Shloka 1
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya uvoddhātapāde sagaravarite 'śvamocanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ // 52// jaiminiruvāca teṣu tatra niviṣṭeṣu vāsavena pracoditaḥ / jahāraṃ turagaṃ vāyustatkṣaṇena rasātalam
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త మధ్యమభాగంలో సగరచరిత్రంలోని ‘అశ్వమోచనం’ అనే యాభై రెండవ అధ్యాయం. జైమిని పలికెను—వారు అక్కడ కూర్చుండగా, వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ప్రేరేపించగా వాయువు క్షణమాత్రంలో అశ్వాన్ని అపహరించి రసాతలానికి తీసికెళ్లెను।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्य-समाप्ति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), उद्धरण-समाप्तिसूचक (thus/so)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक; श्री + ब्रह्माण्ड)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक; महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायुप्रोक्त (प्रातिपदिक; वायु + प्रोक्त)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifying) महापुराणे
मध्यम-भागेin the middle section
मध्यम-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यमभाग (प्रातिपदिक; मध्यम + भाग)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अध्यायः इत्यस्य विशेषण (ordinal)
उवोद्धात-पादेin the Uvoddhāta pāda
उवोद्धात-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउवोद्धातपाद (प्रातिपदिक; उवोद्धात + पाद)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (section/pāda)
सगर-वरितेconnected with/relating to Sagara
सगर-वरिते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसगरवरित (प्रातिपदिक; सगर + वरित)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifying pāda/section)
अश्व-मोचनम्“Release/Recovery of the Horse”
अश्व-मोचनम्:
Sambandha (सम्बन्ध/नामधेय)
TypeNoun
Rootअश्वमोचन (प्रातिपदिक; अश्व + मोचन)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; नाम (title)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-निर्देशक (naming particle)
द्वि-पञ्चाशत्तमःfifty-second
द्वि-पञ्चाशत्तमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्विपञ्चाशत्तम (प्रातिपदिक; द्वि + पञ्चाशत् + तम)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इत्यस्य विशेषण (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्तृ/विषय-निर्देश (chapter heading)
जैमिनिःJaimini
जैमिनिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजैमिनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; वक्ता
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
तेषुamong them
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी, बहुवचन; अधिकरण (among them)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
निविष्टेषुwhen (they were) seated/settled
निविष्टेषु:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनि-विश् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formभूतकृदन्त (past passive participle/क्त); पुंलिङ्ग; सप्तमी, बहुवचन; तेषु इत्यस्य विशेषण
वासवेनby Vāsava (Indra)
वासवेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootवासव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/हेतु (agent/instrument)
प्रचोदितःurged/instigated
प्रचोदितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-चुद् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formभूतकृदन्त (PPP/क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; वायुः इत्यस्य विशेषण
जहारcarried off
जहार:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहृ (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तुरगम्the horse
तुरगम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतुरग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म
वायुःVāyu (Wind-god)
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्ता
तत्-क्षणेनin that very moment
तत्-क्षणेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतत्क्षण (प्रातिपदिक; तत् + क्षण)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया, एकवचन; काल-करण (time-instrument)
रसातलम्to Rasātala (netherworld)
रसातलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरसातल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; गन्तव्य/कर्म (destination as object of motion)