
Akrūratīrthaprabhāvaḥ
Ritual-Manual and Ethical-Discourse (Tīrthamāhātmya with Satya-Dharma exemplum)
वराहः वसुधरां प्रति उपदिशति—अनन्ताख्यं अक्रूरतīर्थं दुर्लभं स्थिरं च; तत्र स्नानं अयन-विषुव-विष्णुपदीषु तथा ग्रहणे महत् पावनं मोक्षदं च। ततः स धननामा वैश्यः हरिभक्तः एकादशीव्रती जागरं कुर्वन् ब्रह्मराक्षसेन गृहीतः; स व्रतसमाप्त्यर्थं कालं याचित्वा पुनरागत्य सत्यरक्षणाय शपथ-प्रत्यवायवाक्यैः स्वनिष्ठां दर्शयति। तस्य सत्येन ब्रह्मराक्षसः पुण्यकामो भूत्वा पूर्वजन्महेतुं निवेदयति, जागरपुण्यभागप्राप्त्या च विमुक्तिं लभते। अन्ते वराहः कार्त्तिकव्रतानि, वृषोत्सर्गं, श्राद्धं च तीर्थसम्बद्धं विधाय धर्मस्थैर्यं तथा भूमेः नैतिक-पर्यावरणव्यवस्थां पोषयितुं निर्दिशति।
Verse 1
अथाक्रूरतार्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि मर्त्यलोके सुदुर्लभम् ॥ अनन्तं विदितं तीर्थमचलं ध्रुवमव्ययम् ॥
अथाक्रूरतार्थप्रभावः। श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि मर्त्यलोके सुदुर्लभम्; ‘अनन्त’ इति विदितं तीर्थमचलं ध्रुवमव्ययम्।
Verse 2
तत्र नित्यं स्थितो देवि लोकानां हितकाम्यया ॥ मां दृष्ट्वा मनुजा देवि मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥
तत्र नित्यं स्थितो देवि लोकानां हितकाम्यया; मां दृष्ट्वा मनुजा देवि मुक्तिभाजो भवन्ति ते।
Verse 3
अयने विषुवे चैव तथा विष्णुपदीषु च ॥ अनन्तं तं समासाद्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥
अयने विषुवे च तथा विष्णुपदीषु च, अनन्ततीर्थं समासाद्य सर्वपातकैः प्रमुच्यते।
Verse 4
अक्रूरेति च विख्यातं मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ तत्र स्नात्वा महाभागे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
अक्रूर इति विख्यातं मम क्षेत्रं वसुन्धरे; तत्र स्नात्वा महाभागे राहुग्रस्ते दिवाकरे।
Verse 5
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ तीर्थराजं हि चाक्रूरं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् ॥
राजसूयाश्वमेधयोः फलं मानवः प्राप्नोति; तीर्थराजो ह्य् आक्रूरः गुह्यानां गुह्यमुत्तमम्।
Verse 6
तत्स्नानात्फलमाप्नोति प्रयागस्नानजं फलम् ॥ अस्मिंस्तीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
तत्स्नानात् प्रयागस्नानजं फलं प्राप्नोति; अस्मिंस्तीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 7
नाम्ना तु सुधनो नाम मम भक्तः सदैव हि ॥ धनधान्यसमायुक्तः सुतयुक्तः सदैव हि ॥
सुधन इति नाम्ना मम भक्तः सदा; धनधान्यसमायुक्तः सुतयुक्तश्च नित्यशः।
Verse 8
बन्धुपुत्रकलत्रैश्च गृहे प्रीतिरनुत्तमा ॥ पुत्रदारसमेतस्य मयि भक्तिर्वसुन्धरे ॥
बन्धु-पुत्र-कलत्रैः सह गृहेऽस्य प्रीतिरनुत्तमा; पुत्रदारसमेतोऽपि, हे वसुन्धरे, मय्येव तस्य भक्तिः प्रवर्तते।
