Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
ఈ అధ్యాయంలో జైమిని వచనరూపంగా సాగరోపాఖ్యానం కొనసాగుతుంది. వసిష్ఠముని అనుమతి తీసుకొని సగరుడు మహాసేనతో విదర్భదేశానికి సాగుతాడు. విదర్భరాజు అతనిని సత్కరించి, అపూర్వమైన యోగ్యకన్య కేశినీని సమర్పిస్తాడు; శుభముహూర్తంలో అగ్నిసాక్షిగా విధివిధానాలతో వివాహం జరుగుతుంది. గౌరవాతిథ్యాలు పొందిన సగరుడు బహుమతులతో బయలుదేరి, శూరసేన మరియు మథుర యాదవుల వంటి మిత్రప్రాంతాల గుండా వెళ్లి ఇతర రాజులను కరదానం, ఒప్పందాల ద్వారా తన అధీనంలోకి తెచ్చుకుంటాడు. తరువాత వారిని తమ తమ రాజ్యాలకు పంపి, క్రమంగా అయోధ్యకు తిరిగి వస్తాడు; వివిధ ప్రజలు స్వాగతిస్తారు. నగరంలో మహోత్సవ సన్నాహాలు—వీధుల శుభ్రత, జలఛల్లనం, పూర్ణకలశాలు, ధ్వజాలు-ధూపం, తోరణాల అలంకారం, ఇంటింటా మంగళక్రియలు—రాజధర్మపు పవిత్రతను ప్రతిపాదిస్తాయి।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
ఈ విధంగా శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో సగరోపాఖ్యానం అనే నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. జైమిని ఇలా అన్నాడు: అనంతరం ఋషిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని అనుమతి తీసుకుని సగరుడు గొప్ప సైన్యంతో విదర్భ వైపు వెళ్ళాడు.
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
అప్పుడు విదర్భరాజు ఆనందపూర్వకంగా అతనికి తన కుమార్తె—కేశినీ అనే, అనుపమమైనదీ అనురూపమైనదీ—అర్పించాడు।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
ఆ రాజశార్దూలుడు విధివిధానంగా అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని, శుభ ముహూర్తంలో కేశినీ చేతిని గ్రహించాడు।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
కొన్ని రోజులు అతని ఇంటిలో అత్యంత సత్కారంతో ఉండి, విదర్భరాజుతో సంప్రదించి, ఆపై వెళ్లుటకు సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
ఆపై అతని అనుమతి పొందీ, బహుమతులతో సత్కరింపబడీ, రాజు ఆ నగరాన్ని విడిచి శూరసేన దేశం వైపు వెళ్లాడు।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
అక్కడ యాదవులైన మాతృసోదరులు అతనిని గౌరవించి, ధనసమూహాలతో తృప్తిపరచి, అతడు మథుర నుండి బయలుదేరాడు।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
ఈ విధంగా రాజు సగరుడు ఈ భూమండలమంతటిని జయించి, సమస్త రాజులను కరదులుగా చేసి, వారి అధీనతకు సూచకమైన సంకేతచిహ్నాలనూ స్థాపించాడు।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
అనంతరం ఆయన రాజులను వారి అనుచరులతో సహా తమ తమ రాజ్యాలకు గౌరవపూర్వకంగా అనుమతించి, తన అనుయాయులందరినీ కూడా పంపివేశాడు।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
ఆపై అతడు మహాబలంతో, శిబిరసమేతంగా, మార్గమధ్య దేశాలను క్రమంగా అదుపుచేస్తూ తన స్వరాజ్యానికి చేరుకొనసాగాడు।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
అతడు మళ్లీ మళ్లీ అనేక బహుమతులతో సత్కరింపబడుతూ, వివిధ జనపదాల సమూహాలతో కలిసి త్వరగా అయోధ్యకు చేరుకున్నాడు।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
అతని రాకను తెలిసికొని నగరంలోని సమస్త ప్రజలు మహోత్సవానికి ఉత్సాహంతో ఆ నగరాన్ని అలంకరించసాగారు।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
అప్పుడు ఆ నగరమంతా మంగళకౌతుకాలతో అలంకృతమైంది; నేల నీటితో చల్లించి శుభ్రపరచబడింది, వందల పూర్ణకుంభాలతో చుట్టుముట్టబడింది।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
ఎత్తుగా ఎగసిన వందల జెండాలు, పతాకాలతో అది అలంకృతమైంది; ఎక్కడికక్కడ అగరు ధూప సువాసన నిండింది, విచిత్ర పుష్పాలతో ప్రకాశించింది।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
శ్రేష్ఠ రత్నాలతో చేసిన తోరణాలు, ఎత్తైన గోపుర-అట్టాలికలతో అది భూషితమైంది; పుష్పాలు మరియు లాజ (వేపిన ధాన్యం) వర్షంతో మహామార్గాలు సువిశేషంగా అలంకరించబడ్డాయి।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
మహోత్సవాలతో నిండిన ఆ పురి ప్రతి ఇంటా పండుగమయమైంది; అలాగే సమస్త వాస్తుదేవతల గృహాలు పూజింపబడినందున గృహమాలికలా శోభించింది।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
దిక్చక్రజయి రాజును దర్శించాలనే ఉత్సాహంతో నగరవాసులు, జనపదవాసులు ఎక్కడికక్కడ కనిపించారు; నగరం అన్ని వైపులా చక్కగా అలంకరించబడింది।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
అప్పుడు సమస్త ప్రజలు మరియు అంతఃపురవాసులు, వారకాతాకదబ మొదలైన నగరాల జనులతో కూడి, చుట్టూరా పరివేష్టితులై నిలిచిరి.
