Opening the text

Akrūratīrthaprabhāvaḥ
Ritual-Manual and Ethical-Discourse (Tīrthamāhātmya with Satya-Dharma exemplum)
वराहः वसुधरां प्रति उपदिशति—अनन्ताख्यं अक्रूरतīर्थं दुर्लभं स्थिरं च; तत्र स्नानं अयन-विषुव-विष्णुपदीषु तथा ग्रहणे महत् पावनं मोक्षदं च। ततः स धननामा वैश्यः हरिभक्तः एकादशीव्रती जागरं कुर्वन् ब्रह्मराक्षसेन गृहीतः; स व्रतसमाप्त्यर्थं कालं याचित्वा पुनरागत्य सत्यरक्षणाय शपथ-प्रत्यवायवाक्यैः स्वनिष्ठां दर्शयति। तस्य सत्येन ब्रह्मराक्षसः पुण्यकामो भूत्वा पूर्वजन्महेतुं निवेदयति, जागरपुण्यभागप्राप्त्या च विमुक्तिं लभते। अन्ते वराहः कार्त्तिकव्रतानि, वृषोत्सर्गं, श्राद्धं च तीर्थसम्बद्धं विधाय धर्मस्थैर्यं तथा भूमेः नैतिक-पर्यावरणव्यवस्थां पोषयितुं निर्दिशति।
Verse 1
अथाक्रूरतार्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि मर्त्यलोके सुदुर्लभम् ॥ अनन्तं विदितं तीर्थमचलं ध्रुवमव्ययम् ॥
अथाक्रूरतार्थप्रभावः। श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि मर्त्यलोके सुदुर्लभम्; ‘अनन्त’ इति विदितं तीर्थमचलं ध्रुवमव्ययम्।
Verse 2
तत्र नित्यं स्थितो देवि लोकानां हितकाम्यया ॥ मां दृष्ट्वा मनुजा देवि मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥
तत्र नित्यं स्थितो देवि लोकानां हितकाम्यया; मां दृष्ट्वा मनुजा देवि मुक्तिभाजो भवन्ति ते।
Verse 3
अयने विषुवे चैव तथा विष्णुपदीषु च ॥ अनन्तं तं समासाद्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥
अयने विषुवे च तथा विष्णुपदीषु च, अनन्ततीर्थं समासाद्य सर्वपातकैः प्रमुच्यते।
Verse 4
अक्रूरेति च विख्यातं मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ तत्र स्नात्वा महाभागे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
अक्रूर इति विख्यातं मम क्षेत्रं वसुन्धरे; तत्र स्नात्वा महाभागे राहुग्रस्ते दिवाकरे।
Verse 5
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ तीर्थराजं हि चाक्रूरं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् ॥
राजसूयाश्वमेधयोः फलं मानवः प्राप्नोति; तीर्थराजो ह्य् आक्रूरः गुह्यानां गुह्यमुत्तमम्।
Verse 6
तत्स्नानात्फलमाप्नोति प्रयागस्नानजं फलम् ॥ अस्मिंस्तीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
तत्स्नानात् प्रयागस्नानजं फलं प्राप्नोति; अस्मिंस्तीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 7
नाम्ना तु सुधनो नाम मम भक्तः सदैव हि ॥ धनधान्यसमायुक्तः सुतयुक्तः सदैव हि ॥
सुधन इति नाम्ना मम भक्तः सदा; धनधान्यसमायुक्तः सुतयुक्तश्च नित्यशः।
Verse 8
बन्धुपुत्रकलत्रैश्च गृहे प्रीतिरनुत्तमा ॥ पुत्रदारसमेतस्य मयि भक्तिर्वसुन्धरे ॥
बन्धु-पुत्र-कलत्रैः सह गृहेऽस्य प्रीतिरनुत्तमा; पुत्रदारसमेतोऽपि, हे वसुन्धरे, मय्येव तस्य भक्तिः प्रवर्तते।
Verse 9
गच्छन्ति दिवसास्तस्य मासाः संवत्सरास्तथा ॥ करोति गृहकृत्यानि धनोपायेन नित्यशः ॥
दिवसाः मासाः संवत्सराश्च तस्य यान्ति; स च नित्यशो धनोपायेन गृहकृत्यानि करोति।
Verse 10