Verse 9
गच्छन्ति दिवसास्तस्य मासाः संवत्सरास्तथा ॥ करोति गृहकृत्यानि धनोपायेन नित्यशः ॥
दिवसाः मासाः संवत्सराश्च तस्य यान्ति; स च नित्यशो धनोपायेन गृहकृत्यानि करोति।
Verse 10
नित्यं कालं च कुरुते हरिपूजनमुत्तमम् ॥ पुष्पदीपप्रदानेन चन्दनेन सुगन्धिना ॥
नित्यं यथाकालं स हरिपूजनमुत्तमं करोति; पुष्पदीपप्रदानेन सुगन्धिचन्दनेन च।
Verse 11
उपहारॆण दिव्यॆन धूपॆन च सुगन्धिना ॥ एकादश्यां तु कुरुते पक्षयोरुभयोरपि ॥
दिव्योपहारेण सुगन्धिधूपेन च; एकादश्यां तु स उभयपक्षयोः (शुक्लकृष्णयोः) एतत् कुरुते।
Verse 12
उपवासं तु कुरुते रात्रौ जागरणं तथा ॥ स गच्छति यथाकालमक्रूरं तीर्थमुत्तमम् ॥
उपवासं करोति, रात्रौ जागरणं च; स यथाकालं ‘अक्रूर’नाम तीर्थमुत्तमं गच्छति।
Verse 13
तत्रागत्य ममाग्रेऽसौ नृत्यते शुभदर्शनः ॥ सुधनस्तु वणिक्श्रेष्ठः कदाचिद्रात्रिजागरे ॥
तत्रागत्य ममाग्रेऽसौ शुभदर्शनः नृत्यति। सुधनस्तु वणिक्श्रेष्ठः कदाचिद्रात्रिजागरसमये॥
Verse 14
चलमानो गृहीतस्तु चरणे ब्रह्मरक्षसा ॥ कृष्णवर्णी महाकाय ऊर्ध्वकेशो भयंकरः ॥
चलमानः स पादेन ब्रह्मरक्षसा गृहीतः। कृष्णवर्णो महाकाय ऊर्ध्वकेशो भयंकरः॥
Verse 15
पादे गृहीत्वा वसुधे इदं वचनमब्रवीत् ॥
पादे गृहीत्वा वसुधे स इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 16
राक्षसोऽहं वणिक्श्रेष्ठ वसामि वनमाश्रितः ॥ त्वामद्य भक्षयिष्यामि तृप्तिं यास्यामि शाश्वतीम् ॥
राक्षसोऽहं वणिक्श्रेष्ठ वनमाश्रित्य वसामि। त्वामद्य भक्षयिष्यामि तृप्तिं यास्यामि शाश्वतीम्॥
Verse 17
सुधन उवाच ॥ प्रतीक्षस्व क्षणं मेऽद्य दास्यामि तव पुष्कलम् ॥ भक्षयिष्यसि मे गात्रं मिष्टान्नपरिपोषितम् ॥
सुधन उवाच—प्रतीक्षस्व क्षणं मेऽद्य दास्यामि तव पुष्कलम्। भक्षयिष्यसि मे गात्रं मिष्टान्नपरिपोषितम्॥
Verse 18
जागरं देवदेवस्य कर्तुमिच्छामि राक्षस ॥ मम व्रतं सार्वकाळं यज्जागर्मि हरेः पुरः ॥
हे राक्षस, देवदेवस्य जागरं कर्तुमिच्छामि। मम व्रतं सर्वकाले—हरेः पुरः जागरं करोमि॥
Verse 19
ततः खादिष्यसे गात्रं विनिवृत्तस्य जागरात् ॥ विष्णुतुष्ट्यै व्रतमिदमारब्धं सर्वकामदम् ॥
ततः जागरसमाप्तौ विनिवृत्तस्य मे गात्रं त्वं खादिष्यसे। विष्णुतुष्ट्यै आरब्धं व्रतमिदं सर्वकामदम्॥
Verse 20
मा कुरु व्रतभङ्गं मे रक्षो नारायणस्य हि ॥ जागरे विनिवृत्ते तु मां भक्षय यथेप्सितम् ॥
मा मे व्रतभङ्गं कुरु, रक्षः; नारायणस्यैतद्व्रतम्। जागरे विनिवृत्ते तु मां यथेप्सितं भक्षय॥
Verse 21
सुधनस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं वणिजं प्रति सादरम् ॥
सुधनस्य वचः श्रुत्वा क्षुधार्दितो ब्रह्मराक्षसः। वणिजं प्रति सादरं मधुरं वाक्यमुवाच॥
Verse 22
मिथ्या प्रभाषसे साधो त्वं पुनः कथमेष्यसि ॥ को हि रक्षोमुखाद्भ्रष्टो मानुषो यो निवर्तते ॥
