Adhyaya 68: Prahlada’s Instructions to Bali on Vishnu Worship, Monthly Gifts, and Building Hari’s Temple
विष्णुपूजाविधान-दानमाहात्म्य-हरिमन्दिरनिर्माण (Viṣṇupūjāvidhāna–Dānamāhātmya–Harimandiranirmāṇa)
Vishnu Worship and Temple Building
पुलस्त्यकथिते पुराणप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये बलिः प्रह्लादं पृच्छति—जनार्दनस्य तुष्ट्यर्थं किम् आचरितव्यमिति; अर्चनं, उपवासः, शुभतिथयः, विशेषतः दानं च। प्रह्लादः भक्त्यनुगुणं असुरधर्मं निरूपयति—विद्वद्भ्राह्मणपूजा एव विष्णुपूजा, यतो ब्राह्मणो भगवतो दिव्यदेह इति; ब्राह्मणनिन्दा निषिद्धा। ततः पुष्पपत्रगन्धानां, चन्दनकुङ्कुमधूपानां, हविष्यान्नधान्यानां च अनुमतविधिः कथ्यते। माघात् पौषपर्यन्तं मासानुसारं विष्णोर्नामभिः (माधव-गोविन्द-त्रिविक्रमादिभिः) सम्बद्धं दानक्रमं प्रदर्श्यते। अन्ते हरिमन्दिरनिर्माणस्य माहात्म्यं—निर्माणं, चित्रणं, शोधनं, दीपदानं, पालनं च महापातकिनामपि मोचनं पितॄणां चोन्नतिं करोति। बलिः केशवालयं निर्माय सेवां करोति; उपसंहारे वृद्धोपदेशानुवर्तनं आपत्तौ औषधवत् सिद्धिप्रदं, बलिवत् इति प्रतिपाद्यते।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Bali’s inquiry to Prahlada on the most effective modes of pleasing Janardana: arcana, upavāsa, auspicious tithis, and meritorious acts (puṇya) that grant Viṣṇu’s satisfaction.
- Ritual-ethical synthesis: worship of brāhmaṇas as worship of Viṣṇu; prohibition against disparaging brāhmaṇas; approved offerings (flowers, leaves, sandal, kuṅkuma, dhūpa, grains prepared as haviṣ).
- Dana-calendar and temple-mahātmya: month-wise prescribed gifts dedicated to Viṣṇu’s names; extraordinary merit of building, painting, cleaning, and lighting a Viṣṇu temple; ancestral uplift and expiation even for mahāpātakas; Bali’s enactment and the concluding praise of heeding elders’ counsel.
Shlokas in Adhyaya 68
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे सप्तषष्टितमो ऽध्यायः बलिरुवाच भवता कथितं सर्वं समाराध्य जनार्दनम् या गतिः प्राप्यते लोके तां मे वक्तुमिहार्हसि
इति श्रीवामनपुराणे अष्टषष्टितमोऽध्याय आरभ्यते। बलिरुवाच—भवता जनार्दनं समाराध्य सर्वं कथितम्; लोके या गतिः प्राप्यते, तां मे अत्र वक्तुमर्हसि।
Verse 2
केनार्चनेन देवस्य प्रीतिः समुपजायते कानि दानानि शस्तानि प्रीणनाय जगद्गुरोः
केन प्रकारेण देवस्यार्चनेन प्रीतिः समुपजायते? जगद्गुरोः प्रीणनाय कानि दानानि शस्तानि इति पृच्छसि।
Verse 3
उपवासादिकं कार्यं कस्यां तिथ्यां महोदयम् कानि पुण्यानि शस्तानि विष्णोस्तुष्टिप्रदानि वै
उपवासादिकं कर्म कस्यां तिथ्यां कर्तव्यं येन महोदयः स्यात्? विष्णोस्तुष्टिप्रदानि कानि पुण्यानि शस्तानि वै?
