Adhyaya 4

Verse 1

भीष्म उवाच । क्षीराब्धौ तु तथा लक्ष्मीः किलोत्पन्ना मया श्रुता । ख्यात्यां भृगोः समुत्पन्ना एतदाह कथं भवान्

भीष्म उवाच— क्षीराब्धौ तु तथा लक्ष्मीः उत्पन्नेति मया श्रुतम्। ख्यात्यां भृगोः समुत्पन्नेति च; एतत् कथं भवान् आह?

Verse 2

कथं च दक्षदुहिता देहं त्यक्तवती शुभा । मेनायां गर्भसंभूतिमुमाया जन्म एव च

कथं च दक्षदुहिता शुभा देहं त्यक्तवती? मेनायां गर्भसम्भूतिः उमायाः जन्म च कथम्?

Verse 3

किमर्थं देवदेवेन पत्नी हैमवती कृता । विरोधं चाथ दक्षेण भगवांस्तु ब्रवीतु मे

किमर्थं देवदेवेन हैमवती पत्नी कृताऽभवत्? दक्षेण च कुतो विरोधः समुत्पन्नः? भगवन्, तत् सर्वं मे ब्रूहि।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । इदं च शृणु भूपाल यत्पृष्टोहमिह त्वया । श्रीसंबंधो मयाप्येष श्रुत आसीत्पितामहात्

पुलस्त्य उवाच—भूपाल, इदं अपि शृणु; यत् त्वया अहम् अत्र पृष्टः। श्रीसम्बन्धोऽयम् अपि मया पितामहात् श्रुतः।

Verse 5

अत्रिपुत्रस्तु दुर्वासाः परिभ्राम्यन्महीमिमाम् । विद्याधरीकरेमालां दृष्ट्वा सौगन्धिकीं शुभाम्

अत्रिपुत्रो दुर्वासाः परिभ्राम्य महीमिमाम्। विद्याधरीकरे शुभां सौगन्धिकीमालां दृष्टवान्।

Verse 6

याचयामास मे देहि जटाजूटे करोम्यहम् । इति विद्याधरी तेन पृष्टा सा ऋषिणा तथा

स याचयामास—‘मे देहि; जटाजूटे स्थापयामि’ इति। तेन ऋषिणा पृष्टा सा विद्याधरी एवं अब्रवीत्।

Verse 7

ददौ तस्मै मुदायुक्ता तां मालां स तदा नृप । गृहीत्वा सुचिरं कालं शिरोमालां बबंध ह

सा मुदायुक्ता तस्मै तां मालां ददौ, नृप। स गृहीत्वा तां शिरोमालां सुचिरं कालं बबन्ध ह।

Verse 8

उन्मत्त प्रेतवद्विप्रः शोभमानोब्रवीदिदम् । इयं विद्याधरी कन्या पीनोन्नत पयोधरा

उन्मत्तप्रेतवदिव विप्रः शोभमानोऽपि वाक्यमिदं जगाद— “एषा विद्याधरी कन्या, पीनोन्नतपयोधरा।”

Verse 9

शोभालंकारसौभाग्यैर्युक्ता दृष्टा ततो मनः । क्षोभमायाति मे चाद्य नाहं कामे विचक्षणः

शोभालङ्कारसौभाग्यसमन्वितां तां दृष्ट्वा मम मनोऽद्य सहसा क्षोभमायाति; कामविषये तु नाहं विचक्षणः।

Verse 10

व्रजामि तावदन्यत्र सौभाग्यं स्वं प्रदर्शयन् । एवमुक्त्वा स राजेंद्र परिबभ्राम मेदिनीम्

“तावदन्यत्र व्रजामि, स्वसौभाग्यं प्रदर्शयन्” इत्युक्त्वा, राजेन्द्र, स मेदिनीं परिबभ्राम।

Verse 11

ऐरावतं समारूढं राजानं त्रिदिवौकसाम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं भ्राजमानं शचीपतिम्

ऐरावतमारूढं त्रिदिवौकसां राजानं, त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं, भ्राजमानं शचीपतिं ददर्श।

Verse 12

तामात्मशिरसो मालां भ्रमदुन्मत्तषट्पदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः

स्वशिरसो मालां भ्रमदुन्मत्तषट्पदां गृहीत्वा, उन्मत्त इव स मुनिरमरराजाय चिक्षेप।

Verse 13

गृहीत्वा देवराजेन माला सा गजमूर्द्धनि । मुक्ता रराज सा माला कैलासे जाह्नवी यथा

देवराजेन गृहीत्वा सा माला गजमूर्धनि न्यस्ता; मुक्तेव सा माला कैलासे जाह्नवीव दीप्तिमती बभौ।

