Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 183
Devanagari script
हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये
Transliteration
hṛṣṭapuṣṭāstathā vṛddhāḥ prajā vai vigatajvarāḥ | tataḥ kālena kenāpi tāsāṃ vṛddhe raseṃdriye
Translation
हृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा वृद्धाः स्युर्विगतज्वराः। अथ कालेन केनापि तासां रसेंद्रियं ववृधे॥
Word by Word
हृष्ट-पुष्टाःjoyful and well-nourished
हृष्ट-पुष्टाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहृष्ट (हृष्-धातोः क्त, कृदन्त) + पुष्ट (पुष्-धातोः क्त, कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; द्वन्द्व-समास (इतरेतर)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (Discourse/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय (also/likewise)
वृद्धाःgrown/aged
वृद्धाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन
प्रजाःthe people/creatures
प्रजाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
विगत-ज्वराःfree from fever
विगत-ज्वराः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविगत (वि-गम् धातोः क्त, कृदन्त) + ज्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी/कर्मधारयार्थक-तत्पुरुष: ‘ज्वरः विगतः येषाम्’
ततःthereafter
ततः:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअपादान/क्रमवाचक-अव्यय (thereafter/from that)
कालेनwith time / in course of time
कालेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; करण/हेतौ (by time, in course of time)
केनby some (which)
केन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन
अपिeven / also
अपि:
Sambandha (Discourse/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/सम्भावना-अव्यय (also/even)
तासाम्of them
तासाम्:
Sambandha (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन
वृद्धेwhen increased / in the grown state
वृद्धे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; अधिकरण
रस-इन्द्रियेin the sense-organ of taste
रस-इन्द्रिये:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘रसस्य इन्द्रियम्’ (organ of taste)
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)
FAQs
Even amidst health and prosperity, unchecked growth of sensory appetite becomes a seed of decline; dharma emphasizes mastery of the senses.
No holy place is mentioned in this verse.
No explicit ritual is prescribed; the point is ethical-psychological (sense discipline).