Verse 4
यच्चान्यदपि कर्त्तव्यं हृष्टरूपैरनालसैः तदप्यशेषं दैत्येन्द्र ममाख्यातुमिहार्हसि
यच्चान्यदपि कर्तव्यं हृष्टस्वभावैरनालसैः, तदप्यशेषं दैत्येन्द्र मम इह आख्यातुमर्हसि।
Verse 5
प्रह्लाद उवाच श्रद्दधानैर्भक्तिपरैर्यान्युद्दिश्य जनार्दनम् बले दानानि दीयन्ते तानूचुर्मुनयो ऽक्षयान्
प्रह्लाद उवाच—हे बले, श्रद्धधानैर्भक्तिपरैर्जनार्दनमुद्दिश्य यानि दानानि दीयन्ते, तानि मुनयः अक्षयानि ऊचुः।
Verse 6
ता एव तिथयः शस्ता यास्वभ्यर्च्य जगत्पतिम् तच्चित्तस्तन्मयो भूत्वा उपवासी नरो भवेत्
ता एव तिथयः शस्ताः यासु जगत्पतिमभ्यर्च्य, तच्चित्तः तन्मयो भूत्वा, नरो उपवासी भवेत्।
Verse 7
पूजितेषु द्विजेन्द्रेषु पूजितः स्याज्जनार्दनः एतान् द्विषन्ति ये मूढास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम्
पूजितेषु द्विजेन्द्रेषु जनार्दनः स्वयमेव पूजितो भवति। ये तान् द्विषन्ति मूढाः, ते ध्रुवं नरकं यान्ति॥
Verse 8
तानर्चयेन्नरो भक्त्या ब्राह्मणान् विष्णुतत्परः एवमाह हरिः पूर्वं ब्राह्मणा मामकी तनुः
विष्णुतत्परो नरः भक्त्या ब्राह्मणानर्चयेत्। एवं हरीः पुरा प्राह— ब्राह्मणाः ममकैव तनुः॥
Verse 9
ब्राह्मणो नावमन्तव्यो बुधो वाप्यबुधो ऽपि वा सो ऽपि दिव्या तनुर्विष्णोस्तस्मात् तामर्चयेन्नरः
ब्राह्मणो न अवमन्तव्यः— बुधो वा अपि अबुधोऽपि वा। सोऽपि विष्णोर्दिव्या तनुः; तस्मात् नरः तं अर्चयेत्॥
Verse 10
तान्येव च प्रशस्तानि कुसुमानि महासुर यानि स्युर्वर्णयुक्तानि रसगन्धयुतानि च
तान्येव प्रशस्तानि कुसुमानि, महासुर, यानि वर्णयुक्तानि रसगन्धयुतानि च॥
Verse 12
विशेषतः प्रवक्ष्यामि पुष्पाणि तिथयस्तथा दानानि च प्रशस्तानि माधवप्रीणनाय तु / 68.11 जाती शताह्वा सुमनाः कुन्दं बहुपुटं तथा बाणञ्च चम्पकाशोकं करवीरं च यूथिका
विशेषतः प्रवक्ष्यामि पुष्पाणि तिथयस्तथा। दानानि च प्रशस्तानि माधवप्रीणनाय तु॥ (पुष्पाणि—) जाती शताह्वा सुमनाः कुन्दं बहुपुटं तथा। बाणं चम्पकाशोकं करवीरं च यूथिका॥
Verse 13
पारिभद्रं पाटला च बकुलं गिरिशालिनी तिलकं च जपाकुसुमं पीतकं नागरं त्वपि
पारिभद्रं पाटलां च बकुलं गिरिशालिनीम् । तिलकं च जपाकुसुमं पीतकं नागरं तथा ॥
Verse 14
एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्चने सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम्
एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्चने । सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम् ॥
Verse 15
बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गमृगाङ्कयोः तमालामलकीपत्रं शस्तं केशवपूजने
बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गमृगाङ्कयोः । तमालामलकीपत्रं शस्तं केशवपूजने ॥
Verse 17
येषामपि हिच पुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने पल्लवान्यपि तेषां स्तुः पत्राण्यर्चाविधौ हरेः 68.16 वीरुधां च प्रवालेन बर्हिषा चार्चयेत्तथा नानारूपैश्चाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः
येषामपि हि च पुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने । पल्लवान्यपि तेषां स्तुः पत्राण्यर्चाविधौ हरेः ॥ वीरुधां च प्रवालेन बर्हिषा चार्चयेत्तथा । नानारूपैश्चाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः ॥
Verse 18
प्रवालैः शुचिभिः श्लक्ष्णैर्जलप्रक्षालितैर्बले वनस्पतीनामर्च्येत तथा दूर्वाग्रपल्लवैः
प्रवालैः शुचिभिः श्लक्ष्णैर्जलप्रक्षालितैर्बले । वनस्पतीनामर्च्येत तथा दूर्वाग्रपल्लवैः ॥
Verse 19
चन्दनेनानुलिम्पेत कुङ्कुमेन प्रयत्ननतः उशीरपद्मकाभ्यां च तथा कालीयकादिना
चन्दनलेपेन देवतामनुलिम्पेत, कुङ्कुमेन च प्रयत्नतः। उशीरपद्मकगन्धाभ्यां तथा कालीयकादिभिश्च सुगन्धिद्रव्यैः सम्यगनुलेपनं कुर्यात्।
Verse 20
महिषाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागरुं सिता शङ्खं जातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै
महिषाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागरुं सिता-शङ्खं जातीफलं च—एतानि धूपद्रव्याणि श्रीशस्य वै प्रियाणि भवन्ति।
Verse 21
हविषा संस्कृता ये तु यवगोधूमशालयः तिलमुद्गादयो माषा व्रीहयश्च प्रिया हरेः
हविषा संस्कृताः यवगोधूमशालयः, तिलमुद्गादयो दाल्याः, माषाः व्रीहयश्च—एते सर्वे हरेः प्रियाः।
Verse 22
गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि चानघ वस्त्रान्नस्वर्णदानानि प्रीतये मधुघातिनः
अनघ, गोदानानि पवित्राणि, भूमिदानानि च तथा। वस्त्र-অন্ন-स्वर्णदानानि मधुघातिनः प्रीतये भवन्ति।
Verse 23
माघमासे तिला देयास्तिलधेनुश्च दानव इन्धनादीनि च तथा माधवप्रीणनाय तु
माघमासे तिलाः देयाः, तिलधेनुश्च दानव। इन्धनादीनि च तथा माधवप्रीणनाय तु दातव्यानि।
Verse 24
फाल्गुने व्रीहयो मुद्गा वस्त्रकृष्णाजिनादिकम् गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षभैः
फाल्गुनमासे व्रीहिमुद्गवस्त्रकृष्णाजिनादिकं गोविन्दप्रीणनार्थं पुरुषर्षभैर्दातव्यम्।
Verse 25
चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि शयनान्यासनानि च विष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ
चैत्रमासे चित्रवस्त्राणि शयनान्यासनानि च विष्णोः प्रीत्यर्थं ब्राह्मणेषु देयानि।
Verse 26
गन्धमाल्यानि देयानि वैशाखे सुरभीणि वै देयानि द्विजमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये
वैशाखे सुरभीणि गन्धमाल्यानि देयानि; मधुसूदनतुष्टये द्विजमुख्येभ्यो दातव्यानि।
Verse 27
उदकुम्भाम्बुधेनुं च तालवृन्तं सुचन्दनम् त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं दातव्यं साधुभिः सदा
उदकुम्भाम्बुधेनुं च तालवृन्तं सुचन्दनम्। त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं साधुभिः सदा दातव्यम्॥
Verse 28
उवानद्युगलं छत्रं लवणामलकादिकम् आषाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तितः
आषाढे उवानद्युगलं छत्रं लवणामलकादिकम्। वामनप्रीत्यै भक्तितो दातव्यानि॥