Verse 14

मदांधकारिताक्षोसौ गंधाघ्राणेन वारणः । करेणादाय चिक्षेप तां मालां पृथिवीतले

मदतमोऽन्धकारिताक्षो वारणो गन्धमाघ्राय; करेण तां मालामादाय पृथिवीतले चिक्षेप।

Verse 15

ततश्चुक्रोध भगवान्दुर्वासा मुनिपुंगवः । राजेंद्रदेवराजानं क्रुद्धश्चेदमुवाच ह

ततः स भगवान् दुर्वासा मुनिपुङ्गवः चुक्रोध; क्रुद्धो राजेन्द्रदेवराजं प्रति इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 16

ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्नतिस्तब्धोसि वासव । श्रियोधामस्रजं यस्मान्मद्दत्तान्नाभिनंदसि

ऐश्वर्यमदमलिनात्मन् अतिस्तब्धोऽसि वासव; मया दत्तां श्रियोधामस्रजं यस्मान्नाभिनन्दसि।

Verse 17

त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ विनाशमुपयास्यति । मद्दत्ता भवता माला क्षिप्ता यस्मान्महीतले

त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ विनाशमुपयास्यसि; मद्दत्ता माला भवता यस्मान्महीतले क्षिप्ता।

Verse 18

तस्मात्प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति । यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम्

तस्मात् त्वत्कृते त्रैलोक्यं प्रणष्टलक्ष्मीकं भविष्यति; यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम्।

Verse 19

तं मां त्वमतिगर्वेण देवराजावमन्यसे । महेंद्रो वारणस्कंधादवतीर्य त्वरान्वितः

तं मां त्वमतिगर्वेण देवराज इति मन्यसेऽवमन्यसे; महेन्द्रो वारणस्कन्धादवतीर्य त्वरान्वितः समुपागमत्।

Verse 20

प्रसादयामास मुनिं दुर्वाससमकल्मषम् । प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम्

स मुनिं दुर्वाससमकल्मषं प्रसादयामास; प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरं (वचनं) श्रावयामास।

Verse 21

नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तेन शतक्रतो । इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो देवराजोपि तं पुनः

नाहं क्षमिष्ये; बहुना किमुक्तेन, शतक्रतो—इत्युक्त्वा विप्रः प्रययौ; देवराजोऽपि तं पुनरन्वयात्।

Verse 22

आरुह्यैरावतं नागं प्रययावमरावतीम् । ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम्

ऐरावतं नागमारुह्य प्रययावमरावतीम्; ततः प्रभृति सशक्रं भुवनत्रयं निःश्रीकमभवत्।

Verse 23

न यज्ञाः संप्रवर्तंते न तपस्यंति तापसाः । न च दानानि दीयंते नष्टप्रायमभूज्जगत्

न यज्ञाः प्रवर्तन्ते, न तापसाः तपस्यन्ति; न दानानि प्रदीयन्ते—जगत् नष्टप्रायमिवाभवत्।

Verse 24

एवमत्यंतनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते । देवान्प्रतिबलोद्योगं चक्रुर्दैतेयदानवाः

एवं त्रैलोक्येऽत्यन्तनिःश्रीके सत्त्ववर्जिते सति, दैतेयदानवाः देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रुः।

Verse 25

विजितास्त्रिदशा दैत्यैरिंद्राद्याः शरणं ययुः । पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः

दैत्यैर्विजितास्त्रिदशा इन्द्राद्याः शरणं ययुः; हुताशनपुरोगमाः महाभागं पितामहं जग्मुः।

Verse 26

यथावत्कथिते देवैर्ब्रह्मा प्राह तथा सुरान् । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम सहितः सुरैः

देवैः यथावत् कथिते, ब्रह्मा तथा सुरान् प्राह; स सुरैः सहितः क्षीरोदस्योत्तरकूलं जगाम।

Verse 27

गत्वा जगाद भगवान्वासुदेवं पितामहः । उत्तिष्ठ विष्णो शीघ्रं त्वं देवतानां हितं कुरु

गत्वा पितामहः भगवान् वासुदेवं जगाद—“उत्तिष्ठ विष्णो, शीघ्रं त्वं देवतानां हितं कुरु।”

Verse 28

त्वया विना दानवैस्तु जिताः सर्वे पुनःपुनः । इत्युक्तः पुंडरीकाक्षः पुरुषः पुरुषोत्तमः

त्वया विना वयं सर्वे दानवैः पुनरपि पुनः पराजिता इति। एवमुक्तः पुंडरीकाक्षः पुरुषोत्तमः परमपुरुषः तान् प्रत्युवाच।