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
అప్పుడు నగరవాసులందరూ కలిసి ముందుకు వచ్చిరి. రాజు వారిని కలుసుకొని ఆశీర్వాదం పొందీ, సత్కారముతో గౌరవింపబడెను.
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
అనేక ‘జయ’ శబ్దాలతో దిక్కులు చెవిటివైనట్లు అయ్యెను; నానావిధ వాద్యాల మధుర మిశ్ర ధ్వని కూడా మార్మోగెను.
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
వారిని యథాయోగ్యంగా సత్కరించి, ఆనందభరితులైన వారితో కలిసి, సమస్త ప్రజలను ఆనందింపజేస్తూ అతడు ఉత్తమ నగరంలో ప్రవేశించెను.
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
సుమధుర వేదఘోషములతో బ్రాహ్మణులు అతనిని అభినందించిరి; సూతులు, మాగధులు, వందులు అతనిని అత్యంతంగా స్తుతించిరి.
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
చుట్టూ అనేక జనపదాల వారు పలికిన ‘జయ’ నినాదాలు మార్మోగగా, కరతాళ ధ్వనితో కలసిన వీణా–వేణు మధుర స్వరాలు వినిపించాయి।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
గాయకుల గానంతో, గణికల నృత్యంతో అనుసరింపబడుతూ ఆయన ముందుకు సాగెను; మెరిసే తెల్ల ఛత్రం కింద ఆయన మరింత విరాజిల్లెను।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
చుట్టూ సల్లాజ పుష్పరాశులు చల్లబడుతుండగా, ఆయన అయోధ్యాపురిలో ప్రవేశించాడు—వాసవుడు (ఇంద్రుడు) తన అమరావతిలో ప్రవేశించినట్లుగా।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
దృష్టితో పవిత్రమైన సువాసనతో, అలాగే బ్రాహ్మణుల మార్గమధ్యంగా, ఆయన నగర మధ్యభాగంలోని శ్రీమంతంగా అలంకృతమైన గృహానికి వెళ్లెను।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
ఆపై ఆయన వాహనమునుండి దిగి, రెండు భార్యలతో కలిసి ఆనందంగా, హర్షిత పుష్ట జనులతో నిండిన తల్లి గృహంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
వినయంతో శయ్యపై ఉన్న తల్లిని సమీపించి, తలతో ఆమె పాదాలను స్పర్శించి అప్పుడే నమస్కారం చేశాడు।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
ఆమె ఆశీర్వాదాలతో అతనిని అభినందించి, ఆనందంతో గదగదలాడే స్వరంతో, ఆతురతగా లేచి తన కుమారుని ఆలింగనం చేసుకుంది।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
అతడు హర్షంతో అనేక ఆశీర్వాదాలతో ఇద్దరు కోడళ్లను అభినందించాడు; తరువాత స్నేహపూర్వక సంభాషణతో వారిని గౌరవించి అక్కడ చాలాసేపు ఉన్నట్టుగా నిలిచాడు।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
ఆమె అనుమతి పొందిన రాజు ఆ నివాసం నుండి బయలుదేరాడు; తరువాత అనుచరులతో కూడిన రాజు తెల్ల చామరాలతో వీచబడుతూ ముందుకు సాగాడు।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
శ్రీమంతుడైన అతడు ఇంద్రుని వలె నెమ్మదిగా సభకు చేరి, అనేక రాజులు సేవించే ఆ దివ్య సభలో ప్రవేశించాడు।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
సర్వ గురుజనులను నమస్కరించి, వారి ఆశీర్వాదాలతో అభినందింపబడి నరేశ్వరుడు శుభమైన దివ్య సింహాసనంపై ఆసీనుడయ్యాడు।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