नित्यं कालं च कुरुते हरिपूजनमुत्तमम् ॥ पुष्पदीपप्रदानेन चन्दनेन सुगन्धिना ॥
नित्यं यथाकालं स हरिपूजनमुत्तमं करोति; पुष्पदीपप्रदानेन सुगन्धिचन्दनेन च।
Verse 11
उपहारॆण दिव्यॆन धूपॆन च सुगन्धिना ॥ एकादश्यां तु कुरुते पक्षयोरुभयोरपि ॥
दिव्योपहारेण सुगन्धिधूपेन च; एकादश्यां तु स उभयपक्षयोः (शुक्लकृष्णयोः) एतत् कुरुते।
Verse 12
उपवासं तु कुरुते रात्रौ जागरणं तथा ॥ स गच्छति यथाकालमक्रूरं तीर्थमुत्तमम् ॥
उपवासं करोति, रात्रौ जागरणं च; स यथाकालं ‘अक्रूर’नाम तीर्थमुत्तमं गच्छति।
Verse 13
तत्रागत्य ममाग्रेऽसौ नृत्यते शुभदर्शनः ॥ सुधनस्तु वणिक्श्रेष्ठः कदाचिद्रात्रिजागरे ॥
तत्रागत्य ममाग्रेऽसौ शुभदर्शनः नृत्यति। सुधनस्तु वणिक्श्रेष्ठः कदाचिद्रात्रिजागरसमये॥
Verse 14
चलमानो गृहीतस्तु चरणे ब्रह्मरक्षसा ॥ कृष्णवर्णी महाकाय ऊर्ध्वकेशो भयंकरः ॥
चलमानः स पादेन ब्रह्मरक्षसा गृहीतः। कृष्णवर्णो महाकाय ऊर्ध्वकेशो भयंकरः॥
Verse 15
पादे गृहीत्वा वसुधे इदं वचनमब्रवीत् ॥
पादे गृहीत्वा वसुधे स इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 16
राक्षसोऽहं वणिक्श्रेष्ठ वसामि वनमाश्रितः ॥ त्वामद्य भक्षयिष्यामि तृप्तिं यास्यामि शाश्वतीम् ॥
राक्षसोऽहं वणिक्श्रेष्ठ वनमाश्रित्य वसामि। त्वामद्य भक्षयिष्यामि तृप्तिं यास्यामि शाश्वतीम्॥
Verse 17
सुधन उवाच ॥ प्रतीक्षस्व क्षणं मेऽद्य दास्यामि तव पुष्कलम् ॥ भक्षयिष्यसि मे गात्रं मिष्टान्नपरिपोषितम् ॥
सुधन उवाच—प्रतीक्षस्व क्षणं मेऽद्य दास्यामि तव पुष्कलम्। भक्षयिष्यसि मे गात्रं मिष्टान्नपरिपोषितम्॥
Verse 18
जागरं देवदेवस्य कर्तुमिच्छामि राक्षस ॥ मम व्रतं सार्वकाळं यज्जागर्मि हरेः पुरः ॥
हे राक्षस, देवदेवस्य जागरं कर्तुमिच्छामि। मम व्रतं सर्वकाले—हरेः पुरः जागरं करोमि॥
Verse 19
ततः खादिष्यसे गात्रं विनिवृत्तस्य जागरात् ॥ विष्णुतुष्ट्यै व्रतमिदमारब्धं सर्वकामदम् ॥
ततः जागरसमाप्तौ विनिवृत्तस्य मे गात्रं त्वं खादिष्यसे। विष्णुतुष्ट्यै आरब्धं व्रतमिदं सर्वकामदम्॥
Verse 20
मा कुरु व्रतभङ्गं मे रक्षो नारायणस्य हि ॥ जागरे विनिवृत्ते तु मां भक्षय यथेप्सितम् ॥
मा मे व्रतभङ्गं कुरु, रक्षः; नारायणस्यैतद्व्रतम्। जागरे विनिवृत्ते तु मां यथेप्सितं भक्षय॥
Verse 21
सुधनस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं वणिजं प्रति सादरम् ॥
सुधनस्य वचः श्रुत्वा क्षुधार्दितो ब्रह्मराक्षसः। वणिजं प्रति सादरं मधुरं वाक्यमुवाच॥
Verse 22
मिथ्या प्रभाषसे साधो त्वं पुनः कथमेष्यसि ॥ को हि रक्षोमुखाद्भ्रष्टो मानुषो यो निवर्तते ॥
मिथ्या प्रभाषसे साधो; त्वं पुनः कथमेष्यसि? रक्षोमुखाद्भ्रष्टो मानुषः कः पुनर्निवर्तते॥
Verse 23
राक्षसस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ सत्यमूलं जगत्सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥
राक्षसस्य वचः श्रुत्वा स वणिग् वाक्यमब्रवीत्—सत्यमूलं जगत्सर्वं, सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।
Verse 24
सिद्धिं लभन्ते सत्येन ऋषयो वेदपारगाः ॥ यद्यहं च वणिक् पूर्वं कर्मणा न हि दूषितः ॥