Verse 29

अपूर्वरूपसंस्थानान्दृष्ट्वा देवानुवाच ह । तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्युपबृंहणम्

अपूर्वरूपसंस्थानान् देवान् दृष्ट्वा स उवाच—देवा भवतां तेजस उपबृंहणं करिष्यामि।

Verse 30

वदाम्यहं यत्क्रियतां भवद्भिस्तदिदं सुराः । आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः

यत् कर्तव्यं भवद्भिः सुराः तदहं वदामि। दैत्यैः सह समानीय क्षीराब्धौ सकलौषधीः निक्षिपत।

Verse 31

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । मथ्यताममृतं देवाः सहाये मय्यवस्थिते

मंदरं मंथानं कृत्वा वासुकिं नेत्रं च कृत्वा, देवाः अमृतं मथ्यताम्; मयि सहायेऽत्रावस्थिते।

Verse 32

सामपूर्वं च दैतेयांस्तत्र सम्भाष्य कर्मणि । समानफलभोक्तारो यूंय चात्र भविष्यथ

तत्र दैतेयान् सामपूर्वं सम्भाष्य कर्मणि नियोजयत। अत्र च यूयं समानफलभोक्तारो भविष्यथ।

Verse 33

मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत्समुत्पद्यतेऽमृतम् । तत्पानाद्बलिनो यूयममराः संभविष्यथ

मथ्यमाने तस्मिन्नब्धौ यदमृतं समुत्पद्यते, तस्य पानाद् यूयं बलिनो भूत्वा अमराः भविष्यथ।

Verse 34

तथैवाहं करिष्यामि यथा त्रिदशविद्विषः । न प्राप्स्यंत्यमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

तथैवाहं करिष्यामि यथा त्रिदशविद्विषोऽसुराः अमृतं न प्राप्स्यन्ति; देवाः केवलं क्लेशभागिनो भविष्यन्ति।

Verse 35

इत्युक्ता देवदेवेन सर्व एव ततः सुराः । संधानमसुरैः कृत्वा यत्नवंतोऽमृतेभवन्

इत्युक्ता देवदेवेन सर्वे सुरास्ततः असुरैः सह संधानं कृत्वा यत्नवन्तोऽमृतार्थं प्रववृते।

Verse 36

सर्वौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः । क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रामलत्विषि

सर्वौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रप्रभालत्विषि ताः क्षिप्तवन्तः।

Verse 37

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । ततो मथितुमारब्धा राजेंद्र तरसामृतम्

मंथानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम्, ततो राजेन्द्र तरसा अमृतार्थं मथितुमारब्धाः।

Verse 38

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः । विष्णुना वासुकेर्द्दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः

विबुधाः सर्वे सहिताः पुच्छभागे समास्थिताः । विष्णुना वासुकेः पूर्वकाये दैत्याः निवेशिताः ॥

Verse 39

ते तस्य प्राणवातेन वह्निना च हतत्त्विषः । निस्तेजसोऽसुराः सर्वे बभूवुरमरद्युते

तस्य प्राणवातवह्निभ्यां हतत्त्विषोऽसुराः । निस्तेजसोऽभवन् सर्वे अमरद्युते त्वयि ॥

Verse 40

तेनैव मुखनिःश्वासवायुनाथ बलाहकैः । पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस्तदा चाप्पयिताः सुराः

मुखनिःश्वासवायुनाथैर्बलाहकैः समीरितैः । पुच्छदेशे वर्षद्भिः सुराः तदा चाप्यपायिताः ॥

Verse 41

क्षीरोदमध्ये भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । महादेवो महातेजा विष्णुपृष्ठनिवासिनौ

क्षीरोदमध्ये भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । महादेवो महातेजा विष्णुपृष्ठनिवासिनौ ॥

Verse 42

बाहुभ्यां मंदरं गृह्य पद्मवत्स परंतपः । शृंखले च तदा कृत्वा गृहीत्वा मंदराचलम्

बाहुभ्यां मन्दरं गृह्य पद्मवत्सः परंतपः । शृंखलाभिः समाबध्य गृहीत्वा मन्दराचलम् ॥

Verse 43

देवानां दानवानां च बलमध्ये व्यवस्थितः । क्षीरोदमध्ये भगवान्कूर्मरूपी स्वयं हरिः

देवदानवबलमध्ये क्षीरोदसागरमध्यस्थो भगवान् हरिः स्वयमेव कूर्मरूपेण प्रतिष्ठितोऽभवत्।

Verse 44

अन्येन तेजसा देवानुपबृंहितवान्हरिः । मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षीराब्धौ देवदानवैः