मिथ्या प्रभाषसे साधो; त्वं पुनः कथमेष्यसि? रक्षोमुखाद्भ्रष्टो मानुषः कः पुनर्निवर्तते॥
Verse 23
राक्षसस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ सत्यमूलं जगत्सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥
राक्षसस्य वचः श्रुत्वा स वणिग् वाक्यमब्रवीत्—सत्यमूलं जगत्सर्वं, सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।
Verse 24
सिद्धिं लभन्ते सत्येन ऋषयो वेदपारगाः ॥ यद्यहं च वणिक् पूर्वं कर्मणा न हि दूषितः ॥
सत्येन सिद्धिं लभन्ते ऋषयो वेदपारगाः; अहं च वणिक् पूर्वं कर्मणा न हि दूषितः।
Verse 25
प्राप्तश्च मानुषो भावो विहितेनान्तरात्मना ॥ शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम् ॥
प्राप्तश्च मानुषो भावो विहितेनान्तरात्मना; शृणु मत्समयं रक्षो, येनाहं पुनरागमम्।
Verse 26
कृत्वा जागरणं तत्र नृत्यं कृत्वा यथासुखम् ॥ पुनरेष्याम्यहं रक्षो नासत्यं विद्यते मयि ॥
कृत्वा जागरणं तत्र नृत्यं कृत्वा यथासुखम्; पुनरेष्याम्यहं रक्षो, नासत्यं विद्यते मयि।
Verse 27
सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ॥ सत्योत्तीर्णा हि राजानः सत्येन वसुधा धृता ॥
सत्येन दीयते कन्या, सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः; सत्योत्तीर्णा हि राजानः, सत्येन वसुधा धृता।
Verse 28
यमः सत्येन हरति सत्यादिन्द्रो विराजते ॥ तत्सत्यं मम नश्येत यद्यहं नागमे पुनः ॥
यमः सत्येन स्वकर्म करोति, सत्यादिन्द्रो विराजते। तत् मम सत्यं नश्येत् यदि अहं पुनः न आगच्छेयम्॥
Verse 29
परदारांस्तु यो गच्छेत्काममोहप्रपीडितः ।
परदारान् तु यो गच्छेत् काममोहप्रपीडितः—
Verse 30
तस्य पापेन लिप्येऽहं यदि नायामि ते पुरः ॥
तस्य पापेन लिप्येऽहं यदि न आयामि ते पुरः॥
Verse 31
दत्त्वा च भूमिदानं यो ह्यपकारं करोति च ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
दत्त्वा च भूमिदानं यो ह्यपकारं करोति च। तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः॥
Verse 32
पूर्वं भुक्त्वा स्त्रियां यस्तु सुखमाप्य विहृत्य च ॥ द्वेषात्तां यदि चेज्जह्यात्तस्यायं मे भवत्वलम् ॥
पूर्वं भुक्त्वा स्त्रियां यस्तु सुखमाप्य विहृत्य च। द्वेषात् तां यदि चेज्जह्यात् तस्यायं मे भवत्वलम्॥
Verse 33
पङ्क्तिभेदं तु यः कुर्यादेकपङ्क्त्याशिनां ध्रुवम् ॥ तस्य पापेन लिप्येऽहं नागन्ता यदि ते पुरः ॥
यः एकपङ्क्त्याशिनां मध्ये पङ्क्तिभेदं करोति, तस्य पापेनाहं लिप्ये, यदि ते पुरतो न आगच्छामि।
Verse 34
अमावस्यां महारक्षः श्राद्धं कृत्वा स्त्रियां व्रजेत् ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
हे महारक्षः, अमावस्यायां श्राद्धं कृत्वा यः स्त्रियां गच्छेत्, यदि अहं पुनर्न आगच्छामि तेन पापेनाहं लिप्ये।
Verse 35
अष्टाष्टमी त्वमावास्या उभे पक्षे चतुर्दशी ॥ अस्नातानां गतिं यास्याम्यहं वै नागमे पुनः ॥
