Adhyaya 8
Kuntī’s Prayers and the Neutralization of the Brahmāstra (Uttarā Protected; Yudhiṣṭhira’s Grief Begins)
కురుక్షేత్ర యుద్ధానంతరం పాండవులు గంగాతీరంలో శ్రాద్ధకర్మలు నిర్వహిస్తూ తీవ్ర శోకంలో మునిగిపోతారు. శ్రీకృష్ణుడు మునులతో కలిసి కాలం, కర్మ, ఈశ్వరనియమం గుర్తుచేసి వారిని ఓదార్చుతాడు. యుధిష్ఠిరుని అశ్వమేధ యజ్ఞాల తరువాత కృష్ణుడు ద్వారకకు బయలుదేరబోతుండగా, ఉత్తర భయంతో పరుగెత్తి వస్తుంది—అశ్వత్థామ కురు వంశపు చివరి వారసుణ్ని నశింపజేయడానికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని విడిచాడు. పాండవులు ఆయుధాలు ఎత్తినా, కృష్ణుడు నిర్ణయాత్మకంగా జోక్యం చేసుకుంటాడు; సుదర్శనం మరియు యోగమాయ గర్భాన్ని కాపాడి, విష్ణు శక్తితో ఆ అప్రతిహతాస్త్రం నిర్వీర్యమవుతుంది; ఫలితంగా పరీక్షిత్తు ద్వారా వంశం నిలుస్తుంది. కృష్ణుని విరహభయంతో కృతజ్ఞతతో కుంతీ దేవి ఆయన పరాత్పరత్వం, సన్నిహిత లీలలు, విపత్తులను స్మరణద్వారంగా చూడటం, అనన్యభక్తి అవసరం గురించి గాఢ ప్రార్థనలు చేస్తుంది. అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు ఇంకా శాంతించక, యుద్ధహత్యల పాపబోధతో కృష్ణుని ఆపి ధర్మం, ప్రాయశ్చిత్తం గురించి అంతర్మథనాన్ని ప్రారంభిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
సూతుడు పలికెను—ఆపై పాండవులు తమ పరలోకగత స్వజనులకు తర్పణజలం ఇవ్వదలచి, ద్రౌపదితో కలిసి గంగానదికి వెళ్లిరి; స్త్రీలు ముందుగా నడిచిరి।
Verse 2
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
వారు అందరూ అక్కడ తర్పణజలం సమర్పించి, బాగా విలపించిన తరువాత, హరి పాదపద్మరజస్సుతో పవిత్రమైన గంగాజలంలో స్నానమాచరించిరి।
Verse 3
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
అక్కడ కురుపతి మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు తన అనుజులతో కూర్చుండెను; ధృతరాష్ట్రుడు, పుత్రశోకార్త గాంధారి, కుంతి, ద్రౌపది—అందరూ శోకాకులులై యుండిరి; మాధవ శ్రీకృష్ణుడును అక్కడే ఉన్నాడు।
Verse 4
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
శ్రీకృష్ణుడు మునులతో కలిసి, బంధువుల వధచేత శోకగ్రస్తులైన వారిని, భూతజీవులపై కాలగతి మరియు కర్మప్రతిక్రియ నియమాలను చూపిస్తూ శాంతింపజేసెను।
Verse 5
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
అజాతశత్రు యుధిష్ఠిరుని రాజ్యాన్ని కపట జూదగాళ్లు హరించిరి; దానిని తిరిగి స్థాపించి, ద్రౌపది కేశస్పర్శ అపరాధముచేత ఆయుష్షు క్షీణించిన దుష్ట రాజులను (దుర్యోధన పక్షముతో సహా) ప్రభుకృపచే సంహరించిరి; ఇతరులూ నశించిరి।
Verse 6
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు మహారాజు యుధిష్ఠిరుని చేత మూడు అశ్వమేధ యాగాలు చేయించి, ఆయన కీర్తిని ఇంద్రుని వలె అన్ని దిక్కులా వ్యాపింపజేశాడు.
Verse 7
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
శ్రీకృష్ణుడు తన ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. వ్యాసదేవుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులచే పూజింపబడి, పాండవులను ఆహ్వానించి, వారి వీడ్కోలు స్వీకరించాడు.
Verse 8
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
ద్వారకకు వెళ్ళడానికి రథం ఎక్కిన వెంటనే, భయంతో వణికిపోతూ తన వైపు పరుగెత్తుకు వస్తున్న ఉత్తరను ఆయన చూశాడు.