వివిధ జనపదాధిపతి రాజులచే సేవింపబడుతూ, ఆ నృపసత్తముడు అక్కడ నానావిధ కథనాలు సాగించాడు।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
అత్యంత సంతోషంతో అతడు బంధువులతో కలిసి నివసించాడు; ఈ విధంగా ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకొని ఆ రాజు దిక్మండలాన్ని జయించాడు।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
ఉదారబుద్ధి గల ఆ దిక్మండలాధిపతి తన ప్రభావంతో సమస్త శత్రువులను జయించి, అన్యాయాన్ని విడిచి త్రివర్గం—ధర్మార్థకామాలను—అనుసరించాడు।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ధర్మరూప వృషభంలా అతడు ఏకఛత్రంగా భూమిని పాలించాడు; స్వర్గస్థుడైన తండ్రికి జరిగిన పూర్వ అవమానాన్ని అతడు సహించలేదు।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
అతడు చేసిన ప్రతిజ్ఞను సమ్యకంగా నెరవేర్చుకొని, సప్తద్వీపాలు, సముద్రాలు, నగరాలు, గ్రామాలు, పుణ్యాయతనాలతో అలంకృతమైన భూమిని పాలించాడు।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
అతడు శత్రువులన్నిటిని పూర్తిగా జయించి భూమిని పాలించాడు. ఇలా కాలం గడుస్తుండగా భగవాన్ ఋషి వశిష్ఠుడు అక్కడికి వచ్చాడు।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
మళ్లీ జరేశ్వరుని దర్శించాలనే కోరికతో అతని వద్దకు వెళ్లాడు. ఆ మునివర్యుడు వస్తున్నాడని చూసి (రాజు) గౌరవంతో కలవరపడ్డాడు।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
రాజు ఇతర నరపతులతో కలిసి చేతిలో అర్ఘ్యాన్ని పట్టుకొని ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు వెళ్లాడు. ఆ మహామతి అర్ఘ్య, పాద్యాది ఉపచారాలతో సమ్యకంగా పూజించాడు।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
గురుభక్తితో కూడి అతడు ఆయనకు ప్రణామం చేశాడు. అప్పుడు వశిష్ఠుడు ఆశీర్వచనాలతో సగరుని అభివృద్ధి పరచాడు।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
అప్పుడు సమస్త నరేశ్వరులతో కలిసి ఆయన “కూర్చోండి” అని పలికాడు. అనంతరం రాజు స్వర్ణమయ పరమాసనంపై ఉపవేశించాడు.
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
ముని అనుమతి పొందిన అతడు, భార్యతో కూడి ఇతర రాజులతో కలిసి, ఉపహ్వరంలో ఉపవేశించిన శ్రేష్ఠ నృపుని సమీపానికి చేరాడు.
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
వింటున్న రాజుల మధ్య వసిష్ఠుడు మెల్లగా మృదువైన అక్షరాలతో పలికాడు—“ఓ రాజా, బాహ్యంగా మరియు అంతర్గతంగా నీకు క్షేమమేనా?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
ఇప్పుడు మంత్రులు, అమాత్యవర్గం లేదా సమస్త రాజ్యంలో అన్నీ క్షేమమేనా? అలాగే దైవానుగ్రహంతో నీ సంపూర్ణ సేనా-వాహనాలతో కూడి శత్రువులందరూ జయించబడ్డారా?
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
ఇది కూడా దైవానుగ్రహమే—యుద్ధాల్లో నీవు పెద్ద శ్రమ లేకుండానే శత్రువులను జయించావు; ప్రతిజ్ఞపై దృఢంగా నిలిచి నా వచనాన్ని గౌరవించినందుకే.