अष्टम्यां अष्टाष्टम्यां च अमावास्यायां उभयपक्षचतुर्दश्यां च, यदि अहं पुनर्न आगच्छामि तर्हि अस्नातानां गतिं यास्यामि।
Verse 36
गुरोर्भ्रातुः सुतस्यापि सख्युर्वै मातुलस्य च ॥ व्यवस्यति च यन्नारी यो मोहेन विमोहितः ॥
गुरोर्भ्रातुः सुतस्य सख्युः मातुलस्य च भार्यां यः मोहेन विमोहितः स्त्रीं प्रति व्यवस्यति।
Verse 37
तस्य पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ यस्तु कन्यां सकृद्दत्त्वा अन्यस्मै चेत्पुनर्ददेत ॥
तस्य पापेनाहं लिप्ये यदि अहं पुनर्न आगच्छामि। यस्तु कन्यां सकृद्दत्त्वा अन्यस्मै चेत् पुनर्ददेत।
Verse 38
तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ राजयाजकयाज्याश्च ये च वै ग्रामयाजकाः ॥
तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः—राजयाजकयाज्याश्च ये च वै ग्रामयाजकाः।
Verse 39
तेषां पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते शठे ॥
तेषां पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः—ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते शठे।
Verse 40
या गतिस्तां प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टो ब्रह्मराक्षसः ॥
या गतिस्तां प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः। श्रीवराह उवाच—सुधनस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टो ब्रह्मराक्षसः।
Verse 41
उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मराक्षसमुक्तोऽसौ वणिक् तु दृढनिश्चयः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं—गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते। ब्रह्मराक्षसमुक्तोऽसौ वणिक् तु दृढनिश्चयः।
Verse 42
पुनर्नृत्यति चैवाग्रे मम भक्तो व्यवस्थितः ॥ अथ प्रभातसमये नृत्यचित्तोऽति कोविदः ॥
पुनर्नृत्यति चैवाग्रे मम भक्तो व्यवस्थितः। अथ प्रभातसमये नृत्यचित्तोऽति कोविदः।
Verse 43
पुनः पुनर्वै उच्चार्य नमो नारायणाय च ॥ निवृत्ते जागरे सोऽथ कालिन्दीसलिलाप्लुतः ॥
पुनः पुनर्वै “नमो नारायणाय” इति उच्चार्य, जागरसमाप्तौ स कालिन्द्याः सलिले स्नातवान्।
Verse 44
दृष्ट्वा मां दिव्यरूपं तु गतोऽसौ मथुरां पुरीम् ॥ दृष्टश्चाग्रे त्वहं तेन पुरुषो दिव्यरूपवान् ॥
मां दिव्यरूपं दृष्ट्वा स मथुरापुरीं गतः; तत्र च तेनाग्रे अहं दिव्यरूपवान् पुरुषो दृष्टः।
Verse 45
स च पृष्टो मया देवि क्व भवान्प्रस्थितो द्रुतम् ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा सुधनो वाक्यमब्रवीत् ॥
स च मया पृष्टः—“देवि, भवान् क्व द्रुतं प्रस्थितः?” इति; तस्य पुरुषस्य वचः श्रुत्वा सुधनः प्रत्युवाच।
Verse 46
जीवतो धर्ममाहात्म्यं मृते धर्मः कुतो यशः ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ (५१) ॥ तत्र सत्यं वदिष्यामि यास्ये राक्षससन्निधौ ॥ आगतोऽहं महाभाग नर्तयित्वा यथासुखम् ॥