Verse 9
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
ఉత్తర పలికెను: ఓ దేవాదిదేవా! ఓ జగత్పతీ! నీవు మహా యోగివి. నన్ను రక్షించు, రక్షించు. మృత్యువు నిండిన ఈ లోకంలో నీవు తప్ప నాకు వేరే దిక్కు లేదు.
Verse 10
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
ఓ ప్రభూ! నీవు సర్వశక్తిమంతుడవు. కాలుతున్న ఇనుప బాణం ఒకటి నా వైపు వస్తోంది. నాథా! అది నన్ను దహించినా ఫర్వాలేదు, కానీ నా గర్భాన్ని మాత్రం పడగొట్టవద్దు.
Verse 11
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
సూతుడు పలికెను—ఆమె మాటలను సహనంతో విని, భక్తవత్సలుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ పాండవ వంశంలోని చివరి ప్రాణాన్ని నశింపజేయుటకు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడని వెంటనే గ్రహించాడు।
Verse 12
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
ఓ మునిశ్రేష్ఠ శౌనకా! తమవైపు దూసుకొస్తున్న దగ్ధతేజస్సుతో మెరుస్తున్న బ్రహ్మాస్త్రాన్ని చూసి పాండవులు తమ తమ ఐదు ఆయుధాలను ఎత్తుకున్నారు।
Verse 13
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
తనకు మాత్రమే శరణాగతులైన భక్తులకు మహా ప్రమాదం కలుగుతున్నదని చూచి, సర్వశక్తిమంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు వెంటనే తన సుదర్శన చక్రాస్త్రంతో తనవారిని రక్షించాడు।
Verse 14
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
యోగేశ్వరుడైన హరి శ్రీకృష్ణుడు సమస్త జీవుల హృదయాలలో పరమాత్మగా అంతర్వాసి; కురు వంశ పరంపరను కాపాడుటకై విరాటకుమార్తె ఉత్తర గర్భాన్ని తన యోగమాయతో ఆవరించాడు।
Verse 15
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
ఓ భృగువంశ గౌరవమైన శౌనకా! అశ్వత్థామ విడిచిన బ్రహ్మశిరాస్త్రం అచూకీ, ప్రతిఘటనలేనిదైనా, వైష్ణవ తేజస్సును ఎదుర్కొనగానే అది శమించి నిర్వీర్యమైంది।
Verse 16
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
హే బ్రాహ్మణులారా, సర్వాశ్చర్యమయుడైన అచ్యుతుని కార్యాలలో దీనిని విశేష ఆశ్చర్యంగా భావించకండి. ఆయన తన దివ్య మాయాశక్తితో జగత్తును సృష్టించి, పోషించి, లయముచేస్తాడు; అయినా ఆయన అజుడు.
Verse 17
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
బ్రహ్మాస్త్ర తేజస్సు నుండి రక్షింపబడి, సతీమణి పృథా (కుంతీ) తన కుమారులతోను కృష్ణా (ద్రౌపది)తోను కలిసి, స్వగృహప్రయాణానికి సిద్ధమైన శ్రీకృష్ణునితో ఇలా పలికింది।
Verse 18
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
కుంతీ పలికింది: ఓ కృష్ణా, నేను నీకు నమస్కరిస్తున్నాను—నీవు ఆదిపురుషుడు, పరమేశ్వరుడు, ప్రకృతి గుణాలకు అతీతుడు. నీవు సమస్త భూతాల లోపల బయట నిలిచి ఉన్నా, అందరికీ అలక్ష్యుడవు.
Verse 19
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
మాయా తెరచే కప్పబడి, ఇంద్రియగోచరానికి అతీతుడైన, అవ్యయుడైన అధోక్షజుడవు నీవు. మూఢదృష్టికి నీవు కనిపించవు; నాటకవేషధారి నటుడు గుర్తుపట్టబడనట్లే.
Verse 20
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
నిర్మలాత్ములైన పరమహంస మునుల హృదయాలలో భక్తియోగ శాస్త్రాన్ని స్థాపించుటకే నీవు అవతరిస్తావు; అట్లయితే మేము స్త్రీలు నిన్ను సంపూర్ణంగా ఎలా దర్శించగలము?
