Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—ప్రియ రాజా, కొందరు పురాణవక్తలు సూర్యునికి పదివేల యోజనాల కింద స్వర్భాను (రాహు) అనే గ్రహం ఉందని, అది నక్షత్రంలా సంచరిస్తుందని చెబుతారు. అతడు సింహికాపుత్రుడు, అసురుల్లో అత్యంత నీచుడు; దేవత్వం గానీ గ్రహాధిపత్యం గానీ పొందటానికి అర్హుడు కాదు. అయినా భగవంతుని అనుకంపవల్ల అతడు అమరత్వం మరియు గ్రహత్వం పొందాడు. తరువాత అతని జన్మకర్మలను మరింతగా వివరిస్తాను.

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

తాపాన్ని ప్రసరించే సూర్యమండల విస్తారం పది వేల యోజనాలు అని చెబుతారు; చంద్రమండలం పన్నెండు వేల యోజనాలు, రాహువు పదమూడు వేల యోజనాలు. అమృతవితరణ కాలం నుంచే వైరం బంధించి రాహువు పర్వదినాల్లో సూర్యచంద్రుల మధ్య ప్రవేశించి వారి కాంతిని కప్పివేయడానికి దూసుకుపోతాడు.

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

సూర్యచంద్ర దేవతల నుండి రాహువు దాడి వార్త విని, పరమేశ్వరుడు విష్ణువు వారి రక్షణార్థం ‘సుదర్శన చక్రం’ను నియోగిస్తాడు. అది ప్రభువుకు అత్యంత ప్రియమైన భాగవతాస్త్రం; దాని తేజస్సు రాహువుకు అసహ్యమై, అతడు భయంతో వణికుతూ దూరంగా పారిపోతాడు. ఇదే ప్రజలు ‘గ్రహణం’ అని అంటారు.

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

రాహువు కింద అంతే దూరంలో సిద్ధలోక, చారణలోక, విద్యాధరలోక అనే గ్రహలోకాలు ఉన్నాయి; అక్కడ సిద్ధులు, చారణులు, విద్యాధరులు నివసిస్తారు.

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

సిద్ధ, చారణ, విద్యాధర లోకాల కింద ‘అంతరిక్షం’ అనే ఆకాశంలో యక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, ప్రేతాలు, భూతగణాల విహారస్థానాలు ఉన్నాయి. గాలి వీచేంతవరకు, మేఘాలు కనిపించేంతవరకు అంతరిక్షం విస్తరించి ఉంటుంది; దాని పైన ఇక గాలి లేదు.

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

యక్ష-రాక్షసుల విహారస్థానాల కింద వంద యోజనాల దూరంలో ఈ భూమి ఉంది. హంసలు, గద్దలు, శ్యేనాలు, సుపర్ణాలు వంటి మహాపక్షులు ఎగరగలిగే ఎత్తు వరకు దీని పైసీమ విస్తరించి ఉంటుంది.

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

ఓ రాజా, ఈ భూమి క్రింద అతల, వితల, సుతల, తలాతల, మహాతల, రసాతల, పాతాలమని పిలువబడే ఏడు లోకాలు ఉన్నాయి. భూమండల స్థితిని నేను ముందే వివరించాను; ఈ ఏడు అధోలోకాల పొడవు-వెడల్పు కూడా భూమితో సమానమే, అవి ఒక్కొక్కటి పది వేల యోజనాల అంతరంతో స్థితి చెందాయి।

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

ఈ ఏడు బిల-స్వర్గాలలో స్వర్గలోకానికన్నా అధికమైన కామభోగం, ఐశ్వర్యం, ఆనందసమృద్ధి ఉన్నాయి. అక్కడ దైత్యులు, దానవులు, నాగులు మొదలైనవారు అతి సమృద్ధమైన గృహాలు, ఉద్యానాలు, క్రీడాస్థలాలలో గృహస్థులుగా నివసిస్తారు. భార్యా-పిల్లలు, బంధువులు, మిత్రులు, సేవకులతో కలిసి మాయాజనిత భౌతిక సుఖంలో బాగా ఆసక్తులై ఉంటారు; దేవతల భోగం కొన్నిసార్లు భంగపడినట్లుగా వీరికి అంతరాయం ఉండదు।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

