Adhyaya 37: The Threefold Discipline (Mental, Physical, Verbal) and the Salvific Power of Hearing Nārāyaṇa’s Name
Vrata-traya (Mānasa–Kāyika–Vācika) tathā Nārāyaṇa-nāma-śravaṇa-māhātmya
Ethical-Discourse (Vrata-Dharma) with Exemplum Narrative (Nāmamāhātmya)
पृथिवी वराहं पृच्छति—स्त्रीपुरुषभक्ताः कथं पूजयेरन् इति। वराहः प्रत्याह—धनैः केवलजपेन वा न, भावेनैवाहं लभ्यः। ततः व्रतत्रयं निरूपयति—मानसं (अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यं, अकल्कता), कायिकं (एकभक्तं, नक्तं, उपवासः), वाचिकं (मौनम्, अध्ययनम्, देवस्तुतिः/कीर्तनम्, परनिन्दावर्जनम्)। जात्यादिभेदातीतं नामश्रवणस्य प्रभावं दर्शयन् अरुणिमुनिं क्रूरव्याधं चोपाख्यानयति; ब्राह्मणसङ्गेन ‘नमो नारायणाय’ इति नामोच्चारण-श्रवणं कर्मपरिणामं परिवर्तयति। अन्ते भक्तिः, संयमः, ब्राह्मणसम्मानश्च धर्मभूमिधारणाय आदर्श इति उपदिशति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 37
Verse 1
धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ॥ ३७.१ ॥
धरण्युवाच—कथं त्वं देव विभो भक्तिमद्भिर्नरैः स्त्रीभिर्वा आराध्यसे? तत्सर्वं मे शंस, भूतभावन॥
Verse 2
श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथापि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ॥ ३७.२ ॥
श्रीवराह उवाच—भावसाध्योऽहम् देवि, न वित्तैर्न जपैः। तथापि भक्तानां साध्यः; तस्मात् ते कायक्लेशं वदामि॥
Verse 3
कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ॥ ३७.३ ॥
कर्मणा मनसा वाचा यः कश्चिन्नरो मच्चित्तो भवेत्, तस्य विविधानि व्रतानि धास्यामि; मे वचनं निबोध॥
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्कता । एतानि मानस्यानाहुर्व्रतानि तु धराधरे ॥ ३७.४ ॥
अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यम् अकल्कता—एतानि मनसि स्थितानि व्रतानि इति धराधर उच्यन्ते।
Verse 5
एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ॥ ३७.५ ॥
एकभक्तं तथा नक्तं उपवासादिकं च यत्—तत्सर्वं पुंसां कायिकं व्रतं भवति, नान्यथा।
Verse 6
मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितात् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ॥३७.६॥
मौनं च अध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तनम्। पैशुन्याद् निवृत्तिश्च—एतद् वाचिकं व्रतमुत्तमम्॥
Verse 7
अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे अरुणिर्नाम नामतः ॥ ३७.७ ॥
अत्रापि अन्यद् आख्यानं श्रूयते—पुरा उग्रतपाः ऋषिः, ब्रह्मपुत्रः पूर्वकल्पे, अरुणिरिति नामतः।
Verse 8
सोऽरण्यमगमत्किञ्चित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ॥ ३७.८ ॥
सः द्विजसत्तमः तपोऽर्थी किञ्चिद् अरण्यमगमत्। तस्मिन् स्थाने उपवासपरायणः सन् तपः तेपे।
Verse 9
देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ॥ ३७.९ ॥
देविकायास्तटे रम्ये स ब्राह्मणः किल न्यवसत् । कदाचिदभिषेकाय स महानदीं जगाम ॥
Verse 10
तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ॥ ३७.१० ॥
तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शाग्रतः समायान्तम् । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ॥
Verse 11
तं द्विजं हन्तुमायात स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ॥ ३७.११ ॥
स वल्कलानां जिघृक्षया तं द्विजं हन्तुमायातः । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नभयात्, नारायणं देवं ध्यायन् तत्रैव तस्थौ ॥
Verse 12
तं दृष्ट्वा अन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३७.१२ ॥
अन्तर्गतहरिं दृष्ट्वा व्याधोऽग्रतः भीत इवाभवत् । सशरं चापं विहाय ततः स वचनमब्रवीत् ॥
Verse 13
व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ॥ ३७.१३ ॥
व्याध उवाच—हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं तु दर्शनात् तुभ्यं सा मतिर्मे क्वापि नष्टा ॥
Verse 14
ब्राह्मणानां सहस्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ॥ ३७.१४ ॥
ब्राह्मणानां सहस्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ॥
Verse 15
नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३७.१५ ॥
नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
Verse 16
एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ ३७.१६ ॥
एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुङ्गवः ॥