Verse 21
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
వాసుదేవుని కుమారుడైన, దేవకీ ఆనందమైన, నందగోప కుమారుడైన గోవింద శ్రీకృష్ణునికి మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం।
Verse 22
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
కమలనాభా, కమలమాలాధారుడా, కమలనేత్రుడా, కమలపాదుడా ప్రభూ—నీకు నమస్కారం।
Verse 23
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
హే హృషీకేశా! దుష్టుడు కంసుడు దేవకీని దీర్ఘకాలం బంధించి దుఃఖంలో ముంచాడు; ప్రభూ, నీవే ఆమెను, నన్ను నా పిల్లలతో కూడి పునఃపునః విపత్తుల నుంచి విడిపించావు.
Verse 24
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
హే హరే! విషపూరిత భోజనం నుంచి, మహాగ్ని నుంచి, నరభక్షకుల నుంచి, దుష్టసభ నుంచి, వనవాస కష్టాల నుంచి, యుద్ధయుద్ధంలో మహారథుల అస్త్రాల నుంచి, అలాగే ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) అస్త్రం నుంచి కూడా నీవు మమ్మల్ని కాపాడావు.
Verse 25
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
హే జగద్గురో! ఆ విపత్తులు మళ్లీ మళ్లీ రావనివ్వు, అప్పుడు అక్కడక్కడ నీ దర్శనం కలుగుతుంది; నీ దర్శనం కలిగితే పునర్జన్మమరణ దర్శనం ఇక ఉండదు.
Verse 26
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
ప్రభూ! మీరు సులభంగా చేరువయ్యేవారు, కానీ భౌతికాసక్తి లేని అకించనులకు మాత్రమే గోచరులు. జన్మ, ఐశ్వర్యం, విద్య, శరీరశ్రీల గర్వంతో పెరిగినవాడు శుద్ధభావంతో మిమ్మల్ని చేరలేడు.
Verse 27
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
అకించనుల ధనమైన మీకు నమస్కారం. మీరు ప్రకృతి గుణాల క్రియాప్రతిక్రియల నుండి నివృత్తులు; మీరు ఆత్మారాములు, శాంతులు, కైవల్యపతి—మీకు ప్రణామం.
Verse 28
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
ప్రభూ! మిమ్మల్ని నేను శాశ్వత కాలంగా, పరమ నియంతగా, ఆది-అంతరహిత సర్వవ్యాపిగా భావిస్తున్నాను. కృపా పంపిణీలో మీరు అందరికీ సమం; జీవుల మధ్య కలహం పరస్పర సంగమం వల్లే కలుగుతుంది.
Verse 29
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
హే భగవాన్! మీ దివ్య లీలాసంకల్పాన్ని ఎవరూ గ్రహించలేరు; అది మానవసదృశంగా కనిపించి జనులను మోసగిస్తుంది. మీకు ప్రత్యేక ప్రియుడు లేడు, ద్వేష్యుడూ లేడు; పాక్షికత అనేది మనుషుల విషమబుద్ధి కల్పన మాత్రమే.
Verse 30
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
హే విశ్వాత్మా! మీరు అజుడు, అకర్త అయినప్పటికీ జన్మించి కర్మలు చేయడం అత్యంత ఆశ్చర్యకరం. మీరు స్వయంగా పశువులు, మనుషులు, ఋషులు, జలచరుల మధ్య అవతరిస్తారు; నిజంగా ఇది మోహకరమైన రహస్యం.
Verse 31
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
ఓ కృష్ణా! నీవు తప్పు చేసినప్పుడు యశోదమ్మ తాడు తీసుకొని నిన్ను కట్టబోయింది. నీ కలవరమైన కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి కాజల్ కరిగిపోయింది; నీవు భయంతో ముఖం వంచి నిలిచావు. ఈ దృశ్యం నన్ను మోహింపజేస్తుంది—భయమే భయపడే నిన్ను భయం పట్టుకుంది!
Verse 32
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
కొంతమంది అంటారు—అజుడైన ప్రభువు పుణ్యశ్లోక రాజుల కీర్తిని విస్తరించేందుకు జన్మిస్తాడని. మరికొందరు అంటారు—నీకు అత్యంత ప్రియమైన భక్తుడు యదువును సంతోషపెట్టేందుకు నీవు అతని వంశంలో అవతరించావని; మలయ పర్వతాల్లో చందనం పుట్టినట్లే.
Verse 33
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
ఇంకొందరు అంటారు—వసుదేవుడు, దేవకీ నిన్ను ప్రార్థించగా నీవు వారి కుమారుడిగా అవతరించావని. నీవు నిజంగా అజుడవే; అయినా వారి క్షేమార్థం, దేవతలను ద్వేషించే వారిని సంహరించుటకై జన్మను స్వీకరిస్తావు.