ఓ మహారాజా, ఆ బిల-స్వర్గాలలో మాయావి అయిన మయ దానవుడు అనేక నగరాలను నిర్మించాడు. అవి శ్రేష్ఠ మణిరత్నాలతో చేసిన విచిత్ర భవనాలు, ప్రాకారాలు, గోపురాలు, సభామందిరాలు, చైత్యాలు, చతురాలు, ప్రాంగణాలు మొదలైన వాటితో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. అక్కడ నాగులు, అసురుల జంటలు గుంపులుగా ఉంటాయి; పావురాలు, చిలుకలు, మైనా వంటి పక్షులు కూడా నిండివుంటాయి. ఆ లోకాల అధిపతుల రత్నజటిత ఉత్తమ గృహాలతో సజ్జమై, ఆ నగరాలు అపూర్వంగా ప్రకాశిస్తాయి।

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

ఆ కృత్రిమ స్వర్గాలలోని ఉద్యానాలు మనస్సుకు, ఇంద్రియాలకు అపార ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి. పుష్పఫల గుచ్ఛాల భారంతో వంగిన కొమ్మలున్న చెట్లు లతల ఆలింగనంతో మరింత సుందరంగా కనిపిస్తాయి. స్వచ్ఛమైన నీటితో నిండిన సరస్సుల్లో ఎగిరే చేపల వల్ల నీరు అలజడి చెందుతుంది; అక్కడ నీరజ, కుముద, కువలయ, కహ్లార, నీలోత్పల, ఎర్ర శతపత్ర మొదలైన పుష్పాలు విరాజిల్లుతాయి. చక్రవాకాది జలపక్షుల జంటలు అక్కడ గూళ్లు కట్టి మధురమైన నానా స్వరాలతో ఇంద్రియోత్సవాన్ని కలిగిస్తాయి; ఆ ఉద్యానాల శోభ అమరలోక శ్రియకన్నా మిన్నగా ఉంటుంది।

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

ఆ అధోలోకాలలో సూర్యకాంతి లేదు; అందువల్ల పగలు-రాత్రి వంటి కాలవిభాగం గుర్తించబడదు. కాబట్టి కాలం వల్ల కలిగే భయం కూడా అక్కడ ఉండదు।

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

అక్కడ మహానాగులు తమ ఫణాలపై మణులను ధరించి నివసిస్తారు; ఆ మణుల తేజస్సు అన్ని దిశలలోని చీకటిని తొలగిస్తుంది।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

ఆ లోకాల నివాసులు దివ్య ఔషధ రసాలు, రసాయనాలు త్రాగి వాటితో స్నానం చేస్తారు; అందువల్ల వారికి చింతలు గానీ వ్యాధులు గానీ ఉండవు। వారికి తెల్ల జుట్టు, ముడతలు, జరా-అశక్తి ఉండదు; శరీరకాంతి తగ్గదు, చెమట దుర్వాసన కలిగించదు, వృద్ధాప్యంతో అలసట లేదా ఉత్సాహహీనత రాదు।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

వారు అత్యంత మంగళంగా జీవిస్తారు; ఏ కారణం వల్లనూ వారికి మరణభయం లేదు, కేవలం నియతకాలంలో—పరమేశ్వరుని సుదర్శనచక్ర తేజస్సు రూపంగా—మరణం సంభవిస్తుంది।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

సుదర్శనచక్రం ఆ ప్రాంతాల్లో ప్రవేశించినప్పుడు, దాని తేజస్సు భయంతో అసురుల గర్భిణీ స్త్రీలకు ఎక్కువగా గర్భస్రావం జరుగుతుంది।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

