Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभि: । सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥

సూతుడు పలికెను—సృష్టి ఆరంభమున లోకసృష్టి సంకల్పముతో భగవానుడు మహత్తత్త్వాది ఉపాదానములనుండి ప్రదర్శితమైన షోడశకలలతో కూడిన పురుషరూపమును ధరించెను।

Verse 2

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥ २ ॥

యావన నీటిలో శయనించి యోగనిద్రను విస్తరించుచున్నాడో, ఆయన నాభి‑హ్రద కమలమునుండి కమలనాళము ఉద్భవించెను; ఆ కమలముపై విశ్వసృష్టికర్తల అధిపతి బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమయ్యెను।

Verse 3

यस्यावयवसंस्थानै: कल्पितो लोकविस्तर: । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥

యస్య అవయవసంస్థానములపై సమస్త లోకవిస్తారము కల్పింపబడినదో, అదే భగవానుని రూపము—పరమ విశుద్ధము, సత్త్వబలముతో ఉర్జితము; సృష్టించిన భౌతిక ఉపాదానములకు అసంగము।

Verse 4

पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥

భక్తులు తమ శుద్ధమైన, సిద్ధ దృష్టితో పురుషుని దివ్యరూపాన్ని దర్శిస్తారు—ఆయనకు వేల పాదాలు, తొడలు, భుజాలు, అద్భుత ముఖాలు ఉన్నాయి. ఆ దేహంలో వేల శిరస్సులు, చెవులు, కళ్ళు, ముక్కులు; వేల కిరీటాలు, ప్రకాశించే కుండలాలు, మాలలతో అలంకృతుడు.

Verse 5

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्‍नरादय: ॥ ५ ॥

పురుషుని ఈ రూపమే అనేక అవతారాలకు ఆధారం, అవినాశి బీజం. ఈ రూపంలోని అంస-ప్రత్యంసాల నుంచే దేవతలు, త్ర్యక్-యోనుల జీవులు, మనుష్యులు మొదలైన విభిన్న ప్రాణులు సృష్టింపబడతారు.

Verse 6

स एव प्रथमं देव: कौमारं सर्गमाश्रित: । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥

సృష్టి ఆరంభంలో ఆయనే మొదటి దేవుడు కుమార-సర్గాన్ని ఆశ్రయించాడు. బ్రహ్ముని నాలుగు కుమారులు అఖండ బ్రహ్మచర్య వ్రతంలో స్థితులై, పరమసత్య సాక్షాత్కారార్థం దుర్భర తపస్సును ఆచరించారు.

Verse 7

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेश: सौकरं वपु: ॥ ७ ॥

రెండవ అవతారంగా యజ్ఞేశుడైన భగవాన్ వరాహరూపాన్ని స్వీకరించాడు. భూమి క్షేమార్థం, రసాతలంలో పడిపోయిన భూమిని ఆయన పైకి ఎత్తి उद्धరించాడు.

Verse 8

तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य स: । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यत: ॥ ८ ॥

ఋషుల యుగంలో భగవాన్ మూడవ అవతారంగా దేవర్షి నారదుని రూపాన్ని స్వీకరించాడు. భక్తిసేవను బోధించే వేదవ్యాఖ్యానాలను ఆయన సంగ్రహించి, సాత్వత తంత్రాన్ని ఉపదేశించాడు; దానివల్ల కర్మలకు నిష్కామత్వం ప్రేరేపించబడుతుంది.

Verse 9

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तप: ॥ ९ ॥

నాలుగవ అవతారంలో భగవంతుడు ధర్మరాజు భార్య గర్భంలో నర-నారాయణ ఋషులుగా అవతరించి, ఇంద్రియనిగ్రహార్థం అత్యంత కఠిన తపస్సు చేసెను।

Verse 10

पञ्चम: कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥

ఐదవ అవతారంలో సిద్ధులలో శ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ కపిలుడు అవతరించాడు. కాలప్రవాహంలో నశించిన సాంఖ్య తత్త్వనిర్ణయాన్ని ఆయన ఆసురి బ్రాహ్మణునికి ఉపదేశించాడు।

Verse 11

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥

ఆరవ అవతారంలో భగవంతుడు ఋషి అత్రి కుమారుడిగా అవతరించాడు. అనసూయ ప్రార్థనచేత ఆమె గర్భంలో జన్మించి, ఆలర్క, ప్రహ్లాదాది వారికి ఆత్మతత్త్వాన్వేషణ (ఆన్వీక్షికీ) ఉపదేశించాడు।

Verse 12

तत: सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यै: सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२ ॥

