Adhyaya 1

Verse 1

राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥

రాజు పలికెను—ఓ మునీ, ఆత్మారాముడైన భగవద్భక్తుడు ప్రియవ్రతుడు గృహస్థజీవితంలో ఎలా రమించెను? గృహస్థాశ్రమమే కర్మబంధానికి మూలం, మానవజీవిత లక్ష్యాన్ని విఫలపరచునది కదా।

Verse 2

न नूनं मुक्तसङ्गानां ताद‍ृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥

ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, భక్తులు నిశ్చయంగా ముక్తులే; కాబట్టి వారు కుటుంబ వ్యవహారాలలో అలా లీనమవడం అసంభవం।

Verse 3

महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥

ఓ విప్రర్షీ, ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని పాదపద్మములను ఆశ్రయించిన మహాత్ములు ఆ పాదాల ఛాయలోనే సంపూర్ణ తృప్తి పొందుతారు; వారి చైతన్యం కుటుంబసంబంధాలలో ఆసక్తి చెందదు।

Verse 4

संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥

రాజు అన్నాడు—ఓ మహాబ్రాహ్మణా, ఇది నా గొప్ప సందేహం. భార్య, గృహం, సంతానాదులపై ఆసక్తి ఉన్న ప్రియవ్రతుడు కృష్ణచైతన్యంలో అచ్యుత పరమసిద్ధిని ఎలా పొందాడు?

Verse 5

श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥

శ్రీశుకదేవుడు అన్నాడు—నీవు చెప్పింది సత్యమే. ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని మహిమలు, దివ్య శ్లోకాలతో స్తుతింపబడినవి, మహాభక్తులకు మరియు ముక్తులకు అత్యంత ప్రియమైనవి. ప్రభువు పాదపద్మ మకరందరసంలో మనస్సు లీనమైనవారు కొంత అడ్డంకి వచ్చినా తమ పరమ శుభపదవిని సాధారణంగా విడువరు.

Verse 6

यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥

శుకదేవుడు కొనసాగించాడు—ఓ రాజా, రాజకుమారుడు ప్రియవ్రతుడు పరమ భాగవతుడు. గురువు నారదుని పాదసేవచే పరమార్థ సత్తత్వాన్ని సులభంగా గ్రహించాడు. బ్రహ్మసత్రంలో దీక్ష పొందబోతుండగా, తండ్రి శాస్త్రోక్త ధర్మంగా భూమి పాలన బాధ్యత తీసుకోమని కోరాడు. కానీ ప్రియవ్రతుడు వాసుదేవుని నిరంతర స్మరణలో అవ్యవధాన సమాధియోగంతో అన్ని ఇంద్రియక్రియలను ప్రభుసేవలో లీనంచేసి ఉండెను; అందువల్ల తండ్రి ఆజ్ఞను తిరస్కరించలేకపోయినా, భక్తికి విఘాతం కలుగుతుందేమోనని దానిని హర్షంగా స్వీకరించలేదు.

Verse 7

अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥

అప్పుడు ఆదిదేవుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ, ఈ గుణవిసర్గ సృష్టి విస్తరణను ధ్యానించి నిర్వహించేవాడు, సమస్త జగత్తు అభిప్రాయాన్ని తెలిసినవాడు, స్వయంభువుగా, వ్యక్తవేదమూర్తులు మరియు తన పరివారంతో కూడి, తన ధామం నుండి దిగివచ్చాడు.

Verse 8

स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥

ఆయన ఆకాశమండలంలో మార్గమార్గాన దేవతల విమానావళులచే పూజింపబడుతూ, నక్షత్రసమూహాలతో చుట్టబడిన పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశించాడు. దారిదారిన సిద్ధులు, గంధర్వులు, సాధ్యులు, చారణులు, మునిగణాలు గుంపులుగా ఆయనను గానమాడారు. ఇలా గంధమాదన పర్వత ద్రోణిని ప్రకాశింపజేస్తూ ఆయన సమీపించాడు.