ప్రియ రాజా, ఇప్పుడు అతల లోకాన్ని వివరిస్తాను. అక్కడ మయ దానవుని కుమారుడైన అసురుడు బలుడు నివసిస్తాడు; అతడు తొంభై ఆరు రకాల మాయాశక్తులను సృష్టించాడు, వాటిని నేటికీ కొందరు మాయావి యోగులు-స్వాములు ప్రజలను మోసం చేయడానికి వాడుతారు. అతడు జంభం చేయగానే అతని ముఖం నుండి మూడు రకాల స్త్రీగణాలు పుట్టాయి—స్వైరిణీ, కామిణీ, పుంశ్చలీ. స్వైరిణీలు తమ వర్గంలోని పురుషునినే భర్తగా కోరుతారు; కామిణీలు ఏ వర్గపు పురుషునినైనా స్వీకరిస్తారు; పుంశ్చలీలు ఒకరి తర్వాత ఒకరు భర్తలను మారుస్తారు. ఎవడు అతలలో ప్రవేశిస్తాడో, ఆ స్త్రీలు వెంటనే అతన్ని పట్టుకొని ‘హాటక’ అనే మత్తు ద్రవ్యంతో చేసిన పానీయం త్రాగింపజేస్తారు; దానివల్ల అతనికి అపారమైన కామశక్తి కలుగుతుంది. ఆపై ఆకర్షణీయ చూపులు, సన్నిహిత మాటలు, ప్రేమస్మితాలు, ఆలింగనాలు మొదలైనవాటితో అతన్ని మోహింపజేసి తమ తృప్తి వరకు భోగింపజేస్తారు. శక్తి పెరిగిన మత్తులో అతడు తనను పదివేల ఏనుగుల బలంతో సమానమని భావించి ‘నేనే ఈశ్వరుడు, నేనే సిద్ధుడు’ అని గర్వమత్తుడై, సమీపిస్తున్న మరణాన్ని లెక్కచేయడు।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

అతల లోకానికి దిగువన విటల లోకం ఉంది. అక్కడ భగవాన్ హరుడు (శివుడు) ‘హాటకేశ్వరుడు’గా—బంగారు గనుల అధిపతిగా—తన భూతగణాది పరిషదులతో నివసిస్తాడు. ప్రజాసృష్టి విస్తరణార్థం ఆయన భవానితో సంయోగం చేస్తాడు; వారి వీర్యమిశ్రమం నుండి ‘హాటకీ’ అనే శ్రేష్ఠ నది పుట్టింది. వాయువుతో ప్రదీప్తమైన అగ్ని ఆ నదీజలాన్ని త్రాగి ఉమ్మివేయగా ‘హాటక’ అనే స్వర్ణం ఏర్పడుతుంది; ఆ బంగారంతో చేసిన ఆభరణాలు ధరించి అక్కడి అసురులు తమ భార్యలతో సుఖంగా జీవిస్తారు.

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

విటల లోకానికి దిగువన సుతల లోకం ఉంది. అక్కడ విరోచనుని కుమారుడు, పుణ్యశ్లోకుడు, ఉదారకీర్తి గల బలి మహారాజు ఇప్పటికీ నివసిస్తున్నాడు. మహేంద్రుడైన ఇంద్రుని హితం కోరుతూ భగవాన్ విష్ణువు అదితి కుమారుడిగా వామన బ్రహ్మచారి రూపంలో వచ్చి మూడు అడుగుల భూమి యాచించి మూడు లోకాలను ఆక్రమించాడు; తరువాత తన కృపతో బలిని సుతలలో మళ్లీ స్థాపించాడు. అక్కడ ఇంద్రునికీ లేని అపార సంపదతో అలంకృతుడై, భయరహితంగా స్వధర్మానుసారం అదే ఆరాధ్య భగవంతుని భక్తిసేవలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు.

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

ఓ రాజా, బలి మహారాజుకు బిల-స్వర్గంలో లభించిన మహా ఐశ్వర్యాన్ని కేవలం భూమిదాన ఫలమని భావించకూడదు. సమస్త జీవులకు జీవాధారుడైన, ప్రతి హృదయంలో స్నేహపూర్వక పరమాత్మగా నివసించే వాసుదేవుడు—తీర్థాలలోనూ పరమ తీర్థం, అర్హమైన పాత్ర—ఆయన పాదపద్మాల వద్ద బలి పరమ శ్రద్ధతో, పరమ ఆదరంతో, ఏకాగ్ర మనస్సుతో సర్వస్వాన్ని సమర్పించాడు; అది మోక్షద్వారాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెరచే ఫలము. కాబట్టి దానమే కారణమని మాత్రమే అనుకోరాదు.