Verse 34
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
ఇంకొందరు అంటారు—భారీ భారంతో కుంగిపోయిన భూమి సముద్రంలో మునిగే పడవలాగా బాధపడింది. అప్పుడు నీ కుమారుడైన ఆత్మభూ బ్రహ్మ నిన్ను ప్రార్థించగా, ఆ భారాన్ని దించేందుకు నీవు అవతరించావు.
Verse 35
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
మరికొందరు అంటారు—అవిద్య, కోరిక, కర్మల వల్ల బాధపడుతున్న బద్ధజీవుల హితార్థం నీవు అవతరించావని; శ్రవణం, స్మరణం, ఆరాధన మొదలైన భక్తిసేవలను పునరుజ్జీవింపజేసి, వారు మోక్షాన్ని పొందేలా చేయుటకై అని.
Verse 36
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
హే కృష్ణా! నీ దివ్య లీలలను నిరంతరం వినుతూ, పాడుతూ, పలుకుతూ, స్మరిస్తూ, ఇతరులు అలా చేయడంలో ఆనందించే జనులు, జన్మమరణ ప్రవాహాన్ని ఆపే నీ పద్మపాదాలను త్వరలోనే దర్శిస్తారు।
Verse 37
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
హే ప్రభో! నీవే స్వయంగా అన్ని కర్తవ్యాలను నిర్వహించావు; అయినా ఈ రోజు మమ్మల్ని విడిచిపోతున్నావా? మేము నీ స్నేహితులు, నీ కృపపైనే జీవిస్తున్నాం. శత్రుత్వ రాజుల మధ్య నీ పద్మపాదాలే మా ఏకైక శరణ్యం।
Verse 38
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
మేమెవరం—కేవలం నామరూపాలు; పాండవులు, యాదవులు కూడా అంతే. హృషీకేశా! నీవు మమ్మల్ని చూడకపోతే, జీవం వెళ్లిన దేహపు పేరు-ఖ్యాతి ఎలా అంతమవుతుందో, అలాగే మా కీర్తి, కార్యాలు క్షణంలోనే ముగుస్తాయి।
Verse 39
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
హే గదాధరా! నీవు వెళ్లిన తర్వాత ఈ రాజ్యం ఇప్పటిలా శోభించదు. ఇప్పుడు నీ విశిష్ట లక్షణాలున్న పాదముద్రలతో ఇది అలంకృతమై అందంగా కనిపిస్తోంది; నీవు వెళ్లగానే ఆ శోభ ఉండదు।
Verse 40
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
ఈ నగరాలు, గ్రామాలు అన్నివిధాలా సమృద్ధిగా ఉన్నాయి; ఔషధాలు, ధాన్యాలు పక్వంగా ఉన్నాయి, చెట్లు ఫలాలతో నిండాయి, నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, కొండలు ఖనిజాలతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయి, సముద్రాలు సంపదతో నిండాయి—ఇది అంతా నీ కృపాదృష్టి వల్లనే వికసిస్తోంది।
Verse 41
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
హే విశ్వేశ్వరా, హే విశ్వాత్మా, హే విశ్వరూపా! పాండవులు, వృష్ణులు అనే నా స్వజనులపై ఉన్న ఈ దృఢమైన స్నేహపాశాన్ని దయచేసి ఛేదించుము।
Verse 42
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
హే మధుపతీ! నా మతి ఎల్లప్పుడూ నిన్నే ఆశ్రయించి, ఇతరుల వైపు మళ్లకుండా; గంగ ప్రవాహం నిరోధం లేక సముద్రం వైపు పోవునట్లు నా రతి నిరంతరం నీ వైపే ప్రవహించుగాక।
Verse 43
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
హే శ్రీకృష్ణా, హే కృష్ణసఖా (అర్జునమిత్రా), హే వృష్ణివంశశ్రేష్ఠా! భూమిపై కలహం కలిగించే రాజన్యవంశాలను దహించువాడవు; నీ వీర్యం క్షీణించదు. హే గోవిందా! గోవులు, బ్రాహ్మణులు, భక్తుల ఆర్తిని హరించుటకై నీవు అవతరిస్తావు. హే యోగేశ్వరా, అఖిలగురో, హే భగవన్—నమస్కారము।
Verse 44
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
సూతుడు పలికెను—పృథ (కుంతీదేవి) ఇట్లా మధుర పదాలతో స్తుతి-ప్రార్థనలు సమర్పించగా, వాటిని విని వైకుంఠనాథుడు మృదువుగా చిరునవ్వు నవ్వెను; అది తన మాయతో మోహింపజేయునట్లు అనిపించెను।
Verse 45
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
ఆ ప్రార్థనలను ‘బాగుంది’ అని అంగీకరించి, ప్రభువు హస్తినాపుర రాజప్రాసాదంలో ప్రవేశించి ఇతర స్త్రీలకు కూడా తన ప్రయాణ విషయాన్ని తెలియజేశాడు. తరువాత స్వధామానికి వెళ్లబోతుండగా, ప్రేమతో వేడుకొంటూ రాజు యుధిష్ఠిరుడు ఆయనను ఆపెను।
Verse 46
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
व्यास आदि महर्षులు, అద్భుత కార్యాలు చేసే శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా చరిత్రలను వివరించి చెప్పినప్పటికీ, శోకంలో మునిగి ఉన్న ధర్మరాజుకు ఊరట కలగలేదు.
