दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
अध्यायः ४० दक्षयज्ञविध्वंसानन्तरवृत्तान्तं वर्णयति। नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—वीरभद्रस्य कैलासप्रत्यागमनानन्तरं किं जातम् इति। ब्रह्मा कथयति यथा रुद्रगणैः पराजिताः क्षतविक्षताश्च देवाः मुनयश्च ब्रह्मलोकं गत्वा प्रणम्य स्वदुःखं विस्तरेण निवेदयन्ति। दक्षस्य ‘पुत्र’त्वस्मृत्या यज्ञव्यवस्थाभङ्गेन च शोकाकुलो ब्रह्मा देवहिताय त्वरितोपायं चिन्तयति—दक्षस्य पुनर्जीवनं कृत्वा छिन्नं यज्ञं समापयितुं, येन विश्वयज्ञव्यवस्था स्थिरा भवेत्। उपायाभावे स भक्त्या विष्णुं शरणं गत्वा समयोचितं उपदेशं लभते, ततः देवैर्मुनिभिश्च सह विष्णुलोकं गत्वा स्तुतिं कृत्वा याचते—यथा अध्वरः पूर्णो भवेत्, दक्षो यजमानत्वं पुनर्लभेत्, देवर्षयश्च स्वास्थ्यं प्राप्नुयुः; एवं विष्णोः मध्यस्थपालकत्वं प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उचाच । विधे विधे महाप्राज्ञा शैवतत्त्वप्रदर्शक । श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता
नारद उवाच—विधे विधे महाप्राज्ञ शैवतत्त्वप्रदर्शक, त्वत्तः श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता।
Verse 2
वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य वै । कैलासाद्रौ गते तात किमभूत्तद्वदाधुना
वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य, कैलासाद्रौ गते (शिवे), तात, ततः किमभूत्? अद्य तद्वद।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । अथ देवगणास्सर्वे मुनयश्च पराजिताः । रुद्रानीकैर्विभिन्नांगा मम लोकं ययुस्तदा
ब्रह्मोवाच—अथ देवगणाः सर्वे मुनयश्च पराजिताः; रुद्रानीकैर्विभिन्नाङ्गा मम लोकं तदा ययुः।
Verse 4
स्वयंभुवे नमस्कृत्य मह्यं संस्तूय भूरिशः । तत्स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयन्
स्वयम्भुवे नमस्कृत्वा मह्यं च भूरिशः स्तुत्वा । ततः स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयत् ॥
Verse 5
तदाकर्ण्य ततोहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । अचिन्तयमतिव्यग्रो दूयमानेन चेतसा
तदाकर्ण्य ततोऽहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । दूयमानेन चेतसा अचिन्तयम् अतिव्यग्रः ॥
Verse 6
किं कार्य्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत्सुरः
किं कार्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत् सुरः ॥
Verse 7
एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहं मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम्
एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहम् मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम् ॥
Verse 8
अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैस्स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम्
अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैः स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम् ॥
Verse 9
यथाध्वरः प्रपूर्णः स्याद्देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनस्स्युस्सुरास्सर्वे मुनयश्च तथा कुरु
यथा अध्वरः प्रपूर्णः स्यात् देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनः स्युः सुराः सर्वे मुनयश्च तथा कुरु ॥