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ఆకలితో బాధపడుతూ, పడిపోతూ లేదా తడబడుతూ అశక్తుడైన మనిషి కూడా భగవంతుని పవిత్ర నామాన్ని ఒక్కసారి—ఇష్టంగా గానీ అనిష్టంగా గానీ—ఉచ్చరిస్తే, అతడు వెంటనే కర్మబంధన ఫలితాలను తొలగించుకుంటాడు. అదే విముక్తిని పొందడానికి కర్మకాండలో చిక్కుకున్నవారు యోగాది ప్రయత్నాలలో ఎన్నో అడ్డంకులు ఎదుర్కొంటారు.

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

అటువంటి ఆత్మవంతులైన భక్తులకు, అందరి హృదయాల్లో పరమాత్మగా ఉన్న భగవంతుడు తనను తానే ఆత్మరూపంగా అర్పిస్తాడు.

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

నిశ్చయంగా భగవంతుడు బలి మహారాజుకు భౌతిక సుఖసంపదలు ఇచ్చి కృప చూపలేదు; ఎందుకంటే మాయామయ భోగైశ్వర్యం ప్రభువుకు ప్రేమభక్తి సేవను మరిపించి, మనస్సు భగవంతునిలో లీనమవకుండా చేస్తుంది।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

భగవంతుడు బలి మహారాజుని నుండి అన్నిటినీ తీసుకోవడానికి మరో మార్గం చూడలేక, భిక్ష అడిగే మాయతో మూడు లోకాలను అపహరించాడు. శరీరం మాత్రమే మిగిలినా ఆయన తృప్తి చెందలేదు; వరుణపాశాలతో బంధించి పర్వత గుహలో పడేశాడు. అయినా సర్వస్వం పోయినా మహాభక్తుడైన బలి ఇలా పలికాడు।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

అయ్యో, స్వర్గరాజు ఇంద్రుడు ఎంత దయనీయుడు! అతడు విద్యావంతుడూ శక్తిమంతుడూ అయినా ఆధ్యాత్మిక పురోగతిలో అజ్ఞాని. బృహస్పతి కూడా తెలివైనవాడు కాడు; ఎందుకంటే తన శిష్యుడైన ఇంద్రునికి సరిగా బోధించలేదు. ఉపేంద్ర వామనదేవుడు ఇంద్రుని ద్వారంలో నిలిచినా, ఇంద్రుడు ప్రేమభక్తి సేవావకాశం కోరడం బదులు, ఇంద్రియసుఖార్థం మూడు లోకాలు పొందేందుకు ఆయనను నన్ను భిక్ష అడగమని నియోగించాడు. మూడు లోకాల అధిపత్యం తుచ్ఛం; ఏ భౌతిక ఐశ్వర్యమైనా ఒక మన్వంతరం వరకే నిలుస్తుంది—అనంతకాలంలో అతి చిన్న భాగం మాత్రమే।

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

బలి మహారాజు అన్నాడు: నా తాత ప్రహ్లాద మహారాజే తన నిజమైన హితాన్ని తెలిసినవాడు. ప్రహ్లాదుని తండ్రి హిరణ్యకశిపుడు మరణించినప్పుడు భగవాన్ నృసింహదేవుడు ప్రహ్లాదునికి తండ్రి రాజ్యాన్ని, అంతేకాదు మోక్షాన్ని కూడా ఇవ్వదలచాడు; కానీ ప్రహ్లాదుడు రెండింటినీ స్వీకరించలేదు. మోక్షమూ భౌతిక ఐశ్వర్యమూ భక్తిసేవకు అడ్డంకులని భావించి, కర్మ-జ్ఞాన ఫలాలను కోరకుండా, ప్రభువు దాసుని దాసత్వంలో నియోగం మాత్రమే యాచించాడు।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

