Shloka 62
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
Transliteration
svācārabhāvaceṣṭābhirjahratustanmano 'niśam / sa cāpi bharaṇotkarṣapratītātmā mahīpatiḥ
Translation
వారి స్వాచార-భావ-చేష్టల వల్ల అతని మనస్సు నిత్యం ఆకర్షితమైంది. ఆ మహీపతి పోషణలోని ఉత్తమతను గ్రహించి ధైర్యాత్ముడయ్యాడు.
Word by Word
स्वाचार-भाव-चेष्टाभिःby (their) own conduct, nature, and actions
स्वाचार-भाव-चेष्टाभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootस्व-आचार (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक) + चेष्टा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), तृतीया विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन (Plural); समाहार-द्वन्द्व/इतरेतर-द्वन्द्व (collective/coproduct) sense: ‘by (their) own conduct, disposition, and actions’
जह्रतुःthey two captivated/enthralled
जह्रतुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहृ (धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), द्विवचन (Dual); परस्मैपद
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular)
मनःmind
मनः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular)
अनिशम्constantly
अनिशम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअनिशम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (indeclinable), क्रियाविशेषण (adverb)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन (Singular)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक (conjunction)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, अवधान/समुच्चय (also/even)
भरण-उत्कर्ष-प्रतीत-आत्माwhose nature was known for excellence in support
भरण-उत्कर्ष-प्रतीत-आत्मा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootभरण (प्रातिपदिक) + उत्कर्ष (प्रातिपदिक) + प्रतीत (कृदन्त; √इ/प्रती ‘to know/recognize’) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular); बहुपद-तत्पुरुषः (determinative): ‘whose self was recognized/known (as) excellent in maintenance/support’
महीपतिःking (lord of the earth)
महीपतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): ‘lord of the earth’