सत्येन सिद्धिं लभन्ते ऋषयो वेदपारगाः; अहं च वणिक् पूर्वं कर्मणा न हि दूषितः।
Verse 25
प्राप्तश्च मानुषो भावो विहितेनान्तरात्मना ॥ शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम् ॥
प्राप्तश्च मानुषो भावो विहितेनान्तरात्मना; शृणु मत्समयं रक्षो, येनाहं पुनरागमम्।
Verse 26
कृत्वा जागरणं तत्र नृत्यं कृत्वा यथासुखम् ॥ पुनरेष्याम्यहं रक्षो नासत्यं विद्यते मयि ॥
कृत्वा जागरणं तत्र नृत्यं कृत्वा यथासुखम्; पुनरेष्याम्यहं रक्षो, नासत्यं विद्यते मयि।
Verse 27
सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ॥ सत्योत्तीर्णा हि राजानः सत्येन वसुधा धृता ॥
सत्येन दीयते कन्या, सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः; सत्योत्तीर्णा हि राजानः, सत्येन वसुधा धृता।
Verse 28
यमः सत्येन हरति सत्यादिन्द्रो विराजते ॥ तत्सत्यं मम नश्येत यद्यहं नागमे पुनः ॥
यमः सत्येन स्वकर्म करोति, सत्यादिन्द्रो विराजते। तत् मम सत्यं नश्येत् यदि अहं पुनः न आगच्छेयम्॥
Verse 29
परदारांस्तु यो गच्छेत्काममोहप्रपीडितः ।
परदारान् तु यो गच्छेत् काममोहप्रपीडितः—
Verse 30
तस्य पापेन लिप्येऽहं यदि नायामि ते पुरः ॥
तस्य पापेन लिप्येऽहं यदि न आयामि ते पुरः॥
Verse 31
दत्त्वा च भूमिदानं यो ह्यपकारं करोति च ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
दत्त्वा च भूमिदानं यो ह्यपकारं करोति च। तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः॥
Verse 32
पूर्वं भुक्त्वा स्त्रियां यस्तु सुखमाप्य विहृत्य च ॥ द्वेषात्तां यदि चेज्जह्यात्तस्यायं मे भवत्वलम् ॥
पूर्वं भुक्त्वा स्त्रियां यस्तु सुखमाप्य विहृत्य च। द्वेषात् तां यदि चेज्जह्यात् तस्यायं मे भवत्वलम्॥
Verse 33
पङ्क्तिभेदं तु यः कुर्यादेकपङ्क्त्याशिनां ध्रुवम् ॥ तस्य पापेन लिप्येऽहं नागन्ता यदि ते पुरः ॥
यः एकपङ्क्त्याशिनां मध्ये पङ्क्तिभेदं करोति, तस्य पापेनाहं लिप्ये, यदि ते पुरतो न आगच्छामि।
Verse 34
अमावस्यां महारक्षः श्राद्धं कृत्वा स्त्रियां व्रजेत् ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
हे महारक्षः, अमावस्यायां श्राद्धं कृत्वा यः स्त्रियां गच्छेत्, यदि अहं पुनर्न आगच्छामि तेन पापेनाहं लिप्ये।
Verse 35
अष्टाष्टमी त्वमावास्या उभे पक्षे चतुर्दशी ॥ अस्नातानां गतिं यास्याम्यहं वै नागमे पुनः ॥
अष्टम्यां अष्टाष्टम्यां च अमावास्यायां उभयपक्षचतुर्दश्यां च, यदि अहं पुनर्न आगच्छामि तर्हि अस्नातानां गतिं यास्यामि।
Verse 36
गुरोर्भ्रातुः सुतस्यापि सख्युर्वै मातुलस्य च ॥ व्यवस्यति च यन्नारी यो मोहेन विमोहितः ॥
गुरोर्भ्रातुः सुतस्य सख्युः मातुलस्य च भार्यां यः मोहेन विमोहितः स्त्रीं प्रति व्यवस्यति।
Verse 37
तस्य पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ यस्तु कन्यां सकृद्दत्त्वा अन्यस्मै चेत्पुनर्ददेत ॥
तस्य पापेनाहं लिप्ये यदि अहं पुनर्न आगच्छामि। यस्तु कन्यां सकृद्दत्त्वा अन्यस्मै चेत् पुनर्ददेत।
Verse 38
तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ राजयाजकयाज्याश्च ये च वै ग्रामयाजकाः ॥
तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः—राजयाजकयाज्याश्च ये च वै ग्रामयाजकाः।
Verse 39
तेषां पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते शठे ॥
तेषां पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः—ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते शठे।
Verse 40
या गतिस्तां प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टो ब्रह्मराक्षसः ॥
या गतिस्तां प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः। श्रीवराह उवाच—सुधनस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टो ब्रह्मराक्षसः।
Verse 41
उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मराक्षसमुक्तोऽसौ वणिक् तु दृढनिश्चयः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं—गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते। ब्रह्मराक्षसमुक्तोऽसौ वणिक् तु दृढनिश्चयः।
Verse 42
पुनर्नृत्यति चैवाग्रे मम भक्तो व्यवस्थितः ॥ अथ प्रभातसमये नृत्यचित्तोऽति कोविदः ॥
पुनर्नृत्यति चैवाग्रे मम भक्तो व्यवस्थितः। अथ प्रभातसमये नृत्यचित्तोऽति कोविदः।
Verse 43
पुनः पुनर्वै उच्चार्य नमो नारायणाय च ॥ निवृत्ते जागरे सोऽथ कालिन्दीसलिलाप्लुतः ॥
पुनः पुनर्वै “नमो नारायणाय” इति उच्चार्य, जागरसमाप्तौ स कालिन्द्याः सलिले स्नातवान्।
Verse 44
दृष्ट्वा मां दिव्यरूपं तु गतोऽसौ मथुरां पुरीम् ॥ दृष्टश्चाग्रे त्वहं तेन पुरुषो दिव्यरूपवान् ॥
मां दिव्यरूपं दृष्ट्वा स मथुरापुरीं गतः; तत्र च तेनाग्रे अहं दिव्यरूपवान् पुरुषो दृष्टः।
Verse 45
स च पृष्टो मया देवि क्व भवान्प्रस्थितो द्रुतम् ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा सुधनो वाक्यमब्रवीत् ॥
स च मया पृष्टः—“देवि, भवान् क्व द्रुतं प्रस्थितः?” इति; तस्य पुरुषस्य वचः श्रुत्वा सुधनः प्रत्युवाच।
Verse 46
जीवतो धर्ममाहात्म्यं मृते धर्मः कुतो यशः ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ (५१) ॥ तत्र सत्यं वदिष्यामि यास्ये राक्षससन्निधौ ॥ आगतोऽहं महाभाग नर्तयित्वा यथासुखम् ॥
जीवतः धर्ममाहात्म्यं ज्ञायते; मृते धर्मः कुतः, यशः कुतः? इति। तस्य पुरुषस्य वचः श्रुत्वा स वणिक् अवदत्—तत्र सत्यं वदिष्यामि; राक्षससन्निधौ यास्ये। आगतोऽहं महाभाग, यथासुखं नर्तयित्वा।
Verse 47
विष्णवे लोकनाथाय चागतो हरिजागरात् ॥ इदं शरीरं मे रक्षो भक्षयस्व यथेप्सितम्
हरिजागरात् आगतः, लोकनाथाय विष्णवे समर्पितः; हे रक्षः, मे शरीरमिदं यथेप्सितं भक्षय।
Verse 48
यथान्यायं विधानॆन यथा वा तव रोचते ॥ नोक्तपूर्वं मया।असत्यं कदाचिदपि राक्षस
यथान्यायं विधानेन यथा वा तव रोचते। नोक्तपूर्वं मया असत्यं कदाचिदपि, हे राक्षस॥
Verse 49
तेन सत्येन मां भुङ्क्ष्व ब्रह्मराक्षस दारुण ॥ वणिजस्तु वचः श्रुत्वा ततोऽसौ ब्रह्मराक्षसः
तेन सत्येन मां भुङ्क्ष्व, ब्रह्मराक्षस दारुण। वणिजो वचः श्रुत्वा ततोऽसौ ब्रह्मराक्षसः॥
Verse 50
उवाच मधुरं वाक्यं सुधनं तदनन्तरम् ॥ साधु तुष्टोऽस्मि भद्रं ते सत्यं धर्मश्च पालितः
उवाच मधुरं वाक्यं सुधनं तदनन्तरम्। साधु तुष्टोऽस्मि भद्रं ते सत्यं धर्मश्च पालितः॥