Verse 17
अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥ ३७.१७ ॥
अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥
Verse 18
कस्यचित्त्वथ कालस्य तां नदीमगमत्किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ॥ ३७.१८ ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य तां नदीमगमत्किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ॥
Verse 19
अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ॥ ३७.१९ ॥
अन्तर्जले स्थितं विप्रं यावत् व्याघ्रो जिघृक्षति, तावत् स व्याधेन विद्धः सद्यः प्राणैर्वियोजितो मृतः॥
Verse 20
तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तरजले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ॥ ३७.२० ॥
तस्माद् व्याघ्रशरीरात् पुरुषः किलोत्थाय; विप्रश्चान्तरजले मग्नः तं शब्दमाकुलं श्रुत्वा ‘नमो नारायणाय’ इति उच्चैरुवाच॥
Verse 21
व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ॥ ३७.२१ ॥
व्याघ्रेणापि मन्त्रः श्रुतः; तस्य प्राणाः कण्ठस्थिताः सन्तः श्रुतमात्रे जहुः, स च पुरुषः शुभोऽभवत्॥
Verse 22
सोऽब्रवीद्यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ॥ ३७.२२ ॥
सोऽब्रवीत्—यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः; त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयश्चास्मि॥
Verse 23
इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत्तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ॥ ३७.२३ ॥
इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह—कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ? स उवाच—राजेन्द्र, अहं पूर्वजन्मनि प्रतापी दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः॥
Verse 24
अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ॥ ३७.२४ ॥
अहं वेदान् जानामि, शुभाशुभं च वेद्मि। ब्राह्मणे मम किमपि कार्यं नास्ति; ब्राह्मणः किमिव वस्तुरूपेण इति॥
Verse 25
तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ॥ ३७.२५ ॥
एवं वदति तस्मिन् सर्वे विप्राः क्रोधसमन्विताः। ऊचुः—दुराधर्षः त्वं क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि इति॥
Verse 26
अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन सम्मूढ केशवेण भविष्यति ॥ ३७.२६ ॥
विप्रावमानात् तव सत्यनिष्ठं स्मरणं मृत्युकाले सम्मूढं भविष्यति, केशवसम्बद्धं च भवेत्॥
Verse 27
इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ॥ ३७.२७ ॥
एवं पुरा तैः वेदपारगैः ब्राह्मणैः अहम् उक्तः; तदेव सर्वं संप्राप्तोऽहं सुपुष्कलं ब्रह्मशापम्॥
Verse 28
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ॥ ३७.२८ ॥
ततः ते सर्वे ब्राह्मणाः, महामुने, प्रणिपत्य, तव अनुग्रहहेतोः पुरा मम इदं वचनम् ऊचुः॥
Verse 29
षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कञ्चित्कालं नराधम ॥ ३७.२९ ॥
षष्ठान्नकाले तवाग्रे यः कश्चन स्थास्यति, स नराधमः कञ्चित्कालं तव भक्ष्यः भविष्यति।
Verse 30
यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेतिहि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ॥ ३७.३० ॥
यदा एषुघातं लब्ध्वा प्राणाः कण्ठगताः स्युः, तदा द्विजवक्त्रात् ‘नमो नारायण’ इति श्रुत्वा तव स्वर्गगतिः स्याद्—नात्र संशयः।
Verse 31
परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ॥ ३७.३१ ॥
परवक्त्रगतादपि विष्णोर्नाम मया श्रुतम्; हे सत्तम, विप्रेषु जातो द्वेषस्तव प्रत्यक्ष एव।
Verse 32
यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तावसौ वीतकिल्बिषः ॥ ३७.३२ ॥
यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण ‘नमो हरये’ इति वदन् प्राणं विमुञ्चेत्, स वीतकिल्बिषो मुक्तिमाप्नोति।
Verse 33
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ॥ ३७.३३ ॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमिति भुजमुत्क्षिप्योच्यते—जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः, कूटस्थः पुरुषोत्तमः।
Verse 34
एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ॥ ३७.३४ ॥
एवमुक्त्वा स राजा वीतकल्मषः स्वर्गं गतः। ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तः तं व्याधं प्रत्यभाषत॥
Verse 35
ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ॥ ३७.३५ ॥