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ధర్మాన్ని విడిచిన శత్రువులు నీ చేత ప్రాణాలు విడిచారు. వారిని జయించి, ఇతరులను కూడా జయించుటకు నీవు మళ్లీ దిగ్విజయ కోరికతో బయలుదేరితివి।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
నీవు వాహనబలంతో కూడి బయలుదేరితివి అని నేను విన్నాను. మరల దిక్మండలాన్ని జయించి నీవు నగరంలో ఉన్నావని కూడా విన్నాను।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
హే రాజసత్తమా, ప్రేమతో నేను ఇప్పుడు నిన్ను దర్శించుటకు వచ్చాను. జైమిని పలికెను—వసిష్ఠుడు ఇలా చెప్పగా, తాలజంఘజిత్ సగరుడు…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
అంజలి ఘటించి అతడు మహామునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను. సగరుడు పలికెను—హే మహర్షీ, సర్వత్ర కుశలమే; ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
హే మునీ, సమస్త దేవతలు నిత్యం కల్యాణముఖులై ఉంటారు; ఎందుకంటే మీరు మనసుతో నిరంతరం కల్యాణాన్నే ధ్యానిస్తారు।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
మునివర్యా! నాకు ఆ ఉపసర్గాలు ఎలా సంభవిస్తాయి? మీరు నన్ను అనుగ్రహించారు; ఇప్పుడు నేను కృతార్థుడనయ్యాను।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
గురో! మీరు స్వయంగా నన్ను దర్శించుటకు ఇక్కడికి వచ్చారు; అలాగే భగవాన్ నాకు శత్రుపక్షవిజయం మొదలైన విషయాలు చెప్పాడు।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
అది అంతా యథావిధిగా నిర్వహించబడింది; కాని సమస్తం మీ అనుగ్రహమే. ఓ రాజా, మీ ప్రసాదంతోనే అన్నీ లభించాయని నేను భావిస్తున్నాను।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
లేకపోతే అలాంటి శత్రువులను సంహరించడానికి నాకు ఏ శక్తి ఉండేది? మీరు నా కోసం చేసిన నిర్ణయం స్వల్పం కాదు; అది మహత్తర ఫలాన్ని ఇస్తుంది।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
అగస్త్యుని ప్రతిష్ఠింపజేసినవానికి స్వల్ప ఫలమూ ప్రీతికరమే. జైమిని పలికెను—ఇలా సగరుడు మహామునిని సమ్యక్గా సత్కరించాడు।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
ఆయనకు మళ్లీ అనుమతి ఇచ్చి అతడు తన ఆశ్రమానికి వెళ్లిపోయాడు. వశిష్ఠుడు వెళ్లిన తరువాత రాజు సగరుని మనస్సు పరమానందంతో నిండింది.
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
అయోధ్యలో నివసిస్తూ అతడు సమస్త భూమండలాన్ని పాలించాడు. రూపం, శీలం, గుణాలు మొదలైన వాటితో సమృద్ధమైన తన రెండు భార్యలతో కలిసి విరాజిల్లాడు.
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
అతడు మనోహరమైన భోగాలను తన ఇష్టానుసారం, సుఖానుసారం అనుభవించాడు. సుమతి, కేశినీ—ఇద్దరివీ వికసించిన ముఖకమలాలవలె మెరిశాయి.
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
వారు రూపం, ఔదార్యం, గుణాలతో యుక్తులు; పుష్టమైన వృత్తాకార స్తనాలు కలవారు; నీలవర్ణ కుంచిత కేశసంపదతో, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరింపబడ్డారు.
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
వారు సమస్త శుభలక్షణాలతో సంపన్నులు, నవయౌవన కాంతిలో నిలిచినవారు. ప్రియులుగా వారు అతని సన్నిధిలో నిత్యం ఉండి, అతని ప్రియహితంలోనే నిమగ్నులై ఉండేవారు.
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
వారి స్వాచార-భావ-చేష్టల వల్ల అతని మనస్సు నిత్యం ఆకర్షితమైంది. ఆ మహీపతి పోషణలోని ఉత్తమతను గ్రహించి ధైర్యాత్ముడయ్యాడు.
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
అతడు వారిద్దరితో కలిసి తన ఇష్టానుసారం ఆనందిస్తూ నగరంలో నివసించాడు. భూమిపై ఇతర రాజులకు ‘రాజు’ అనే పదమే లేనట్టైంది.
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
మహాత్ముడైన సగరునిలో ఈ గుణం ఉండేది—అల్పమైన ధర్మమూ అతని మనస్సులో నిత్యం స్థిరంగా నిలిచేది.
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
అతనికి అర్థం, కామం ఎంత విస్తారమైనా అంత ప్రాధాన్యం కాదు; లోభరహిత మనస్సుతో ధర్మాన్ని బాధించకుండా అర్థాన్ని అనుసరించేవాడు.
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
హే రాజేంద్రా, అందుకే అతడు వారిద్దరిలో కామాన్ని కూడా అణచకుండా (మర్యాదలో ఉంచి) ప్రవర్తించాడు.
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.