Verse 29
घृतं च क्षीरकुम्भाश्च घृतधेनुफलानि च श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चिता
श्रावणमासे श्रीधरस्य प्रीत्यर्थं विपश्चिता घृतं क्षीरकुम्भांश्च घृतधेनुफलानि च दद्यात्।
Verse 30
मासि भाद्रपदे दद्यात् पायसं मधुसर्पिषी हृषीकेशप्रीणनार्थं लवणं सगुडोदनम्
भाद्रपदमासि हृषीकेशप्रीणनार्थं मधुसर्पिषा सह पायसं दद्यात्; लवणं सगुडोदनं च दद्यात्।
Verse 31
तिलास्तुरङ्गं वृषभं दधि ताम्रायसादिकम् प्रीत्यर्थं पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैः
आश्वयुजे पद्मनाभस्य प्रीत्यर्थं नरैस्तिलाः तुरङ्गो वृषभो दधि ताम्रायसादिकं च देयम्।
Verse 32
रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् दामोदरस्य तुष्ट्यर्थं प्रदद्यात् कार्तिके नरः
कार्तिके दामोदरस्य तुष्ट्यर्थं नरः रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकं च प्रदद्यात्।
Verse 33
खरोष्ट्राश्वतरान् नागान् यानयुग्यमजाविकम् दात्वयं केशवप्रीत्यै मासि मार्गशिरे नरैः
मार्गशीर्षमासि केशवप्रीत्यै नरैः खरोष्ट्राश्वतरान् नागान् यानयुग्यमजाविकं च दातव्यम्।
Verse 34
प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणादिकम् नारायणस्य तुष्ट्यर्थं पौषे देयानि भक्तितः
पौषमासे भक्त्या नारायणस्य तुष्ट्यर्थं प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणोपकरणादिकं च दातव्यम्।
Verse 35
दासीदासमलङ्कारमन्नं षड्रससंयुतम् पुरुषोत्तमस्य तुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्वकालिकम्
दासीदासालङ्कारान्नं षड्रससंयुतं च पुरुषोत्तमस्य तुष्ट्यर्थं सर्वकाले प्रदातव्यम्।
Verse 36
यद्यदिष्टतमं किञ्चिद्यद्वाप्यस्ति शुचि गृहे तत्तद्वि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवाय चक्रिणे
यत्किञ्चिदिष्टतमं वस्तु यद्वा शुचि गृहे विद्यते, तत्सर्वं प्रीत्यर्थं देवदेवाय चक्रिणे विष्णवे दातव्यमेव।
Verse 37
यः कारयेन्मन्दिरं केशवस्य पुण्यांल्लोकान् स जयेच्छाश्वतान् वै दत्त्वारामान् पुष्पफलाभिपन्नान् भोगान् भुङ्क्ते कामातः श्लाघनीयान्
यः केशवस्य मन्दिरं कारयति स पुण्याँल्लोकान् शाश्वतान् वै जयति। पुष्पफलसमृद्धान् आरामान् दत्त्वा स कामतः श्लाघनीयान् भोगान् भुङ्क्ते।
Verse 38
पितामहस्य पुरतः कुलान्यष्टौ तु यानि च तारयेदात्मना सार्धं विष्णोर्मन्दिरकारकः
पितामहस्य पुरतः विष्णोर्मन्दिरकारकः स्वात्मना सार्धं कुलान्यष्टौ तारयति।
Verse 39
इमाश् च पितरो दैत्य गाथा गायन्ति योगिनः पुरतो यदुसिंहस्य ज्यामघस्य तपस्विनः
इमाश्च पितरः, हे दैत्य, योगिनो यथा गाथाः गायन्ति; यदुसिंहस्य तपस्विनो ज्यामघस्य पुरतः।
Verse 40
अपि नः स कुले कश्चिद् विष्णुभक्तो भविष्यति हरिमन्दिरकर्ता यो भविष्यति शिचिव्रतः
अपि नः कुले कश्चिद् विष्णुभक्तो भविष्यति, यो हरिमन्दिरकर्ता भविष्यति शुचिव्रतः।
Verse 41
अपि नः सन्ततौ जायेद् विष्ण्वालयविलेपनम् सम्मार्जनं च धर्मात्मा करिष्यति च भक्तितः