Verse 51
वणिक् त्वं चातिविज्ञस्तु यस्य ते गतिरीदृशी ॥ जागरस्य समस्तस्य मम पुण्यं प्रयच्छ वै
वणिक् त्वं चातिविज्ञस्तु यस्य ते गतिरीदृशी। जागरस्य समस्तस्य मम पुण्यं प्रयच्छ वै॥
Verse 52
सत्यपुण्यप्रभावेन यथाहं मुक्तिमाप्नुयाम् ॥ सुधन उवाच॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं नृत्यस्य नरभोजन
सत्यपुण्यप्रभावेन यथाहं मुक्तिमाप्नुयाम्। सुधन उवाच—नाहं दास्यामि ते पुण्यं, नृत्यस्य नरभोजन॥
Verse 53
अर्द्धं वाथ समस्तं वा प्रहरं चार्द्धमेव वा ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा अब्रवीद्ब्रह्मराक्षसः
अर्धं वा समस्तं वा प्रहरं चार्धमेव वा—इति सुधनस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मराक्षस उवाच।
Verse 54
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ यत्ते गुह्यं महाभाग सर्वं तत्कथयस्व मे
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः? यत्ते गुह्यं महाभाग तत्सर्वं मे कथयस्व।
Verse 55
सुधनस्य वचः श्रुत्वा विहसित्वाह राक्षसः ॥ किं त्वं मां च विजानासि प्रतिवासी ह्यहं तव
सुधनस्य वचः श्रुत्वा विहस्य राक्षस उवाच—किं त्वं मां न विजानासि? प्रतिवासी ह्यहं तव।
Verse 56
अग्निदत्तस्तु वै नाम छान्दसो ब्राह्मणोत्तमः ॥ इष्टकांस्तु हरन्नित्यं परकीयांश्च सर्वदा
अग्निदत्त इति ख्यातः छान्दसो ब्राह्मणोत्तमः; परकीयानिष्टकान्नित्यं हराम्यहं सर्वदा।
Verse 57
मृतस्सुगृहकामेन राक्षसत्वमुपागतः ॥ मया त्वं हि यथा प्राप्त उपकारं कुरुष्व मे ॥
सुगृहकामेन मृतो राक्षसत्वमुपागतः; इदानीं त्वं मम प्राप्तः, उपकारं कुरुष्व मे।
Verse 58
एकविश्रामपुण्यं मे देहि त्वं वणिगुत्तम ॥ कृपया तु समायुक्तो वणिग्वचनमब्रवीत् ॥
“हे वणिगुत्तम, मे एकविश्रामपुण्यं देहि।” इति; कृपया समायुक्तो वणिग् वचनमब्रवीत्।
Verse 59
साधु राक्षस दत्तं ते एकनृत्यं मया तव ॥ एकनृत्यप्रभावेण राक्षसो मुक्तिमागतः ॥
“साधु राक्षस, दत्तं ते मया तव एकनृत्यम्।” एकनृत्यप्रभावेण राक्षसो मुक्तिमागतः।
Verse 60
श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्तु ततो देवि विश्वरूपं जनार्दनम् ॥ अग्रतस्तु स्थितं देवं दृष्ट्वाऽसौ धरणीं गतः ॥
श्रीवराह उवाच—ततो देवि सुधनः विश्वरूपं जनार्दनम् अग्रतः स्थितं देवं दृष्ट्वा धरणीं गतः।
Verse 61
उवाच मधुरं वाक्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ चतुर्भुजो दिव्यतनुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
देवदेवो जनार्दनः मधुरं वाक्यमुवाच—चतुर्भुजो दिव्यतनुः शङ्खचक्रगदाधरः।
Verse 62
विमानवरमारुह्य मम लोकं व्रजस्व च ॥ इत्युक्त्वा माधवो देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
“विमानवरमारुह्य मम लोकं व्रजस्व” इत्युक्त्वा माधवो देवस्तत्रैवान्तरधीयत।
Verse 63
एष तीर्थप्रभावो वै कथितस्ते वसुन्धरे ॥ अक्रूराच्च परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
एष तीर्थस्य प्रभावो वै तुभ्यं वसुन्धरे मया कथितः। अक्रूरस्य तीर्थात् परं तीर्थं नाभूत् न भविष्यति च॥
Verse 64