ततः देवदानवैः क्षीराब्धौ मथ्यमाने, हरिरन्येन तेजसा देवान् उपबृंहितवान्।

Verse 45

हविर्धान्यभवत्पूर्वं सुरभिः सुरपूजिता । जग्मुर्मुदं तदा देवा दानवाश्च महामते

पूर्वं सुरभिः हविर्धान्यभवद्, सुरैः पूजिता; तदा देवाश्च दानवाश्च, महामते, मुदं जग्मुः।

Verse 46

व्याक्षिप्तचेतसः सर्वे बभूवुस्तिमितेक्षणाः । किमेतदिति सिद्धानां दिवि चिंतयतां तदा

तदा सर्वे व्याक्षिप्तचेतसः तिमितेक्षणा बभूवुः; दिवि सिद्धाः ‘किमेतत्’ इति चिन्तयन्तोऽभवन्।

Verse 47

बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना । कृतावर्त्ता ततस्तस्मात्प्रस्खलंती पदे पदे

ततः वारुणी देवी बभूव मदाघूर्णितलोचना; ततस्तस्मात् कृतावर्त्ता पदे पदे प्रस्खलन्ती।

Verse 48

एकवस्त्रा मुक्तकेशी रक्तांतस्तब्धलोचना । अहं बलप्रदा देवी मां वा गृह्णन्तु दानवाः

एकवस्त्रधरा मुक्तकेशी रक्तान्तस्तब्धलोचना । सा उवाच—अहं बलप्रदा देवी; इच्छन्तु मां दानवाः गृह्णन्तु वा ॥

Verse 49

अशुचिं वारुणीं मत्वा त्यक्तवंतस्तदा सुराः । जगृहुस्तां तदा दैत्या ग्रहणान्तेसुराभवत्

अशुचिं वारुणीं मत्वा तदा सुराः परित्यजन् । दैत्या तां जगृहुः पश्चात्; ग्रहणान्ते सुराभवत् ॥

Verse 50

मंथने पारिजातोभूद्देव श्रीनंदनो द्रुमः । रूपौदार्य्यगुणोपेतास्ततश्चाप्सरसां गणाः

मन्थने पारिजातोऽभूद् देवश्रीनन्दनो द्रुमः । ततश्चाप्सरसां गणाः रूपौदार्यगुणान्विताः ॥

Verse 51

षष्टिकोट्यस्तदा जातास्सामान्या देव दानवैः । सर्वास्ताः कृतपूर्वास्तु सामान्याः पुण्यकर्मणा

षष्टिकोट्यस्तदा जाताः सामान्या देवदानवैः । सर्वास्ताः कृतपूर्वास्तु सामान्याः पुण्यकर्मणा ॥

Verse 52

ततः शीतांशुरभवद्देवानां प्रीतिदायकः । ययाचे शंकरो देवो जटाभूषणकृन्मम

ततः शीतांशुरभवद् देवानां प्रीतिदायकः । तं शंकरो देवो ययाचे जटाभूषणकारणात् ॥

Verse 53

भविष्यति न संदेहो गृहीतोयं मया शशी । अनुमेने च तं ब्रह्मा भूषणाय हरस्य तु

भविष्यति न संशयः—मया शशी गृहीतः। तं च ब्रह्मा अनुमेने, हरस्य (शिवस्य) भूषणार्थम्।

Verse 54

ततो विषं समुत्पन्नं कालकूटं भयावहं । तेन चैवार्दितास्सर्वे दानवाः सह दैवतैः

ततो भयावहं कालकूटाख्यं विषं समुत्पन्नम्। तेन दानवाः सह दैवतैः सर्वेऽपि आर्दिताः।

Verse 55

महादेवेन तत्पीतं विषं गृह्य यदृच्छया । तस्य पानान्नीलकंठस्तदा जातो महेश्वरः

तद्विषं महादेवेन यदृच्छया गृह्य पीतम्। तस्य पानात् तदा महेश्वरो नीलकण्ठ इति ख्यातोऽभवत्।

Verse 56

पीतावशेषं नागास्तु क्षीराब्धेस्तु समुत्थितम् । ततो धन्वंतरिर्जातः श्वेतांबरधरः स्वयम्

पीतावशेषं क्षीराब्धेः समुत्थितं नागास्तु जगृहुः। ततः श्वेताम्बरधरो धन्वन्तरिः स्वयमेव जातः।

Verse 57

बिभ्रत्कमंडलुं पूर्णममृतस्य समुत्थितः । ततः स्वस्थमनस्कास्ते वैद्यराजस्य दर्शनात्