Verse 9

तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥

అక్కడ నారదముని హంసయానంపై వచ్చిన తన తండ్రి భగవాన్ హిరణ్యగర్భ బ్రహ్మను చూచి వెంటనే గుర్తించాడు. అప్పుడు స్వాయంభువ మనువు మరియు అతని కుమారుడు ప్రియవ్రతుతో కలిసి తక్షణమే లేచి, అంజలి ముద్రతో మహా గౌరవంతో బ్రహ్మదేవుని ఆరాధించాడు।

Verse 10

भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥

ఓ భారతా, నారదుడు, ప్రియవ్రతుడు, స్వాయంభువ మనువు వేదమర్యాద ప్రకారం పూజాసామగ్రిని సమర్పించి, ఉత్తమ స్తుతివాక్యాలతో బ్రహ్మదేవుని గుణగానం చేశారు. అప్పుడు ఈ జగత్తు ఆదిపురుషుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ ప్రియవ్రతునిపై కరుణ చూపి, చిరునవ్వుతో అతనిని చూచి ఇలా పలికాడు।

Verse 11

श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥

శ్రీభగవాన్ బ్రహ్మ పలికెను—తాత ప్రియవ్రతా, నేను చెప్పేది శ్రద్ధగా విను; ఇది అమృతసమానమైన హితవాక్యం. మన కొలతలకు అందని పరమేశ్వరునిపై అసూయ పడకుము. మేమందరం—శివుడు, నీ తండ్రి, ఈ మహర్షి నారదుడు—ఆయన ఆజ్ఞకు బద్ధులం; ఆయన విధిని తప్పక మోసుకుంటాము।

Verse 12

न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥

పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞను ఏ జీవుడూ తప్పించుకోలేడు—కఠిన తపస్సుతో గానీ, ఉన్నత విద్యతో గానీ, యోగశక్తి, శారీరక వీర్యం లేదా బుద్ధిబలంతో గానీ కాదు. ధర్మబలం, ధనవైభవం, స్వయంకృషి లేదా ఇతరుల సహాయం—ఏ మార్గంతోనూ పరమప్రభువు ఆజ్ఞను విరోధించడం సాధ్యం కాదు।

Verse 13

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥

ప్రియవ్రతా, పరమ పురుషోత్తముని ఆజ్ఞచేత జీవులు జననం-మరణం, కర్మాచరణం, శోకం-మోహం, భవిష్యత్ భయాలు, అలాగే సుఖం-దుఃఖం అనుభవించుటకు వివిధ దేహాలను స్వీకరిస్తారు. ఇది అంతా అవ్యక్తమైన విధి ప్రకారమే జరుగుతుంది।

Verse 14

यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥

వత్సా, గుణకర్మాల ప్రకారం వేదవిధులు మమ్మల్ని వర్ణాశ్రమ విభాగాల తాళ్లతో బంధించాయి; ఈ ఏర్పాటు తప్పించుకోవడం కష్టం. కాబట్టి ఈశ్వరునికి అర్పణగా మన వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని ఆచరించాలి; ముక్కులో తాడు కట్టి నడిపించే ఎద్దులవలె।

Verse 15

ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥

ప్రియవ్రతా, గుణకర్మసంగం ప్రకారం ఈశ్వరుడే మనకు దేహాన్ని, సుఖదుఃఖాలను ఇస్తాడు. కాబట్టి మనకు లభించిన స్థితిలో నిలిచి, భగవంతుని నడిపింపునకు లోబడి ఉండాలి—చూపు ఉన్నవాడు అంధుణ్ని నడిపినట్లుగా।

Verse 16

मुक्तोऽपि तावद्ब‍िभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥

ముక్తుడైనా గతకర్మ ఫలంగా వచ్చిన దేహాన్ని అంతవరకు ధరిస్తాడు; కానీ అహంకారరహితుడై ఆ భోగదుఃఖాలను మేల్కొన్నవాడు చూసిన కలలాగా భావిస్తాడు. అతడు స్థిరంగా ఉండి, త్రిగుణాల వశమై మరో భౌతిక దేహం కోసం కర్మ చేయడు।

Verse 17

भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्‌सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥

ఆత్మనియంత్రణ లేనివాడు అడవులలో తిరిగినా బంధనభయం ఉంటుంది; ఎందుకంటే అతడు ఆరు సహపత్నులు—మనస్సు మరియు జ్ఞానేంద్రియాలు—తో కలిసి ఉంటాడు. కానీ ఇంద్రియజయి, ఆత్మతృప్తుడైన పండితునికి గృహాశ్రమం కూడా హాని చేయదు।

Verse 18

य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥

గృహస్థాశ్రమంలో ఉండి మనస్సు మరియు ఐదు ఇంద్రియాలు—ఈ ఆరు శత్రువులను—క్రమంగా జయించేందుకు ప్రయత్నించేవాడు, కోటలో ఉన్న రాజు బలమైన శత్రువులను జయించినట్లే అవరోధాలను దాటుతాడు. కామం తగ్గిన తరువాత ఆ వివేకి నిర్భయంగా ఎక్కడైనా సంచరించగలడు।

Verse 19

त्वं त्वब्जनाभाङ्‌घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्‌सपत्न: । भुङ्‌क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥

శ్రీ బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ ప్రియవ్రతా! పద్మనాభుడైన భగవంతుని పాదపద్మకోశంలో ఆశ్రయమొందీ, మనస్సుతో కూడిన ఆరు ఇంద్రియాలను జయించు. ప్రభువు విశేషంగా ఆజ్ఞాపించిన భోగాలను ఇక్కడ అనుభవించు; సంగరహితుడై స్వధర్మరూప ప్రకృతిని ఆచరించు.

Verse 20

श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను—త్రిభువనగురువైన భగవాన్ బ్రహ్ముని ఉపదేశం ఇలా పొందిన మహాభాగవతుడు ప్రియవ్రతుడు తనను తాను లఘువుగా భావించి శిరస్సు వంచి, “అలాగే” అని గౌరవంతో ఆజ్ఞను స్వీకరించి యథావిధిగా ఆచరించాడు.

Verse 21

भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्‍मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥

మనువు యథావిధిగా సిద్ధం చేసిన పూజతో భగవాన్ బ్రహ్ముడు సంతుష్టుడయ్యాడు. ప్రియవ్రతుడు మరియు నారదుడు కూడా ఏ విరోధభావం లేకుండా బ్రహ్ముని చూశారు. తండ్రి అభ్యర్థనను స్వీకరించేందుకు ప్రియవ్రతుణ్ని నియోగించి, బ్రహ్ముడు వాక్కు-మనస్సులకు అందని తన ధామమైన సత్యలోకానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

Verse 22

मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥

స్వాయంభువ మనువు భగవాన్ బ్రహ్ముని సహాయంతో ఇలా తన మనోరథాన్ని నెరవేర్చుకున్నాడు. దేవర్షి నారదుని అనుమతితో తన కుమారునికి సమస్త లోకమండలాల పరిపాలన-రక్షణ బాధ్యతను అప్పగించి, విషయాశల అనే అత్యంత విషపూరిత సముద్రం నుండి ఉపశమనం పొందాడు.

Verse 23

इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्ब‍न्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्‌घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥

ఇలా జగత్పతి ప్రియవ్రత మహారాజు ఈశ్వరేచ్ఛచేత కర్మాధికారంలో నియమితుడయ్యాడు. సమస్త జగద్బంధనాన్ని నశింపజేసే మహిమగల ఆదిపురుషుడైన భగవంతుని పాదయుగళాన్ని అతడు నిరంతరం ధ్యానించాడు. ఆ ధ్యానప్రభావంతో అతని అంతఃకరణం మలరహితమైంది; అయినా పెద్దల ఆజ్ఞను గౌరవించేందుకు భూమిని పాలించాడు.

Verse 24

अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥

అనంతరం మహారాజు ప్రియవ్రతుడు ప్రజాపతి విశ్వకర్మ కుమార్తె బర్హిష్మతీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భంలో అతనితో సమానమైన రూపం, స్వభావం, గుణం, కర్మ, వీర్యం, ఔదార్యములు కలిగిన పది కుమారులు జన్మించారు; అలాగే అతి చిన్న కుమార్తె ఒకరు—ఊర్జస్వతీ అనే పేరుతో జన్మించింది.

Verse 25

आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥

ఆ పది కుమారుల పేర్లు—ఆగ్నీధ్ర, ఇధ్మజిహ్వ, యజ్ఞబాహు, మహావీర, హిరణ్యరేతా, ఘృతపృష్ట, సవన, మేధాతిథి, వీతిహోత్ర, కవి. ఇవన్నీ అగ్నిదేవుని నామాలుగానూ ప్రసిద్ధం.

Verse 26

एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥

ఈ పది మందిలో కవి, మహావీర, సవన అనే ముగ్గురు ఊర్ధ్వరేతసులు, అంటే సంపూర్ణ బ్రహ్మచారులు. బాల్యారంభం నుంచే బ్రహ్మచర్యాశ్రమంలో శిక్షణ పొందిన వారు ఆత్మవిద్యలో నిపుణులై పరమహంసాశ్రమాన్నే ఆశ్రయించారు.

Verse 27

तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥

ఈ విధంగా జీవనారంభం నుంచే విరక్తాశ్రమంలో ఉన్న ఆ ముగ్గురు ఇంద్రియక్రియలను పూర్తిగా నియంత్రించి మహర్షులయ్యారు. సమస్త జీవరాశికి ఆశ్రయభూతుడూ, సంసారభయంతో భీతులైన వారికి ఏకైక శరణుడూ అయిన భగవాన్ వాసుదేవుని శ్రీచరణారవిందాలను వారు నిరంతరం స్మరించారు. ఆ అవిరత స్మరణవల్ల వారి శుద్ధ భక్తియోగం పరిపక్వమై, భక్తి ప్రభావంతో హృదయంలో ఉన్న పరమాత్మగా, సర్వభూతాత్మగా ఉన్న భగవంతుని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించి, తమతో ఆయనకు గుణతః భేదం లేదని గ్రహించారు.

Verse 28

अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥

అతని మరో భార్యలో కూడా ఉత్తమ, తామస, రైవత అనే ముగ్గురు కుమారులు జన్మించారు. తరువాత వారు మన్వంతరాధిపతులు (మనువులు) అయ్యారు.

Verse 29

एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥

కవి, మహావీర, సవనులు పరమహంసాశ్రమంలో సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందిన తరువాత జగతీపతి మహారాజు ప్రియవ్రతుడు పదకొండు అర్బుద సంవత్సరాలు విశ్వాన్ని పాలించాడు. తన రెండు మహాబలమైన భుజాలతో ధనుస్సు తాడుపై బాణాన్ని స్థిరపరచాలని నిశ్చయించిన వేళ, ధర్మనియమాలకు విరోధులైన ప్రతిపక్షులు అతని అపూర్వ పరాక్రమాన్ని చూసి భయంతో పారిపోయేవారు. అతడు భార్య బర్హిష్మతిని అత్యంత ప్రేమించాడు; రోజులు గడిచేకొద్దీ వారి దాంపత్యానందం మరింత పెరిగింది. ఆమె అలంకారం, నడక, లేచుట, చిరునవ్వు, నవ్వు, చూపులు, క్రీడలు వంటి స్త్రీస్వభావాలు అతని తేజస్సును పెంచాయి; అందువల్ల మహాత్ముడైనా ఆమె స్త్రీచర్యలో మునిగి సాధారణ మనిషిలా వివేకం కోల్పోయినవాడిలా కనిపించాడు, కానీ నిజానికి అతడు మహాత్ముడే.

Verse 30

यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥

భగవానుడు ఆదిత్యుడు సుమేరు పర్వతాన్ని చుట్టి తిరుగుతూ భూమిని అర్ధభాగంలోనే ప్రకాశింపజేసి, మిగతా అర్ధభాగాన్ని చీకటితో కప్పివేస్తున్నప్పుడు, భగవదుపాసన వల్ల పొందిన అతిమానవ ప్రభావం గల ప్రియవ్రతుడికి ఈ స్థితి నచ్చలేదు. అతడు—“రాత్రి ఉన్న చోట కూడా నేను పగలు చేస్తాను” అని నిర్ణయించాడు. అప్పుడు అతడు జ్యోతిర్మయమైన సమవేగ రథంపై ఎక్కి, సూర్యదేవుని మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ ఏడు సార్లు పరిభ్రమించాడు; যেন రెండవ సూర్యుడిలా।

Verse 31

ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥

ప్రియవ్రతుడు సూర్యుని వెనుక తన రథాన్ని నడిపినప్పుడు, రథచక్రాల నేములు చేసిన లోతైన గాట్లు తరువాత ఏడు సముద్రాలుగా మారాయి; వాటి వల్లే భూమండలం ఏడు ద్వీపాలుగా విభజించబడింది.

Verse 32

जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ ३२ ॥

ఈ ద్వీపాల పేర్లు జంబూ, ప్లక్ష, శాల్మలి, కుశ, క్రౌంచ, శాక, పుష్కర. ప్రతి ద్వీపం తనకు ముందు ఉన్న ద్వీపం కంటే క్రమంగా రెండింతలు పెద్దది; ప్రతి ద్వీపం చుట్టూ ఒక ద్రవ పదార్థం ఉండి, దాని అవతల తదుపరి ద్వీపం ఉంటుంది.

Verse 33

क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥

ఏడు సముద్రాల్లో వరుసగా ఉప్పునీరు, చెరకు రసం, సురా (మద్యం), నెయ్యి, పాలు, దధిమండం (మథిత దహి/మజ్జిగ సారం), మరియు శుద్ధ మధుర జలం ఉన్నాయి. ఇవి ఏడు ద్వీపాలను పరీఖల వలె పూర్తిగా చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి; ప్రతి సముద్రం వెడల్పు అది చుట్టిన ద్వీపం వెడల్పుతో సమానం. రాణి బర్హిష్మతీ భర్త మహారాజు ప్రియవ్రతుడు జంబూ మొదలైన ద్వీపాల అధిపత్యాన్ని తన కుమారులకు—ఆగ్నీధ్ర, ఇధ్మజిహ్వ, యజ్ఞబాహు, హిరణ్యరేతా, ఘృతపృష్ట, మేధాతిథి, వీతిహోత్ర—క్రమంగా ఒక్కొక్క ద్వీపానికి ఒక్కొక్క రాజుగా నియమించి ఇచ్చాడు.

Verse 34

दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥

అనంతరం రాజు ప్రియవ్రతుడు తన కుమార్తె ఊర్జస్వతీని ఉశనసు (శుక్రాచార్యుడు)కు వివాహంగా ఇచ్చెను. ఆమె గర్భమున కవ్యసుత దేవయానీ అనే కుమార్తె జన్మించింది.

Verse 35

नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्‌घ्रिरजसा जितषड्‌गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥

ఓ రాజా! ఉరుక్రముడైన భగవంతుని పదపద్మధూళిని ఆశ్రయించిన భక్తుడు ఆకలి, దాహం, శోకం, మోహం, వృద్ధాప్యం, మరణం అనే ఆరు తరంగాలను దాటి మనస్సును, పంచేంద్రియాలను జయించగలడు. అయితే శుద్ధభక్తునికి ఇది ఆశ్చర్యం కాదు; ఎందుకంటే చండాలుడైనా ఒక్కసారి భగవన్నామం పలికితేనే బంధనమునుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 36

स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥

అపార బలపరాక్రమములు కలిగిన మహారాజు ప్రియవ్రతుడు ఒకసారి ఇలా ఆలోచించాడు: దేవర్షి నారదుని పాదములకు శరణు పొందినవాడనై, కృష్ణచైతన్య మార్గములో ఉన్నప్పటికీ, గుణప్రవాహసంసర్గముచేత నేను మళ్లీ భౌతిక కార్యాలలో చిక్కుకున్నాను. అప్పుడు అతని మనస్సు కలతచెంది, విరక్తి భావముతో మాట్లాడసాగెను.

Verse 37

अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥

అప్పుడు రాజు తనను తానే నిందించుకొని ఇలా అన్నాడు—అయ్యో! నేను ఎంత అసద్ఆచరణ చేశాను; ఇంద్రియాల వశమై అవిద్య రచించిన విషమ విషయాల అంధకూపంలో పడిపోయాను. చాలు, చాలు! ఇక భోగం వద్దు. చూడు, భార్య చేతుల్లో వినోదమృగమై నర్తించే కోతిలా నేను అయ్యాను; నన్ను ధిక్కరిస్తున్నాను.

Verse 38

परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥

పరమదేవుడైన భగవంతుని కృపవలన మహారాజు ప్రియవ్రతునికి ఆత్మస్మృతి మళ్లీ జాగృతమైంది. అతడు విధేయులైన తన కుమారులకు యథోచితంగా భూసంపదలన్నిటిని పంచి ఇచ్చెను. ఎంతో భోగించిన తన మహిషిని కూడా, మహావిభూతితో కూడిన రాజ్యాన్ని కూడా, మృతదేహంలా త్యజించెను. హృదయంలో విరక్తిని స్థిరపరచుకొని, హరివిహారానుభావంతో హృదయాన్ని శుద్ధి చేసుకొని, భగవద్భక్తుడైన నారదుని పదవీ మార్గాన్ని మళ్లీ అనుసరించెను.

Verse 39

तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥

ఆయన గురించి ఈ ప్రసిద్ధ శ్లోకాలు— ఈశ్వరశక్తి లేకుండా మహారాజ ప్రియవ్రతుని వంటి కార్యాన్ని ఎవరు చేయగలరు? ఆయన రథచక్ర రేఖలతో నీడను తొలగించినట్లు చేసి ఏడు సముద్రాలకు హద్దులు ఏర్పరచెను।

Verse 40

भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्ग‍िरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥

నదులు, పర్వతాలు, అరణ్యాలు మొదలైన వాటితో భూమి యొక్క వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసినవాడు; ప్రాణుల శాంతికోసం ద్వీపం ద్వీపంగా విభజించి సరిహద్దులను స్థాపించినవాడు।

Verse 41

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥

భౌమ, దివ్య, మానుష లోకాలలో కర్మయోగబలంతో పొందిన మహిమను, నారదమునికి ప్రియభక్తుడైన మహారాజ ప్రియవ్రతుడు నరకసమానమని భావించాడు; అయినా ధర్మయశస్సును ఆచరించాడు।