तस्य तीर्थप्रभावेण सुधनो मुक्तिमाप्तवान् ॥ द्वादशी शुक्लपक्षे तु कुमुदस्य च वा भवेत् ॥
तस्य तीर्थस्य प्रभावेण सुधनः मोक्षमाप्तवान्। शुक्लपक्षे द्वादश्यां कुमुदमासे वा भवेत्, अथवा अन्यथा॥
Verse 65
तस्मिन्स्नातस्य वसुधे राजसूयफलṃ भवेत् ॥ कार्त्तिकीं समनुप्राप्य तत्तीर्थे तु वसुन्धरे ॥
तस्मिन् तीर्थे स्नातस्य वसुधे राजसूयस्य फलं भवेत्। कार्त्तिकीं समनुप्राप्य तस्मिन्नेव तीर्थे वसुन्धरे॥
Verse 66
वृषोत्सर्गं नरः कुर्वंस्तारयेत्सकुलोद्भवान् ॥ श्राद्धं यः कुरुते सुभ्रु कार्तिक्यां प्रयतो नरः ॥
वृषोत्सर्गं नरः कुर्वन् सकुलोद्भवान् तारयेत्। यः कार्तिक्यां प्रयतो नरः श्राद्धं करोति, हे सुभ्रु॥
Verse 67
पितरस्तारितास्तेन सदैव प्रपितामहाः
तेन पितरः तारिताः सदा प्रपितामहाश्चापि तारिताः। स एव तेषां मोक्षहेतुः स्यात्॥
Verse 68
मानकूटं तुलाकूटं न करोति स कर्हिचित् ॥ एवं च वसतस्तस्य बहवो वत्सरा गताः
स मानकूटं तुलाकूटं कदाचिदपि न करोति। एवं धर्मेण वसतः तस्य बहवो वत्सरा व्यतीताः।
Verse 69
तत्र जागरणं कृत्वा प्रभाते तव सन्निधौ ॥ आगमिष्याम्यहं शीघ्रमादित्योदयनं प्रति
तत्र जागरणं कृत्वा प्रभाते तव सन्निधौ। शीघ्रमहं आगमिष्यामि आदित्योदयसमये॥
Verse 70
स्वर्गमिच्छन्ति सत्येन मोक्षः सत्येन लभ्यते ॥ सत्येन सूर्यस्तपति सोमः सत्येन राजते
सत्येन स्वर्गमिच्छन्ति, सत्येन मोक्षोऽपि लभ्यते। सत्येन सूर्यस्तपति, सोमः सत्येन राजते॥
Verse 71
अभिगच्छति मन्दात्मा तत्पापं मे भवेत् तदा ॥ राजपत्नीं ब्रह्मपत्नीं विधवां योऽभिगच्छति
मन्दात्मा यदि तानभिगच्छति, तदा तत्पापं मयि भवेत्। यो राजपत्नीं ब्राह्मपत्नीं वा विधवां चाभिगच्छति…
Verse 72
अहं गच्छामि त्वरितो ब्रह्मराक्षससन्निधौ ॥ निवारयामास तदा न गन्तव्यं त्वयानघ
अहं त्वरितो ब्रह्मराक्षससन्निधौ गच्छामि। तदा स निवारयामास—न गन्तव्यं त्वया, अनघेति॥
Verse 73
एकनृत्यस्य मे पुण्यं दद त्वं वणिगुत्तम ॥ सुधन उवाच ॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं यथोक्तं च समाचर
“एकस्य नृत्यस्य मे पुण्यं देहि, वणिगुत्तम।” इति। सुधन उवाच—“अहं ते पुण्यं न दास्यामि; यथोक्तं विधिवत् समाचर।”
Verse 74
सुधनः सशरीरोऽपि सकुटुम्बो दिवं ययौ ॥ विमानवरमारुह्य विष्णोर्लोकं जगाम ह
सुधनः सशरीरः सकुटुम्बश्च दिवं ययौ। विमानवरमारुह्य स विष्णोर्लोकं जगाम ह॥
In the continuing Varāha–Pṛthivī dialogue, Pṛthivī (Vasundharā) is instructed about a rare, stable, and exceptionally salvific tīrtha identified as Ananta/Akrūra Tīrtha—also marked as Varāha’s own kṣetra—whose merit is heightened at calendrically liminal moments.
Varāha first establishes the tīrtha’s māhātmya (especially snāna at ayana, viṣuva, viṣṇupadī, and during a solar eclipse), then illustrates the ethical engine of that merit through the exemplum of Sudhana: a prosperous merchant devoted to Hari, ekādaśī fasting, and night-vigil (jāgaraṇa), who is seized by a brahmarākṣasa during vigil yet insists on completing his vow and returning.