Verse 10
देव देव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्तास्सदेवमुनयो ध्रुवम्
देवदेव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्ताः सदेवमुनयो ध्रुवम् ॥
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणस्स रमेश्वरः । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा शिवात्मा दीनमानसः
ब्रह्मोवाच—एवं मम वचः श्रुत्वा रमेश्वरो विष्णुः दीनमानसः सन् शिवं स्मृत्वा शिवात्मा भूत्वा ततः प्रत्युवाच माम्।
Verse 12
विष्णुरुवाच । तेजीयसि न सा भूता कृतागसि बुभूषताम् । तत्र क्षेमाय बहुधा बुभूषा हि कृतागसाम्
विष्णुरुवाच—कृतागसि च बुभूषताम् न कदाचित् तेजीयसी समृद्धिः; कृतागसां तु क्षेमं बहुभिः प्रायश्चित्तोपायैरेव भवति।
Verse 13
कृतपापास्सुरा सर्वे शिवे हि परमेश्वरे । पराददुर्यज्ञभागं तस्य शंभोर्विधे यतः
सर्वे सुराः कृतपापाः शिवे परमेश्वरे यज्ञभागं पराददुः; यतः स एव शम्भुः, हे विधे, यज्ञानां भागविधानकर्ता।
Verse 14
प्रसादयध्यं सर्वे हि यूयं शुद्धेन चेतसा । अथापरप्रसादं तं गृहीतांघ्रियुगं शिवम्
सर्वे यूयं शुद्धचेतसः शम्भुं प्रसादयत; ततः परमप्रसादं लब्ध्वा तं शिवं शरणं गच्छत, यस्य पादयुगलं गृहीत्वा नताः स्याथ।
Verse 15
यस्मिन् प्रकुपिते देवे विनश्यत्यखिलं जगत् । सलोकपालयज्ञस्य शासनाज्जीवितं द्रुतम्
यस्मिन् देवे प्रकुपितेऽखिलं जगद्विनश्यति; अतः लोकपालैः सह यज्ञस्य शासनात् जीवितं शीघ्रं रक्ष्यताम्।
Verse 16
तमाशु देवं प्रियया विहीनं च दुरुक्तिभिः । क्षमापयध्वं हृद्विद्धं दक्षेण सुदुरात्मना
तं देवं शीघ्रं क्षमापयत—प्रियाविहीनं हृद्विद्धं च; सुदुरात्मना दक्षेण दुरुक्तिभिः स आहतः।
Verse 17
अयमेव महोपायस्तच्छांत्यै केवलं विधे । शंभोस्संतुष्टये मन्ये सत्यमेवोदितं मया
विधे, तच्छान्त्यै एष एव महोपायः केवलः; शम्भोः संतुष्टये इति मन्ये—मया यदुक्तं तत् सत्यमेव।
Verse 18
नाहं न त्वं सुराश्चान्ये मुनयोपि तनूभृतः । यस्य तत्त्वं प्रमाणं च न विदुर्बलवीर्ययोः
नाहं न त्वं नान्ये सुराः, मुनयोऽपि तनूभृतः; यस्य तत्त्वं प्रमाणं च बलवीर्ययोर्न विदुः।
Verse 19
आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्
स स्वातन्त्र्यसमन्वितः परः परमात्मा सर्वनियन्त्रणातीतः। तं प्रति विरोधिनं परममूढं कः उपायः कश्चिद् विधातुं शक्नुयात्, येन स निगृह्येत वा अतिवर्त्येत?
Verse 20
चलिष्येहमपि ब्रह्मन् सर्वैः सार्द्ध शिवालयम् । क्षमापयामि गिरिशं कृतागाश्च शिवे धुवम्
ब्रह्मन्, अहम् अपि सर्वैः सह शिवालयं गमिष्यामि। शिवायाः प्रति मया कृतापराधानां हेतुना गिरिशं क्षमापयामि ध्रुवम्।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्थमादिश्य विष्णुर्मां ब्रह्माणं सामरादिकम् । सार्द्धं देवेर्मतिं चक्रे तद्गिरौ गमनाय सः
ब्रह्मोवाच—एवं माम् ब्रह्माणं सामरादिकं च विष्णुः समादिश्य, देवीसहितः स तद्गिरौ गमनाय मतिं चकार।
Verse 22
ययौ स्वधिष्ण्य निलयं शिवस्याद्रिवरं शुभम् । कैलासं सामरमुनिप्रजेशादिमयो हरिः
हरिः स्वधिष्ण्यनिलयात् प्रस्थितः शिवस्य शुभं कैलासाख्यमद्रिवरं ययौ, सामरमुनिप्रजेशादिमयः।
Verse 23
अतिप्रियं प्रभोर्नित्यं सुजुष्टं किन्नरादिभिः । नरेतरैरप्सरोभिर्योगसिद्धैमहोन्नतम्