బలి మహారాజు అన్నాడు: మాదిరి వారు—ఇంకా భోగాసక్తులై, ప్రకృతి గుణాలతో కలుషితులై, భగవంతుని కృప లేనివారై—ప్రభువు యొక్క మహాభక్తుడైన ప్రహ్లాద మహారాజు యొక్క పరమ మార్గాన్ని అనుసరించలేరు।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

శుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు—ఓ రాజా! బలి మహారాజు చరిత్రను నేను ఎలా స్తుతించగలను? ఆయన ద్వారమున స్వయంగా అఖిలజగద్గురు భగవాన్ నారాయణుడు గదాపాణిగా, తన భక్తునిపై కరుణతో ద్రవించిన హృదయంతో నిలిచియున్నాడు. దిగ్విజయానికి వచ్చిన రావణుడిని వామనదేవుడు పాదాంగుష్ఠంతో అతి దూరం త్రోసివేశాడు. దీని వివరము తరువాత చెప్పబడును।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

దాని కింద తలాతల లోకము ఉంది; అక్కడ మయ అనే దానవేంద్రుడు, త్రిపురాధిపతి, నివసిస్తాడు. త్రిలోక హితార్థం పురారి అయిన శివుడు ఒకప్పుడు అతని మూడు పురాలను దహించాడు; తరువాత ప్రసన్నుడై అదే రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. అప్పటినుంచి మయ దానవుడు మహాదేవుని రక్షణలో ఉండి, భగవంతుని సుదర్శనచక్రానికి భయం లేదని మిథ్యగా భావిస్తాడు।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

తలాతల కింద మహాతల లోకము ఉంది. అక్కడ కద్రూ సంతానమైన అనేక శిరస్సుల సర్పులు నివసిస్తారు; వారు ఎల్లప్పుడూ కోపంతో మండుతుంటారు. వారిలో కుహక, తక్షక, కాలియ, సుషేణ ప్రధాన మహానాగులు. విష్ణువాహనుడైన గరుడుని భయంతో వారు నిరంతరం కలవరపడినా, కొన్నిసార్లు భార్యలు, పిల్లలు, మిత్రులు, బంధువులతో కలిసి మత్తుగా విహరిస్తారు।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

మహాతల కింద రసాతల లోకము ఉంది; అక్కడ దితి, దను కుమారులైన దైత్య-దానవులు నివసిస్తారు. వారు పణులు, నివాతకవచులు, కాలేయులు, హిరణ్యపురవాసులు అని ప్రసిద్ధులు. వారు దేవతల శత్రువులు; జన్మతః మహాబలవంతులు, మహాసాహసులు అయినా, సమస్త లోకాల ప్రభువు భగవాన్ హరి యొక్క తేజస్సు మరియు సుదర్శనచక్రం చేత వారి బలగర్వం ఎల్లప్పుడూ చూర్ణమవుతుంది; అందుకే వారు పాముల్లా బిళ్లల్లో నివసిస్తారు. ఇంద్రదూతి సరమా మంత్రవర్ణాలతో శపించగా వారు ఇంద్రుని భయపడతారు।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

రసాతల కింద పాతాలము లేదా నాగలోకము ఉంది. అక్కడ వాసుకి ప్రధానుడిగా శంఖ, కులిక, మహాశంఖ, శ్వేత, ధనంజయ, ధృతరాష్ట్ర, శంఖచూడ, కంబల, అశ్వతర, దేవదత్త మొదలైన నాగలోకపతులు—మహాభోగులు, మహాక్రోధులు—నివసిస్తారు. వారి ఫణాలపై మహామణులు అలంకరించబడ్డాయి. కొందరికి ఐదు, కొందరికి ఏడు, కొందరికి పది, మరికొందరికి వంద, ఇంకొందరికి వెయ్యి ఫణాలు; ఆ మణుల కాంతి పాతాలంలోని అంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది।