Atharva Veda 9.8.5 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 8, Mantra 5

Sukta 8

Sanskrit (Devanagari)

अ॒ङ्ग॒भे॒दम॑ङ्गज्व॒रं वि॑श्वा॒ङ्ग्यंऽ वि॒सल्प॑कम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे

IAST Transliteration

aṅgabhédam aṅgajvaráṃ viśvāṅgyàṃ visálpakam | sárvaṃ śīrṣaṇyàṃ te rógaṃ bahír nírmantrayāmahé ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Limb-rending pain, fever of the limbs, the all-pervading malady, and visalpaka—every head-affliction of thine, O disease, we charm forth and drive without.

Translation

అవయవాలను చీల్చే నొప్పి, అవయవాల జ్వరం, సర్వాంగవ్యాపి వ్యాధి, మరియు ‘విసల్పక’—నీ అన్ని శిరోరోగాలను, ఓ రోగమా! మంత్రబలంతో బయటకు లాగి, వెలుపలికి తరిమివేస్తాము.

Word by Word

• अङ्गभेदम्: (the disease) ‘limb-splitting’ pain
• अङ्गभेदम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अङ्ग-भेद (प्रातिपदिक; भेद < √भिद्)

• अङ्गज्वरम्: limb-fever; fever affecting the limbs
• अङ्गज्वरम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अङ्ग-ज्वर (प्रातिपदिक; ज्वर < √ज्वर्/√ज्वल् ‘to burn, fever’)

• विश्वाङ्ग्यम्: all-limbed (affecting the whole body)
• विश्वाङ्ग्यम्: कर्म
• Type: Adjective (used as disease-name) / Noun
• Root: विश्व-अङ्ग्य (प्रातिपदिक; अङ्ग्य ‘pertaining to limbs’)

• विसल्पकम्: visalpaka (a named ailment; a spreading/eruptive disorder)
• विसल्पकम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: विसल्पक (प्रातिपदिक; रोगनाम)

• सर्वम्: all, the entire (set)
• सर्वम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: सर्व (सर्व-शब्द)

• शीर्षण्यम्: head-affecting; seated in the head
• शीर्षण्यम्: कर्म
• Type: Adjective (used as disease-epithet)
• Root: शीर्षण्य (प्रातिपदिक; शीर्षन् ‘head’ + -य)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

• रोगम्: disease
• रोगम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक; √रुज् ‘to break, hurt’)

• बहिः: out, outside
• बहिः: अधिकारण (goal/location with motion) / क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: बहिः (अव्यय)

• निः: out, away (forth)
• निः: क्रियाविशेषण (directional)
• Type: Indeclinable (preverb)
• Root: निः/निर् (उपसर्ग/अव्यय)

• मन्त्रयामहे: we charm/adjure (we utter a spell)
• मन्त्रयामहे: कर्तृ (अस्मद्-समूहः)
• Type: Verb
• Root: √मन्त्रय् (मन्त्रयते ‘to counsel/utter charms, to conjure’)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (healing seer; specific r̥ṣi not stated in the provided excerpt)

Devata: Roga/Takman complex as personified disease to be expelled (apotropaic address)

Chandas: Anuṣṭubh (4 pādas of ~8 syllables; refrain-like cadence)

Mantra Rasa

Primary: vira

Secondary: raudra