अपि नः सन्ततौ जायेद् धर्मात्मा, यो भक्तितो विष्ण्वालयविलेपनं सम्मार्जनं च करिष्यति।
Verse 42
अपि नः सन्ततौ जातो ध्वजं चकेशवमन्दिरे दास्यते देवदेवाय दीपं पुष्पानुलेपनम्
अपि नः सन्ततौ जातो ध्वजं केशवमन्दिरे दास्यते; देवदेवाय दीपं पुष्पानुलेपनं च।
Verse 43
महापातकयुक्तो वा पातकी चोपपातकी विमुक्तपापो भवति विष्ण्वायतनचित्रकृत्
महापातकयुक्तो वा पातकी चोपपातकी, विष्ण्वायतनचित्रकृत् विमुक्तपापो भवति।
Verse 44
इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः चकारायतनं भूम्यां ख्यं च लिम्पतासुर
इति पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिश्रेष्ठः भूमौ देवायतनं कारयामास, तच्च प्रसिद्धं चकार; असुरोऽपि तस्य लेपनादिकं कर्म चकार।
Verse 45
विभूतिभिः केशवस्य केशवाराधने रतः नानाधातुविकारैश्च पञ्चवर्णैश्च चित्रकैः
केशवाराधने रतः स विभूतिभिः केशवं समर्चयामास; नानाधातुविकारैः पञ्चवर्णैश्च चित्रकैः पूजयामास।
Verse 46
ददौ दीपानि विधिवद् वासुदेवालये बले सुगन्धितैलपूर्णानि घृतपूर्णानि च स्वयम्
बलेः वासुदेवालये विधिवद् दीपान् ददौ; केचन सुगन्धितैलपूर्णाः, केचन घृतपूर्णाः, स्वहस्तेनैव।
Verse 47
नानावर्णा वैजयन्त्यो महारजनरञ्जिताः मञ्जिष्ठा नवरङ्गीयाः श्वेतपाटलिकाश्रिताः
नानावर्णा वैजयन्त्यः महारजनरञ्जिताः; मञ्जिष्ठारक्ताः नवरङ्गीयाः, श्वेतपाटलिकाभिरलङ्कृताः।
Verse 48
आरामा विविधा हृद्याः पुष्पाढ्याः फलशालिनः लतापल्लवसंछन्ना देवदारुभिरावृताः
आरामाः विविधा हृद्याः पुष्पाढ्याः फलशालिनः; लतापल्लवसंछन्ना देवदारुभिरावृताः।
Verse 49
कारिताश्च महामञ्चाधिष्ठिताः कुशलैर्जनैः पौरोगवविधानज्ञै रत्नसंस्कारिभिर्द्दढै
कुशलैर्जनैः पौरोगवविधानज्ञैः रत्नसंस्कारिणां दृढकर्मभिः महामञ्चाः कारिताः सम्यगधिष्ठिताश्च।
Verse 50
तेषु नित्यं प्रपूज्यन्ते यतयो ब्रह्मचारिणः श्रोत्रिया ज्ञानसम्पन्ना दीनान्धविकलादयः
तेषु स्थानेषु नित्यं यतयो ब्रह्मचारिणश्च प्रपूज्यन्ते; श्रोत्रिया ज्ञानसम्पन्नाश्च, दीनान्धविकलादयश्च।
Verse 51
इत्थं स नृपतिः कृत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ज्यामघो विष्णुनिलयं गत इत्यनुशुश्रुमः
एवं स नृपतिः श्रद्दधानो जितेन्द्रियश्च कृत्वा, ज्यामघो विष्णुनिलयं गत इत्यनुशुश्रुमः।
Verse 52
तमेव चाग्यापि बले मार्गं ज्यामघकारितम् व्रजन्ति नरशार्दूल विष्णुलोकजिगीषवः
अद्यापि नरशार्दूल, ज्यामघकारितं तमेव मार्गं बले व्रजन्ति विष्णुलोकजिगीषवः।
Verse 53
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र कारयस्वालयं हरेः तमर्चयस्व यत्नेन ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् पौराणिकान् विशेषेण सदाचाररताञ्शुचीन्
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र हरेरालयं कारयस्व; तं यत्नेनार्चयस्व, ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् विशेषेण पौराणिकान् सदाचाररताञ्शुचीन् च पूजय।
Verse 54
वासोभिर्भूषणै रत्नैर्गौभिर्भूकनकादिभिः विभवे सति देवस्य प्रीणनं कुरु चक्रिणः