तत् प्रभोः नित्यं अतिप्रियं धाम, किन्नरादिभिः सुजुष्टम्। नरेतरैरप्सरोभिः च सेवितं, योगसिद्धैः महोन्नतम्।
Verse 24
नानामणिमयैश्शृंगैः शोभमानं समंततः । नानाधातुविचित्रं वै नानाद्रुमलताकुलम्
नानामणिमयैः शृङ्गैः सर्वतः शोभमानं तद् गिरिमण्डलं बभौ। नानाधातुविचित्रं च नानाद्रुमलताकुलं चासीत्॥
Verse 25
नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिसमन्वितम् । नानाजलप्रस्रवणैरमरैस्सिद्धयोषिताम्
नानामृगगणैः कीर्णं नानापक्षिसमन्वितम्। नानाजलप्रस्रवणैः शोभितं, अमरैः सिद्धयोषितां च सञ्चरितम्॥
Verse 26
रमणैवाहरंतीनां नानाकंदर सानुभिः । द्रुमजातिभिरन्याभी राजितं राजतप्रभम्
रमणीयैः सानुभिः नानाकन्दरैश्च तद् देशं मनोहरं बभौ। राजतप्रभं तद् द्रुमजातिभिरन्याभिः पुनरपि राजितम्॥
Verse 27
व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैर्निर्घुष्टं क्रूरतोज्झितम् । सर्वशोभान्वितं दिव्यं महाविस्मयकारकम्
व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैः निर्घुष्टं, क्रूरतया तु वर्जितम्। सर्वशोभान्वितं दिव्यं तद् धाम महाविस्मयकारकम्॥
Verse 28
पर्यस्तं गंगया सत्या स्थानपुण्यतरोदया । सर्वपावनसंकर्त्र्या विष्णुपद्या सुनिर्मलम्
सत्यगङ्गया सर्वतः पर्यस्तं तद्-स्थानं पुण्यतरोदयम्। सर्वपावनकर्त्री सा विष्णुपद्या सुनिर्मला, तेन तत् परमं शुद्धं भवति॥
Verse 29
एवंविधं गिरिं दृष्ट्वा कैलासाख्यं शिवप्रियम् । ययुस्ते विस्मयं देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः
एवंविधं कैलासाख्यं शिवप्रियं गिरिं दृष्ट्वा। देवा विष्ण्वाद्याः समुनीश्वराश्च विस्मयेन समाययुः॥
Verse 30
तस्समीपेऽलकां रम्यां ददृशुर्नाम ते पुरीम् । कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः
तस्य समीपे रम्यामलकां नाम पुरीं ददृशुः। कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः॥
Verse 31
वनं सौगंधिकं चापि ददृशुस्तत्समीपतः । सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्
तत्समीपतः सौगन्धिकं वनं चापि ददृशुः। सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्॥
Verse 32
तद्बाह्यतस्तस्य दिव्ये सरितावतिपावने । नंदा चालकनंदा च दर्शनात्पापहारिके
तद्बाह्यतः तस्य दिव्येऽतिपावने सरितौ। नन्दा चालकनन्दा च दर्शनात्पापहारिके॥
Verse 33
पपुः सुरस्त्रियो नित्यमवगूह्य स्वलोकतः । विगाह्य पुंभिस्तास्तत्र क्रीडंति रतिकर्शिताः
सुरस्त्रियः स्वस्वलोकादवगूह्य नित्यं तत्र पपुः। तत्र पुंभिः सह विगाह्य रतिकर्शिताः क्रीडन्ति स्म॥
Verse 34
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगंधिकं च यत् । गच्छंतस्ते सुरा आराद्ददृशुश्शांकरं वटम्
यक्षेश्वरपुरीं सौगन्धिकवनं च विहाय ते सुराः। गच्छन्तोऽरात् ददृशुः शाङ्करं वटं पावनम्॥
Verse 35
पर्यक् कृताचलच्छायं पादोन विटपाय तम् । शतयोजन कोत्सेधं निर्नीडं तापवर्ज्जितम्
पर्यक्कृताचलच्छायं पादोनविटपाय तम्। शतयोजनकोत्सेधं निर्नीडं तापवर्जितम्॥
Verse 36
महापुण्यवतां दृश्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शंभुयोगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम्
महापुण्यवतां दर्शनयोग्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शम्भोः योगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम् ॥