తదుపరి ఏడవ అవతారంగా ప్రజాపతి రుచి మరియు ఆకూతి గర్భంలో యజ్ఞుడు జన్మించాడు. యామాది దేవగణాల సహాయంతో స్వాయంభువ మన్వంతర సంధికాలాన్ని ఆయన పరిరక్షించాడు।

Verse 13

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रम: । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३ ॥

ఎనిమిదవ అవతారంలో భగవాన్ ఉరుక్రముడు నాభి రాజు మరియు మేరుదేవి గర్భంలో ఋషభదేవుడిగా అవతరించాడు. ఇంద్రియనిగ్రహం కల ధీరులకు, సమస్త ఆశ్రమాలు నమస్కరించే పరమసిద్ధి మార్గాన్ని ఆయన చూపించాడు।

Verse 14

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपु: । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तम: ॥ १४ ॥

హే బ్రాహ్మణులారా, ఋషుల ప్రార్థనకు అనుగుణంగా ప్రభువు తొమ్మిదవ అవతారంలో రాజు పృథువు శరీరాన్ని ధరించాడు. ఆయన భూమిని దోహనము చేసి నానా ఔషధులు, ధాన్యములు పుట్టించాడు; అందువల్ల భూమి సుందరమై ఆకర్షణీయమైంది.

Verse 15

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥

చాక్షుష మనువు కాలాంతంలో మహాప్లావం వచ్చి సమస్త లోకం జలంలో మునిగినప్పుడు ప్రభువు మత్స్యరూపం ధరించాడు. ఆయన నావపై ఎక్కించి వైవస్వత మనువును రక్షించాడు.

Verse 16

सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभु: ॥ १६ ॥

దేవాసురులు సముద్రాన్ని మథిస్తున్నప్పుడు మందరాచలం మథనదండంగా ఉపయోగించబడింది. అప్పుడు ప్రభువు పదకొండవ అవతారంలో కూర్మ (కమఠ) రూపం ధరించి తన వెన్నుపై ఆ పర్వతాన్ని మోశాడు.

Verse 17

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥

పన్నెండవ అవతారంలో ప్రభువు ధన్వంతరిగా అవతరించాడు. పదమూడవ అవతారంలో మోహినీ స్త్రీరూప సౌందర్యంతో అసురులను మోహింపజేసి దేవతలకు అమృతం త్రాగించాడు.

Verse 18

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥

పద్నాలుగవ అవతారంలో ప్రభువు నృసింహరూపం ధరించి బలవంతుడైన దైత్యేంద్రుడు హిరణ్యకశిపుని వక్షస్థలాన్ని తన గోళ్లతో చీల్చివేశాడు; అది కార్పెంటర్ చెరకు చీల్చినట్లుగా.

Verse 19

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बले: । पदत्रयं याचमान: प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥ १९ ॥

పదిహేనవ అవతారంలో భగవాన్ వామన బ్రాహ్మణరూపం ధరించి మహారాజ బలిచే నిర్వహింపబడిన యజ్ఞమండపానికి వెళ్లెను. త్రిలోక రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందదలచినప్పటికీ ఆయన కేవలం మూడు అడుగుల భూమిని దానంగా యాచించెను.

Verse 20

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रि:सप्तकृत्व: कुपितो नि:क्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥

పదహారవ అవతారంలో భగవాన్ భృగుపతి (పరశురామ) రూపంలో బ్రాహ్మణద్రోహి క్షత్రియ రాజులను చూచి కోపించెను. ఆయన ఇరవై ఒకసారి వారిని సంహరించి భూమిని క్షత్రియరహితముగా చేసెను.

Verse 21

तत: सप्तदशे जात: सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरो: शाखा द‍ृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधस: ॥ २१ ॥

అనంతరం పదిహేడవ అవతారంలో సత్యవతీ గర్భంలో పరాశర ముని ద్వారా శ్రీ వ్యాసదేవుడు జన్మించాడు. జనుల అಲ್ಪమేధస్సును గమనించి ఆయన ఒకే వేదాన్ని అనేక శాఖా-ప్రశాఖలుగా విభజించెను.

Verse 22

नरदेवत्वमापन्न: सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यत: परम् ॥ २२ ॥

పద్దెనిమిదవ అవతారంలో భగవాన్ నరదేవుడై రాజా రామరూపంలో అవతరించెను. దేవతలకు ప్రీతికరమైన కార్యం చేయుటకై సముద్రాన్ని నియంత్రించడం వంటి అతిమానవ శక్తులను ప్రదర్శించి సముద్రపారనున్న నాస్తిక రాజు రావణుని సంహరించెను.

