Shloka 18
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
Devanagari script
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
Transliteration
ṛjvāyataśirogrīvaṃ puroviṣṭabdhavakṣasam / svatejasābhisaratā paribūrṇena sarvataḥ
Translation
ఆయన శిరస్సు-గ్రీవం నిటారుగా దీర్ఘంగా, వక్షస్థలం ముందుకు స్థిరంగా; తన తేజస్సు అన్ని వైపులా పరిపూర్ణంగా వ్యాపించి ప్రకాశించెను।
Word by Word
ṛju-āyata-śiro-grīvamhaving head and neck straight and extended
ṛju-āyata-śiro-grīvam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootṛju (प्रातिपदिक) + āyata (कृदन्त/प्रातिपदिक) + śiras (प्रातिपदिक) + grīvā (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (descriptive chain); पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
purasin front, forward
puras:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootpuras (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; adverb ‘in front/forward’
viṣṭabdha-vakṣasamwith chest held firm/expanded
viṣṭabdha-vakṣasam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-√stambh (धातु) → viṣṭabdha (कृदन्त) + vakṣas (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (कर्मधारय/षष्ठीभाव: ‘viṣṭabdhaṃ vakṣaḥ’); पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
sva-tejasāby his own radiance
sva-tejasā:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootsva (प्रातिपदिक) + tejas (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (‘svaṃ tejaḥ’); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
abhisaratāspreading forth, streaming
abhisaratā:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootabhi-√sṛ (धातु) → abhisarat (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), तृतीया (3rd), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-सम्भाव्य, here agreeing with ‘tejasā’ as instrumental participial qualifier
paribūrṇenafully filled, completely pervading
paribūrṇena:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootpari-√pṝ/√pūr (धातु) → paribūrṇa (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental of manner/means
sarvataḥeverywhere, on all sides
sarvataḥ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootsarvatas (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; adverb ‘from all sides/everywhere’