विभवे सति चक्रिणो देवस्य वासोभिर्भूषणै रत्नैर्गौभिर्भूमिकनकादिभिश्च दानैः प्रीणनं कुरु।
Verse 55
एवं क्रियायोगरतस्य ते ऽद्य नूनं मुरारिः शुभदो भविष्यति नरा न सीदन्ति बले समाश्रिता विभुं जगन्नाथमनन्तमच्युतम्
एवं क्रियायोगरतस्य तेऽद्य नूनं मुरारिः शुभदो भविष्यति। नरा न सीदन्ति बले समाश्रिता विभुं जगन्नाथमनन्तमच्युतम्॥
Verse 56
पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्त्वा वचनं दितीश्वरो वैरोचनं सत्यमनुत्तमं हि संपूजितस्तेन विमुक्तिमाययौ संपूर्णकामो हरिपादभक्तः
पुलस्त्य उवाच—इत्येवमुक्त्वा वचनं दितीश्वरं वैरोचनं सत्यमनुत्तमं हि। संपूजितस्तेन विमुक्तिमाययौ संपूर्णकामो हरिपादभक्तः॥
Verse 57
गते हि तस्मिन् मुदिते पितामहे बलेर्बभौ मन्दिरमिन्दुवर्णम् महेन्द्रशिल्पिप्रवरो ऽथ केशवं स कारयामास महामहीयान्
गते हि तस्मिन् मुदिते पितामहे बलेर्बभौ मन्दिरमिन्दुवर्णम्। महेन्द्रशिल्पिप्रवरोऽथ केशवः स कारयामास महामहीयान्॥
Verse 58
स्वयं स्वभार्यासहितश्चकार देवालये मार्जनलेपनादिकाः क्रिया महात्मा यवशर्कराद्यां बलिं चकाराप्रतिमां मधुद्रुहः
स्वयं स्वभार्यासहितश्चकार देवालये मार्जनलेपनादिकाः क्रियाः। महात्मा यवशर्कराद्यां बलिं चकाराप्रतिमां मधुद्रुहः॥
Verse 59
दीपप्रदानं स्वयमायताक्षी विन्ध्यावली विष्णुगृहे चकार गेयं स धर्म्यश्रवणं च धीमान् पौराणिकैर्विप्रवरैरकारयत्
दीपप्रदानं स्वयमायताक्षी विन्ध्यावली विष्णुगृहे चकार। गेयं स धर्म्यश्रवणं च धीमान् पौराणिकैर्विप्रवरैरकारयत्॥
Verse 60
तथाविधस्यासुरपुङ्गवस्य धर्म्ये सुमार्गे प्रतिसंस्थितस्य जगत्पतिर्दिव्यवपुर्जनार्दनस्तस्थौ महात्मा बलिरक्षणाय
तथाविधस्यासुरपुङ्गवस्य धर्म्ये सुमार्गे प्रतिसंस्थितस्य। जगत्पतिर्दिव्यवपुर्जनार्दनस्तस्थौ महात्मा बलिरक्षणाय॥
Verse 61
सूर्यायुताभं मुसलं प्रगृह्य निघ्नन् स दुष्टारियूथापालान् द्वारि स्थितो न प्रददौ प्रवेशं प्राकारगुप्ते बलिनो गृहे तु
सूर्यायुताभं मुसलं प्रगृह्य निघ्नन् स दुष्टारियूथापालान्। द्वारि स्थितो न प्रददौ प्रवेशं प्राकारगुप्ते बलिनो गृहे तु॥
Verse 62
द्वारि स्थिते धातरि रक्षपाले नारायणे सर्वगुणाभिरामे प्रासादमध्ये हरिमीशितारमभ्यर्चयामास सुरर्षिमुख्यम्
द्वारि स्थिते धातरि रक्षपाले नारायणे सर्वगुणाभिरामे। प्रासादमध्ये हरिमीशितारमभ्यर्चयामास सुरर्षिमुख्यम्॥
Verse 63
स एवमास्ते ऽसुरराड् बलिस्तु समर्चयन् वै हरिपादपङ्कजौ सस्मार नित्यं हरिभषितानि स तस्य जातो विनयाङ्कुशस्तु
स एवमास्ते ऽसुरराड् बलिस्तु समर्चयन् वै हरिपादपङ्कजौ। सस्मार नित्यं हरिभाषितानि स तस्य जातो विनयाङ्कुशस्तु॥
Verse 64
इदं च वृत्तं स पपाठ दैत्यराट् स्मरन् सुवाक्यानि गुरोः शुभानि तथ्यानि पथ्यानि परत्र चेह पितामहस्येन्द्रसमस्य वीरः
इदं च वृत्तान्तं स दैत्यराट् पपाठ स्मरन् गुरोः शुभानि सुवाक्यानि—सत्यानि पथ्यानि च, इह परत्र च हितानि—इन्द्रसमस्य वीरस्य पितामहस्य वचनानि।
Verse 65