Verse 23

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भ‍रम् ॥ २३ ॥

పందొమ్మిదవ మరియు ఇరవయ్యవ అవతారాలలో భగవాన్ వృష్ణికులంలో (యదువంశంలో) జన్మించి బలరాముడు మరియు కృష్ణుడు అనే రూపాలలో అవతరించి భూమి భారాన్ని తొలగించెను.

Verse 24

तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥

తర్వాత కలియుగ ఆరంభంలో, సురద్వేషులను మోహింపజేయుటకై భగవాన్ బుద్ధుడు అంజనా-సుతుడిగా కీకట (గయా) దేశంలో అవతరిస్తాడు.

Verse 25

अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पति: ॥ २५ ॥

ఆపై యుగసంధి సమయంలో, రాజులు దస్యువుల్లా మారినప్పుడు, జగత్పతి భగవాన్ విష్ణుయశుని కుమారుడిగా ‘కల్కి’గా జన్మిస్తాడు.

Verse 26

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरे: सत्त्वनिधेर्द्विजा: । यथाविदासिन: कुल्या: सरस: स्यु: सहस्रश: ॥ २६ ॥

ఓ ద్విజులారా! సత్త్వనిధి హరి అవతారాలు అసంఖ్య; అక్షయ జలస్రోతసు నుండి వేల వేల వాగులు ప్రవహించునట్లు.

Verse 27

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: । कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥

ఋషులు, మనువులు, దేవతలు, మహాబలవంతులైన మనుపుత్రులు—ప్రజాపతులతో సహా వీరందరూ హరివే యొక్క అంసాలు లేదా అంసాల అంసాలుగా స్మరించబడతారు.

Verse 28

एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥

ఇవన్నీ పురుషుని అంసాలు లేదా అంసాల అంసాలు; కాని శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా భగవానుడు. నాస్తికుల వల్ల కలత చెందిన లోకాన్ని ఆయన యుగయుగాలలో శాంతింపజేసి, భక్త ఆస్తికులను రక్షించుటకై అవతరిస్తాడు.

Verse 29

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नर: । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दु:खग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९ ॥

యెవడు నియమంతో భగవంతుని గూఢ అవతారజన్మలను ఉదయం సాయంకాలం భక్తితో కీర్తిస్తాడో, వాడు సమస్త దుఃఖసమూహం నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 30

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मन: । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥

ఇది అరూపుడైన చిదాత్మ భగవంతుని రూప-కల్పన; మాయాగుణాలు, మహత్తత్త్వాది పదార్థాల ద్వారా ఆత్మలో నిర్మితమైనట్లు కనిపిస్తుంది।

Verse 31

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले । एवं द्रष्टरि द‍ृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभि: ॥ ३१ ॥

ఆకాశంలో మేఘసమూహం, గాలిలో ధూళి తేలినా, అల్పబుద్ధులు ‘ఆకాశం మేఘావృతం, గాలి మలినం’ అంటారు; అలాగే వారు ద్రష్ట అయిన ఆత్మపై దేహభావాన్ని ఆరోపిస్తారు।

Verse 32

अत: परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् । अद‍ृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भव: ॥ ३२ ॥

ఈ స్థూల రూప-భావనకు అవతల ఒక సూక్ష్మ అవ్యక్త భావన ఉంది—గుణాలతో అవ్యూఢమైనది, కనబడనిది, వినబడనిది, అప్రకటమైనది; దాని వల్లనే జీవునికి పునర్జన్మ సంభవిస్తుంది।

Verse 33

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥

స్వసంవిద్య ద్వారా స్థూల, సూక్ష్మ దేహరూపాలు శుద్ధాత్మకు సంబంధం లేవని, అవిద్య వల్లనే ఆత్మపై ఆరోపితమని అనుభవించినప్పుడు—అదే బ్రహ్మదర్శనం; ఆత్మను, ప్రభువును సాక్షాత్కరించడం।

Verse 34

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मति: । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥

దేవీ మాయ శాంతించినప్పుడు, ప్రభువు కృపవల్ల బుద్ధి దివ్యజ్ఞానంతో సంపన్నమైతే, జీవుడు తక్షణమే ఆత్మసాక్షాత్కారంతో ప్రకాశించి తన స్వమహిమలో స్థితుడవుతాడు।

Verse 35

एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पते: ॥ ३५ ॥

ఇలా పండిత కవులు హృదయాధిపతి అయిన అజన్ముడు, అకర్త అయిన ప్రభువు యొక్క అవతారాలు మరియు లీలాకర్మలను వర్ణిస్తారు; అవి వేదాలలోనూ గూఢమైనవి।

