెట్లు మండినట్లే మండిపోయారు।

Verse 40

दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह

ఆ దురాత్ములైన సాగరపుత్రుల మరణాన్ని చూసి, ఋషులతో కూడిన దేవతలు ఆశ్చర్యపడి పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు।

Verse 41

अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्

అయ్యో, ఘోర పాపుల పాకం ఆలస్యం కాదు; ఈ లోకంలో అసద్భావులైన మనుష్యుల అంతం నిజంగా దురంతమే।

Verse 42

यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्

పర్వతాకారులైన, నృశంసులైన, క్రూరబుద్ధులైన వారు ఒకేసారి తృణాగ్నిలా అకస్మాత్తుగా లయమయ్యారు.

Verse 43

उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः

ఇవారు భూతములందరికీ భయంకరులు, సద్జనులచే అత్యంత నిందితులు; జీవనాంతం బాధ కలిగించేవారు, దైవానుగ్రహంతో, నశించిపోయారు.

Verse 44

परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्

పరులను బాధించే వాడు, సర్వలోకములచే అసహ్యించబడినవాడు—ఇక్కడ అశుభకర్మ చేసి ఏ మనిషి సుఖం పొందగలడు?

Verse 45

विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः

సర్వభూతములను విలపింపజేసి వారు తమ కర్మలతోనే ప్రయాణించారు; బ్రహ్మదండంతో దండింపబడిన ఆ పాపులు శాశ్వత సంవత్సరాలపాటు నరకాన్ని పొందారు.

Verse 46

तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्

కాబట్టి జ్ఞానులు ఎల్లప్పుడూ సత్కర్మ చేయవలెను; లోకనిందితమైన ఇతరదాన్ని దూరంగా వదలవలెను।

Verse 47

कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः

జీవించు వరకు శ్రేయస్సుకోసం ప్రయత్నం చేయవలెనని తెలిసినవాడు యత్నించాలి; జీవితం అనిత్యం కనుక ఎవరికీ ద్రోహం చేయకూడదు।

Verse 48

अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः

ఈ దేహం ఎల్లప్పుడూ అనిత్యం, అడుగులు అత్యంత చంచలమైనవి; సంసారం కూడా నిస్సారమే—అయితే బుద్ధిమంతుడు ఎలా నమ్మగలడు?

Verse 49

एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः

ఇలా దేవమునీంద్రులు పరస్పరం చెప్పుకొనుచుండగా, ముని క్రోధానికి ఇంధనమైన సగరపుత్రులు నశించిరి।

Verse 50

निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः

వారి దేహాలు అకస్మాత్తుగా దగ్ధమై భస్మమయ్యాయి; భస్మంతో భూమిని కప్పి, సగరపుత్రులు తమ కర్మఫలంతో వెంటనే నరకాన్ని పొందిరి।

Verse 51

सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा

క్రోధజనితమైన ఆ అగ్ని అవశేషం లేకుండా సమస్త సముద్రాలను దహించి, క్షణంలోనే అన్ని లోకాలను సులభంగా దహించుటకు উদ্যతమైంది।

Verse 52

भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः

అప్పుడు భయభ్రాంతులైన దేవతలు స్వర్గంలో సమవేతులై, క్రోధాగ్ని శమనాన్ని కోరుతూ ఆ మహాత్ముని స్తుతించారు।