ये वृद्धवाक्यानि समाचरन्ति श्रुत्वा दुरुक्तान्यपि पूर्वतस्तु स्निग्धानि पश्चान्नवनीतशुद्धा मोदन्ति ते नात्र विचारमस्ति
ये वृद्धवाक्यानि समाचरन्ति श्रुत्वा दुरुक्तान्यपि पूर्वतः, पश्चात् तानि स्निग्धानि नवनीतशुद्धानि इव भवन्ति; ते मोदन्ति, नात्र विचारमस्ति।
Verse 66
आपद्भुजङ्गदष्टस्य मन्त्रहीनस्य सर्वदा वृद्धवाक्यैषधा नूनं कुर्वन्ति किल निर्विषम्
आपद्भुजङ्गदष्टस्य मन्त्रहीनस्य सर्वदा, वृद्धवाक्यौषधं नूनं विषं निर्विषं करोति किल।
Verse 67
वृद्धवाक्यामृतं पीत्वा तदुक्तमनुमान्य च या तृप्तिर्जायते पुंसा सोमपाने कुतस्तथा
वृद्धवाक्यामृतं पीत्वा तदुक्तमनुमान्य च, या तृप्तिर्जायते पुंसा सा सोमपानेऽपि कुतस्तथा।
Verse 68
आपत्तौ पतितानां येषां वृद्धा न सन्ति शास्तारः ते शोच्या बनधूनां जीवन्तो ऽपीह मृततुल्याः
आपत्तौ पतितानां येषां वृद्धा न सन्ति शास्तारः, ते शोच्या बान्धूनां; जीवन्तोऽपीह मृततुल्याः।
Verse 69
आपद्ग्राहगृहीतानां वृद्धाः सन्ति न पण्डिताः येषां मोक्ष्यितारे वै तेषां सान्तिर्न विद्यते
आपद्ग्राहगृहीतानां वृद्धाः सन्ति, न तु पण्डितवत् मन्यन्ते; येषां मोक्ष्यितारो न सन्ति, तेषां शान्तिर्न विद्यते।
Verse 70
आपज्जलनिमग्नानां ह्रियतां व्यसनोर्मिभिः वृद्धवाक्यैर्विना नूनं नैवोत्तारं कथञ्चन
आपज्जलनिमग्नानां व्यसनोर्मिभिराह्रियतां वृद्धवाक्यैर्विना नूनं न कश्चिदुत्तारः कथञ्चन।
Verse 71
तस्माद् यो वृद्धवाक्यानि शृणुयाद् विदधाति च स सद्यः सिद्धिमाप्नोति यथा वैरोचनो बलिः
तस्माद् यो वृद्धवाक्यानि शृणुयाद् विदधाति च, स सद्यः सिद्धिमाप्नोति यथा वैरोचनो बलिः।
Frequently Asked Questions
This chapter is predominantly Vaiṣṇava in its ritual and theological focus (Janārdana/Keśava worship). Its broader Purāṇic synthesis appears indirectly through the shared dharmic grammar—temple-consecration, purity disciplines, and reverence for brāhmaṇas—rather than explicit Harihara identification or Śaiva tirtha-topography in this adhyāya.
No specific Kurukṣetra, Sarasvatī, forest, or sarovara toponyms are named here. The ‘sacred geography’ is primarily architectural and ritual: the Viṣṇu-ālaya itself becomes a sanctified site through construction, painting, lamps, cleaning, and ongoing service, with merit extending to ancestors and sinners.
Bali shifts from inquiry to enactment: after Prahlāda’s instruction, Bali builds and services Keśava’s temple, with Vindhyāvalī offering lamps and Bali arranging Purāṇic recitation and worship. The moral center is asura-dharma transformed by bhakti—dāna, honoring brāhmaṇas, and temple-service—culminating in the maxim that heeding elders’ counsel in crisis functions as a practical salvific discipline, exemplified by Bali’s attainment of siddhi.