Verse 36

स वा इदं विश्वममोघलील: सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्र: षाड्‍वर्गिकं जिघ्रति षड्‍गुणेश: ॥ ३६ ॥

ఆ అమోఘలీల ప్రభువు షడైశ్వర్యసంపన్నుడు, షడింద్రియాధిపతి. ఆయన ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించి, పోషించి, లయముచేస్తాడు; అయినా దానిలో లేశమాత్రం ఆసక్తి చెందడు. ప్రతి జీవిలో అంతర్హితుడై ఉండి కూడా సంపూర్ణ స్వతంత్రుడు।

Verse 37

न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु- रवैति जन्तु: कुमनीष ऊती: । नामानि रूपाणि मनोवचोभि: सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञ: ॥ ३७ ॥

అల్పబుద్ధి గల మూర్ఖులు, సూక్ష్మ విచక్షణతో కూడ, ప్రభువు యొక్క దివ్య స్వరూప-నామ-లీలల తత్త్వాన్ని గ్రహించలేరు. నాటకంలోని నటుడిలా ఆయన వాటిని విస్తరించినా, వారు తమ ఊహలతో గాని మాటలతో గాని చెప్పలేరు।

Verse 38

स वेद धातु: पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणे: । योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥

పరమ స్రష్ట యొక్క నిజమైన స్థితిని, అపారవీర్యుడు రథాంగపాణి శ్రీకృష్ణుని మహిమను, కేవలం అతని పద్మపాదాలకు కపటరహితంగా, నిరంతరంగా, అనుకూల సేవాభక్తి చేసే వాడే తెలుసుకోగలడు।

Verse 39

अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूय: परिवर्त उग्र: ॥ ३९ ॥

ఈ లోకంలో ధన్యులు వారు, అఖిలలోకనాథుడైన సర్వాత్మ వాసుదేవుని యందు ఆత్మభావంతో భక్తిని కలిగించే ప్రశ్నలు చేసే వారు; అటువంటి జిజ్ఞాస జన్మమరణ భయంకర చక్రం నుండి రక్షిస్తుంది।

Verse 40

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषि: । नि:श्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ४० ॥

‘భాగవతం’ అనే ఈ పురాణం బ్రహ్మసమ్మితమైనది. ఉత్తమశ్లోకుడైన శ్రీహరి చరిత్రను భగవానృషి వ్యాసదేవుడు లోక పరమ శ్రేయస్సుకోసం రచించాడు; ఇది మహత్తరమైన మంగళకరమూ, సర్వసిద్ధిదాయకమూ.

Verse 41

तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् । सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्‍धृतम् ॥ ४१ ॥

వ్యాసదేవుడు ఈ భాగవతాన్ని తన కుమారుడు శుకదేవునికి అందించాడు; ఆయన ఆత్మజ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు. సమస్త వేదాలు, ఇతిహాసాల సారసారాన్ని వెలికితీసి ఈ అమృతాన్ని సమర్పించాడు।

Verse 42

स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् । प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभि: ॥ ४२ ॥

తదుపరి శుకదేవ గోస్వామి ఆ భాగవతాన్ని మహారాజు పరీక్షితునికి శ్రవణం చేయించాడు; ఆయన గంగాతీరంలో ప్రాయోపవేశంగా కూర్చొని, పరమర్షులచే చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు।

Verse 43

कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभि: सह । कलौ नष्टद‍ृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित: ॥ ४३ ॥

శ్రీకృష్ణుడు స్వధామానికి వెళ్లిన తరువాత, ఆయనతో పాటు ధర్మజ్ఞానాదులు కూడా క్షీణించగా, కలియుగంలో దృష్టి నశించినవారికి ఈ భాగవత పురాణం సూర్యునిలా ఇప్పుడు ఉదయించింది; అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది।

Verse 44

तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजस: । अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सोऽहं व: श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४४ ॥

హే విప్రులారా! అక్కడ భూరితేజస్సు గల విప్రర్షి శ్రీశుకదేవ గోస్వామి భాగవతాన్ని కీర్తించుచుండగా, నేను కూడా ఏకాగ్రంగా కూర్చొని విన్నాను; ఆయన అనుగ్రహంతోనే ఆ భాగవతాన్ని నేర్చుకున్నాను. ఇప్పుడు నేను నేర్చుకున్నట్లే, గ్రహించినట్లే మీకు వినిపిస్తాను.