Sudhana’s satya is tested through conditional self-imprecations that bind his promise; his unwavering truthfulness transforms the predator into a supplicant. The brahmarākṣasa discloses karmic causality (prior-life fault as Agnidatta, a Chāndasa brāhmaṇa) and is liberated when Sudhana shares a portion of his vigil-merit, demonstrating puṇya-transfer as a dharmic, vow-grounded act.
A concluding prescriptive turn links tīrtha practice to sustaining dharma for Earth: Kārttika-linked observances, vṛṣotsarga, and śrāddha at/through the tīrtha are recommended as stabilizing rites that remove pāpa, increase puṇya, and uphold the moral-ecological order addressed to Vasundharā.
Akrūra Tīrtha (identified as Varāha’s kṣetra); Kālindī river waters (Yamunā) implied by 'kālindī-salila'; Mathurā (Mathurā purī).
The narrative foregrounds satya (truthfulness) as a foundational ethical principle: Sudhana’s insistence on keeping his vow—even when threatened with death—functions as the chapter’s central ethical demonstration. The text frames satya as socially stabilizing and spiritually efficacious, capable of transforming a predatory encounter into liberation, while also positioning disciplined vow-practice (vrata, jāgaraṇa) as a means of sustaining dharma.
The chapter specifies ayana (solstitial turning points), viṣuva (equinox), and viṣṇupadī days as auspicious times to approach Ananta/Akrūra Tīrtha. It also highlights bathing during a solar eclipse (rāhugraste divākare). Further markers include ekādaśī observance in both fortnights (ubhayapakṣa), dvādaśī in the bright half (śuklapakṣa), and Kārttika-month rites such as vṛṣotsarga and śrāddha.
Pṛthivī (Vasundharā) is the explicit addressee, allowing the text to present tīrtha practice as a dharmic regulation of human behavior that indirectly supports terrestrial order. The emphasis on disciplined conduct (truthfulness, controlled desire, calendrically regulated rites, and respectful engagement with river-water tīrthas such as the Kālindī) can be read as a normative framework that curbs social harm and promotes responsible interaction with sacred landscapes.
The narrative centers on Sudhana (a vaṇikśreṣṭha, ‘leading merchant’) and a brahmarākṣasa who identifies a prior identity as Agnidatta, described as a Chāndasa brāhmaṇa. Royal-sacrificial paradigms are referenced as merit-comparators (rājasūya, aśvamedha), and the setting includes Mathurā and the Kālindī riverine region, indicating a North Indian sacred-geographic horizon rather than a detailed dynastic genealogy.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.