जीवतः धर्ममाहात्म्यं ज्ञायते; मृते धर्मः कुतः, यशः कुतः? इति। तस्य पुरुषस्य वचः श्रुत्वा स वणिक् अवदत्—तत्र सत्यं वदिष्यामि; राक्षससन्निधौ यास्ये। आगतोऽहं महाभाग, यथासुखं नर्तयित्वा।
Verse 47
विष्णवे लोकनाथाय चागतो हरिजागरात् ॥ इदं शरीरं मे रक्षो भक्षयस्व यथेप्सितम्
हरिजागरात् आगतः, लोकनाथाय विष्णवे समर्पितः; हे रक्षः, मे शरीरमिदं यथेप्सितं भक्षय।
Verse 48
यथान्यायं विधानॆन यथा वा तव रोचते ॥ नोक्तपूर्वं मया।असत्यं कदाचिदपि राक्षस
यथान्यायं विधानेन यथा वा तव रोचते। नोक्तपूर्वं मया असत्यं कदाचिदपि, हे राक्षस॥
Verse 49
तेन सत्येन मां भुङ्क्ष्व ब्रह्मराक्षस दारुण ॥ वणिजस्तु वचः श्रुत्वा ततोऽसौ ब्रह्मराक्षसः
तेन सत्येन मां भुङ्क्ष्व, ब्रह्मराक्षस दारुण। वणिजो वचः श्रुत्वा ततोऽसौ ब्रह्मराक्षसः॥
Verse 50
उवाच मधुरं वाक्यं सुधनं तदनन्तरम् ॥ साधु तुष्टोऽस्मि भद्रं ते सत्यं धर्मश्च पालितः
उवाच मधुरं वाक्यं सुधनं तदनन्तरम्। साधु तुष्टोऽस्मि भद्रं ते सत्यं धर्मश्च पालितः॥
Verse 51
वणिक् त्वं चातिविज्ञस्तु यस्य ते गतिरीदृशी ॥ जागरस्य समस्तस्य मम पुण्यं प्रयच्छ वै
वणिक् त्वं चातिविज्ञस्तु यस्य ते गतिरीदृशी। जागरस्य समस्तस्य मम पुण्यं प्रयच्छ वै॥
Verse 52
सत्यपुण्यप्रभावेन यथाहं मुक्तिमाप्नुयाम् ॥ सुधन उवाच॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं नृत्यस्य नरभोजन
सत्यपुण्यप्रभावेन यथाहं मुक्तिमाप्नुयाम्। सुधन उवाच—नाहं दास्यामि ते पुण्यं, नृत्यस्य नरभोजन॥
Verse 53
अर्द्धं वाथ समस्तं वा प्रहरं चार्द्धमेव वा ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा अब्रवीद्ब्रह्मराक्षसः
अर्धं वा समस्तं वा प्रहरं चार्धमेव वा—इति सुधनस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मराक्षस उवाच।
Verse 54
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ यत्ते गुह्यं महाभाग सर्वं तत्कथयस्व मे
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः? यत्ते गुह्यं महाभाग तत्सर्वं मे कथयस्व।
Verse 55
सुधनस्य वचः श्रुत्वा विहसित्वाह राक्षसः ॥ किं त्वं मां च विजानासि प्रतिवासी ह्यहं तव
सुधनस्य वचः श्रुत्वा विहस्य राक्षस उवाच—किं त्वं मां न विजानासि? प्रतिवासी ह्यहं तव।
Verse 56
अग्निदत्तस्तु वै नाम छान्दसो ब्राह्मणोत्तमः ॥ इष्टकांस्तु हरन्नित्यं परकीयांश्च सर्वदा
अग्निदत्त इति ख्यातः छान्दसो ब्राह्मणोत्तमः; परकीयानिष्टकान्नित्यं हराम्यहं सर्वदा।
Verse 57
मृतस्सुगृहकामेन राक्षसत्वमुपागतः ॥ मया त्वं हि यथा प्राप्त उपकारं कुरुष्व मे ॥
सुगृहकामेन मृतो राक्षसत्वमुपागतः; इदानीं त्वं मम प्राप्तः, उपकारं कुरुष्व मे।
Verse 58
एकविश्रामपुण्यं मे देहि त्वं वणिगुत्तम ॥ कृपया तु समायुक्तो वणिग्वचनमब्रवीत् ॥
“हे वणिगुत्तम, मे एकविश्रामपुण्यं देहि।” इति; कृपया समायुक्तो वणिग् वचनमब्रवीत्।