Verse 47
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
ధర్మరాజు తన మిత్రుల మరణాన్ని తలచుకుంటూ, సామాన్య మానవుని వలె స్నేహమోహాలకు లోనై ఋషులతో ఇలా పలికాడు.
Verse 48
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
అయ్యో! దుराత్ముడనైన నా అజ్ఞానాన్ని చూడండి. ఇతరులకు (జంతువులకు) ఆహారమయ్యే ఈ శరీరం కోసం నేను ఎన్నో అక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని చంపాను.
Verse 49
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
నేను బాలురను, బ్రాహ్మణులను, శ్రేయోభిలాషులను, మిత్రులను, పితరులను, సోదరులను, గురువులను చంపాను. కోటి సంవత్సరాలకైనా నాకు నరకం నుండి విముక్తి లభించదు.
Verse 50
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
'ప్రజలను పాలించే రాజుకు ధర్మయుద్ధంలో శత్రువులను చంపడం వల్ల పాపం అంటదు' అనే శాస్త్ర వచనం నాకు ఊరటనివ్వడం లేదు.
Verse 51
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
స్త్రీల బంధువులను చంపి నేను తీరని ద్రోహం చేశాను. భౌతిక సంక్షేమ కార్యాల ద్వారా లేదా గృహస్థ ధర్మాల ద్వారా దీనిని సరిదిద్దడం అసాధ్యం.
Verse 52
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
బురదతో బురద నీటిని శుభ్రపరచడం లేదా మద్యంతో మద్యపాత్రను శుద్ధి చేయడం ఎలా అసాధ్యమో, అలాగే జంతుబలులతో కూడిన యజ్ఞాల ద్వారా నరహత్యా పాపాన్ని పోగొట్టుకోవడం అసాధ్యం.
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā’s act represents vengeance degenerating into adharma: unable to defeat the Pāṇḍavas directly, he targets the future—ending the Kuru succession by killing the unborn heir. Śāstrically, it illustrates how brahminical power (astra-vidyā) becomes catastrophic when divorced from dharma. The episode also foregrounds vaṁśānucarita: the Bhāgavata’s historical continuity depends on Parīkṣit’s survival, through whom the later narration to Śukadeva becomes possible.
The text stresses that the brahmāstra is ‘without check or counteraction’ on the material plane, yet it is foiled when confronted by Viṣṇu’s strength. This teaches hierarchical theology: all astras and devas operate within the Lord’s sovereignty. Kṛṣṇa’s Sudarśana and personal energy (yogamāyā) protect the embryo, demonstrating rakṣā for surrendered devotees and establishing that the Supreme is not merely a powerful hero but the ultimate controller of all energies.
Kuntī’s prayers articulate bhakti’s inner grammar: God is simultaneously transcendent (beyond guṇas and sense perception) and intimate (Yaśodā binding Him). She interprets repeated calamities as grace because they intensify darśana and remembrance, and she asks for detachment from clan-identity in favor of uninterrupted devotion—like the Gaṅgā flowing to the sea. The prayers also critique material pride (birth, wealth, education, beauty) as an obstacle to sincere approach, emphasizing humility and dependence.
Uttarā’s embryo—later Mahārāja Parīkṣit—is saved. This is crucial because Parīkṣit becomes the listener of the Bhāgavata from Śukadeva Gosvāmī; thus, the preservation of his life safeguards the very historical channel through which the Purāṇa’s teachings are delivered to the world.