ऋषिरुवाच—जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम्। तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं; वरय सुव्रत॥
Verse 36
व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ ३७.३६ ॥
व्याध उवाच—एष एव वरो मह्यं यत्त्वं मां भाषसे द्विज। अतः परं वरेणाहं किं करोमि? प्रशाधि माम्॥
Verse 37
ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ॥ ३७.३७ ॥
ऋषिरुवाच—अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना। बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ॥
Verse 38
इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च ॥ नष्टानि शुद्धदेहोऽसि साम्प्रतं नात्र संशयः ॥ ३७.३८ ॥
इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च नष्टानि। शुद्धदेहोऽसि साम्प्रतं नात्र संशयः॥
Verse 39
इदानीं वरमेकं त्वं गृहीाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ॥ ३७.३९ ॥
इदानीं मम सन्निधौ त्वं वरमेकं गृहाण। साधो, यदि इच्छसि तर्हि चिरकालं तपः कुरुष्व॥
Verse 40
व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ॥ ३७.४० ॥
व्याध उवाच— भवता प्रोक्तो य एष विष्णुर्नारायणः प्रभुः, स मर्त्यैः कथं प्राप्यते? एष एव मम वरः॥
Verse 41
ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किञ्चित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्त्या युक्तः पुमानिति ॥ ३७.४१ ॥
ऋषिरुवाच— तमच्युतमुद्दिश्य पुरुषो यत्किञ्चिद् व्रतं कुर्यात्। भक्तियुक्तः स पुमान् परं पदमवाप्नोति॥
Verse 42
एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयामि सकटं न वदाम्यनृतं क्वचित् ॥ ३७.४२ ॥
एवं ज्ञात्वा, पुत्र, त्वमेतद् व्रतं समाचर। अहं सकटं न भक्षयामि, न च क्वचिदनृतं वदामि॥
Verse 43
एतत्ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । तत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ॥ ३७.४३ ॥
व्याधवर, मया ध्रुवमेतद् व्रतमादिष्टं ते। अतः तत्र तपसा युक्तः संयतः सन् यावदिच्छसि तिष्ठ॥
Verse 44
श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ॥ ३७.४४ ॥
श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं तं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनं ततो बुद्ध्वा मुनिर्वञ्चयित्वा जगाम ॥
Frequently Asked Questions
The text frames divine attainment as bhāva-sādhya (dependent on inner disposition) and teaches a threefold regimen of discipline: mānasa virtues (non-violence, truthfulness, non-stealing, celibacy, and moral clarity), kāyika observances (regulated eating and fasting), and vācika restraints (silence, study, praise, and avoidance of slander). The embedded narrative reinforces that even those with severe wrongdoing can be redirected through contact with disciplined persons and through reverent speech centered on Nārāyaṇa’s name.
No explicit tithi, māsa, or ṛtu markers are provided. The observances are described as generalizable disciplines (e.g., ekabhakta, nakta, upavāsa) rather than calendrically fixed rites; the narrative uses non-specific time phrases (e.g., “kasyacit kālasya”) and a situational setting (river bathing/abhiṣeka) rather than a lunar schedule.
Through the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter links terrestrial well-being to ethical conduct: ahiṃsā and restraint reduce harm to living beings, while speech-ethics (paiśunya-nivṛtti) stabilizes social cohesion that the Earth is implicitly burdened by. The riverbank setting (Devikā taṭa, mahānadī snāna) foregrounds water as a ritual-ecological interface, suggesting that disciplined human behavior—especially non-violence and truthful speech—functions as a moral ecology supporting Pṛthivī’s order.
Aruṇi is identified as a brahmaputra (a ‘son of Brahmā’) in a prior kalpa, functioning as the exemplary sage. A former king named Dīrghabāhu is referenced as a previous birth connected to the curse-and-release sequence, alongside unnamed brāhmaṇas described as vedapāraga (learned in the Vedas). The narrative also includes archetypal social roles—brāhmaṇa, vyādha (hunter), and a royal figure—rather than a detailed dynastic genealogy.