Verse 59
साधु राक्षस दत्तं ते एकनृत्यं मया तव ॥ एकनृत्यप्रभावेण राक्षसो मुक्तिमागतः ॥
“साधु राक्षस, दत्तं ते मया तव एकनृत्यम्।” एकनृत्यप्रभावेण राक्षसो मुक्तिमागतः।
Verse 60
श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्तु ततो देवि विश्वरूपं जनार्दनम् ॥ अग्रतस्तु स्थितं देवं दृष्ट्वाऽसौ धरणीं गतः ॥
श्रीवराह उवाच—ततो देवि सुधनः विश्वरूपं जनार्दनम् अग्रतः स्थितं देवं दृष्ट्वा धरणीं गतः।
Verse 61
उवाच मधुरं वाक्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ चतुर्भुजो दिव्यतनुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
देवदेवो जनार्दनः मधुरं वाक्यमुवाच—चतुर्भुजो दिव्यतनुः शङ्खचक्रगदाधरः।
Verse 62
विमानवरमारुह्य मम लोकं व्रजस्व च ॥ इत्युक्त्वा माधवो देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
“विमानवरमारुह्य मम लोकं व्रजस्व” इत्युक्त्वा माधवो देवस्तत्रैवान्तरधीयत।
Verse 63
एष तीर्थप्रभावो वै कथितस्ते वसुन्धरे ॥ अक्रूराच्च परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
एष तीर्थस्य प्रभावो वै तुभ्यं वसुन्धरे मया कथितः। अक्रूरस्य तीर्थात् परं तीर्थं नाभूत् न भविष्यति च॥
Verse 64
तस्य तीर्थप्रभावेण सुधनो मुक्तिमाप्तवान् ॥ द्वादशी शुक्लपक्षे तु कुमुदस्य च वा भवेत् ॥
तस्य तीर्थस्य प्रभावेण सुधनः मोक्षमाप्तवान्। शुक्लपक्षे द्वादश्यां कुमुदमासे वा भवेत्, अथवा अन्यथा॥
Verse 65
तस्मिन्स्नातस्य वसुधे राजसूयफलṃ भवेत् ॥ कार्त्तिकीं समनुप्राप्य तत्तीर्थे तु वसुन्धरे ॥
तस्मिन् तीर्थे स्नातस्य वसुधे राजसूयस्य फलं भवेत्। कार्त्तिकीं समनुप्राप्य तस्मिन्नेव तीर्थे वसुन्धरे॥
Verse 66
वृषोत्सर्गं नरः कुर्वंस्तारयेत्सकुलोद्भवान् ॥ श्राद्धं यः कुरुते सुभ्रु कार्तिक्यां प्रयतो नरः ॥
वृषोत्सर्गं नरः कुर्वन् सकुलोद्भवान् तारयेत्। यः कार्तिक्यां प्रयतो नरः श्राद्धं करोति, हे सुभ्रु॥
Verse 67
पितरस्तारितास्तेन सदैव प्रपितामहाः
तेन पितरः तारिताः सदा प्रपितामहाश्चापि तारिताः। स एव तेषां मोक्षहेतुः स्यात्॥
Verse 68
मानकूटं तुलाकूटं न करोति स कर्हिचित् ॥ एवं च वसतस्तस्य बहवो वत्सरा गताः
स मानकूटं तुलाकूटं कदाचिदपि न करोति। एवं धर्मेण वसतः तस्य बहवो वत्सरा व्यतीताः।
Verse 69
तत्र जागरणं कृत्वा प्रभाते तव सन्निधौ ॥ आगमिष्याम्यहं शीघ्रमादित्योदयनं प्रति
तत्र जागरणं कृत्वा प्रभाते तव सन्निधौ। शीघ्रमहं आगमिष्यामि आदित्योदयसमये॥
Verse 70
स्वर्गमिच्छन्ति सत्येन मोक्षः सत्येन लभ्यते ॥ सत्येन सूर्यस्तपति सोमः सत्येन राजते
सत्येन स्वर्गमिच्छन्ति, सत्येन मोक्षोऽपि लभ्यते। सत्येन सूर्यस्तपति, सोमः सत्येन राजते॥
Verse 71
अभिगच्छति मन्दात्मा तत्पापं मे भवेत् तदा ॥ राजपत्नीं ब्रह्मपत्नीं विधवां योऽभिगच्छति