Verse 37
मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुस्सर्वे शिवं विष्ण्वादयस्सुराः
मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुः सर्वे शिवं विष्ण्वादयः सुराः ॥
Verse 38
विधिपुत्रैर्महासिद्धैश्शिव भक्तिरतैस्सदा । उपास्यमानं सुमुदा शांतैस्संशांतविग्रहैः
विधिपुत्रैर्महासिद्धैः शिवभक्तिरतैः सदा, सुमुदा शांतैः संशांतविग्रहैश्च स उपास्यमान आसीत्।
Verse 39
तथा सख्या कुबेरेण भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् । सेव्यमानं विशेषेण स्वगणैर्ज्ञातिभिस्सदा
तथा स कुबेरेण सख्यं कृतवान्—गुह्यकराक्षसानां भर्त्रा—स्वगणैर्ज्ञातिभिश्च सदा विशेषेण सेव्यमानः।
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवदर्शनवर्णनं नाम चत्वारिंशोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘शिवदर्शनवर्णनम्’ नाम चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 41
मुने तुभ्यं प्रवोचंतं पृच्छते ज्ञानमुत्तमम् । कुशासने सूपविष्टं सर्वेषां शृण्वतां सताम्
मुने, त्वं प्रवोचन् यदा कुशासने सूपविष्टो भवसि, सर्वेषां सतां शृण्वतां मध्ये कश्चित् तुभ्यं ज्ञानमुत्तमं पृच्छति।
Verse 42
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं चरणं चैव जानुनि । बाहुप्रकोष्ठाक्षमालं स्थितं सत्तर्कमुद्रया
दक्षिणोरौ सव्यं चरणं कृत्वा, अन्यं चरणं जानुनि निवेश्य; स स्थिरोऽभवत्। बाहुप्रकोष्ठेऽक्षमाालां निधाय, सत्तर्कमुद्रया समाहितोऽतिष्ठत्।
Verse 43
एवंविधं शिवं दृष्ट्वा तदा विष्ण्वादयस्सुराः । प्रणेमुस्त्वरितं सर्वे करौ बध्वा विनम्रकाः
एवंविधं शिवं दृष्ट्वा विष्ण्वादयः सुराः। सर्वे त्वरितं प्रणेमुः करौ बद्ध्वा विनम्रकाः॥
Verse 44
उपलभ्यागतं रुद्रो मया विष्णुं सतां गतिः । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवंदनमपि प्रभुः
उपलभ्यागतं विष्णुं मया सतां गतिं रुद्रः। उत्थाय प्रभुरपि शिरसा तं चाभिवन्दत॥
Verse 45
वंदितांघ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिश्शिवः । ननामाथ यथा विष्णुं कश्यपं लोकसद्गतिः
वन्दिताङ्घ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिः शिवः। ननामाथ यथा विष्णुः कश्यपं लोकसद्गतिः॥
Verse 46
सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिसु नमस्कृतम् । समुवाच सुरैर्विष्णुं कृतसन्नतिमादरात्
सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिभिर्नमस्कृतम्। विष्णुं सुरैः कृतसन्नतिमादरात् समुवाच॥
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Vīrabhadra and the Rudra-gaṇas destroying Dakṣa’s yajña, followed by devas and sages seeking Brahmā’s help and then approaching Viṣṇu for restoration.
The chapter treats an incomplete yajña as a sign of cosmic disequilibrium; restoration requires not merely restarting ritual form but re-aligning authority and auspiciousness with the proper divine order (ultimately grounded in Śiva-tattva).
Rudra’s forces (as instruments of disruption when dharma is violated), Brahmā’s role as deliberating overseer of cosmic administration, and Viṣṇu’s role as preserver-mediator who can facilitate restoration after crisis.