मन्दात्मा यदि तानभिगच्छति, तदा तत्पापं मयि भवेत्। यो राजपत्नीं ब्राह्मपत्नीं वा विधवां चाभिगच्छति…
Verse 72
अहं गच्छामि त्वरितो ब्रह्मराक्षससन्निधौ ॥ निवारयामास तदा न गन्तव्यं त्वयानघ
अहं त्वरितो ब्रह्मराक्षससन्निधौ गच्छामि। तदा स निवारयामास—न गन्तव्यं त्वया, अनघेति॥
Verse 73
एकनृत्यस्य मे पुण्यं दद त्वं वणिगुत्तम ॥ सुधन उवाच ॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं यथोक्तं च समाचर
“एकस्य नृत्यस्य मे पुण्यं देहि, वणिगुत्तम।” इति। सुधन उवाच—“अहं ते पुण्यं न दास्यामि; यथोक्तं विधिवत् समाचर।”
Verse 74
सुधनः सशरीरोऽपि सकुटुम्बो दिवं ययौ ॥ विमानवरमारुह्य विष्णोर्लोकं जगाम ह
सुधनः सशरीरः सकुटुम्बश्च दिवं ययौ। विमानवरमारुह्य स विष्णोर्लोकं जगाम ह॥
The narrative foregrounds satya (truthfulness) as a foundational ethical principle: Sudhana’s insistence on keeping his vow—even when threatened with death—functions as the chapter’s central ethical demonstration. The text frames satya as socially stabilizing and spiritually efficacious, capable of transforming a predatory encounter into liberation, while also positioning disciplined vow-practice (vrata, jāgaraṇa) as a means of sustaining dharma.
The chapter specifies ayana (solstitial turning points), viṣuva (equinox), and viṣṇupadī days as auspicious times to approach Ananta/Akrūra Tīrtha. It also highlights bathing during a solar eclipse (rāhugraste divākare). Further markers include ekādaśī observance in both fortnights (ubhayapakṣa), dvādaśī in the bright half (śuklapakṣa), and Kārttika-month rites such as vṛṣotsarga and śrāddha.
Pṛthivī (Vasundharā) is the explicit addressee, allowing the text to present tīrtha practice as a dharmic regulation of human behavior that indirectly supports terrestrial order. The emphasis on disciplined conduct (truthfulness, controlled desire, calendrically regulated rites, and respectful engagement with river-water tīrthas such as the Kālindī) can be read as a normative framework that curbs social harm and promotes responsible interaction with sacred landscapes.
The narrative centers on Sudhana (a vaṇikśreṣṭha, ‘leading merchant’) and a brahmarākṣasa who identifies a prior identity as Agnidatta, described as a Chāndasa brāhmaṇa. Royal-sacrificial paradigms are referenced as merit-comparators (rājasūya, aśvamedha), and the setting includes Mathurā and the Kālindī riverine region, indicating a North Indian sacred-geographic horizon rather than a detailed dynastic genealogy.