अमृतपूर्णं कमण्डलुं बिभ्रत् स समुत्थितः। वैद्यराजस्य दर्शनात् ते स्वस्थमनसोऽभवन्।

Verse 58

ततश्चाश्वः समुत्पन्नो नागश्चैरावतस्तथा । तत स्फुरत्कांतीमतिविकासि कमलेस्थिता

ततः स्वर्ग्याश्वः समुत्पन्नो नागश्चैरावतः तथा। ततः स्फुरत्कान्तिमती अतिविकासि कमले स्थिता देवी प्रादुरभवत्॥

Verse 59

श्रीर्द्देवी पयसस्तस्मादुत्थिता धृतपंकजा । तां तुष्टवुर्मुदायुक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः

तस्मात् पयसः क्षीरोदात् श्रीर्देवी धृतपङ्कजा उत्थिता। तां मुदायुक्ता महर्षयः श्रीसूक्तेन तुष्टुवुः॥

Verse 60

विश्वावसुमुखास्तस्या गंधर्वाः पुरतो जगुः । घृताचीप्रमुखास्तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः

विश्वावसुमुखा गन्धर्वाः तस्याः पुरतो जगुः। घृताचीप्रमुखा तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥

Verse 61

गंगाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे । दिग्गजा हेमपात्रस्थमादाय विमलं जलम्

गङ्गाद्याः सरितः तोयैः स्नानार्थम् उपतस्थिरे। दिग्गजा हेमपात्रस्थम् आदाय विमलं जलम्॥

Verse 62

स्नापयांचक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । क्षीरोदस्तु स्वयं तस्यै मालामम्लानपंकजाम्

स्नापयाञ्चक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम्। क्षीरोदः स्वयमेव तस्यै मालाम् अम्लानपङ्कजाम् अदात्॥

Verse 63

ददौ विभूषणान्यंगे विश्वकर्मा चकार ह । दिव्यमाल्यांबरधरां स्नातां भूषणभूषिताम्

ततः विश्वकर्मा तस्याः सर्वाङ्गेषु दिव्यविभूषणानि ददौ, एवं च तां स्नातां दिव्यमाल्याम्बरधरां भूषणैर्भूषितां चकार।

Verse 64

इंद्राद्याश्चामरगणा विद्याधरमहोरगाः । दानवाश्च महादैत्या राक्षसाः सह गुह्यकैः

इन्द्रादयश्चामरगणा विद्याधरमहोरगाः। दानवाश्च महादैत्या राक्षसाः सह गुह्यकैः समागताः॥

Verse 65

कन्यामभिलषन्ति स्म ततो ब्रह्मा उवाच ह । वासुदेव त्वमेवैनां मया दत्तां गृहाण वै

कन्यां तेऽभिलषन्ति स्म; ततो ब्रह्मा उवाच ह—“वासुदेव, त्वमेवैनां मया दत्तां गृहाण वै।”

Verse 66

देवाश्च दानवाश्चैव प्रतिषिद्धा मया त्विह । तुष्टोहं भवतस्तावदलौल्येनेह कर्मणा

देवाश्च दानवाश्चैव प्रतिषिद्धा मया त्विह। तुष्टोऽहं भवतस्तावद् अलौल्येनेह कर्मणा॥

Verse 67

सा तु श्रीर्ब्रह्मणा प्रोक्ता देवि गछस्व केशवं । मया दत्तं पतिं प्राप्य मोदस्व शाश्वतीः समाः

सा तु श्रीर्ब्रह्मणा प्रोक्ता—“देवि, गच्छस्व केशवम्। मया दत्तं पतिं प्राप्य मोदस्व शाश्वतीः समाः।”

Verse 68

पश्यतां सर्वदेवानां गता वक्षस्थलं हरेः । ततो वक्षस्थलं प्राप्य देवं वचनमब्रवीत्

सर्वदेवेषु पश्यत्सु सा हरेर्वक्षस्थलं जगाम। ततः वक्षस्थलं प्राप्य सा देवं प्रति वचनमब्रवीत्॥

Verse 69

नाहं त्याज्या सदा देव सदैवादेशकारिणी । वक्षस्थले निवत्स्यामि सर्वस्य जगतः प्रिय

नाहं त्याज्या सदा देव सदैवादेशकारिणी। वक्षस्थले निवत्स्यामि सर्वजगत्प्रिय प्रभो॥

Verse 70

ततोवलोकिता देवा विष्णुवक्षस्थलस्थया । लक्ष्म्या राजेंद्र सहसा परां निर्वृतिमागताः

ततो विष्णुवक्षस्थलस्था लक्ष्मीर्देवानवलोकयत्। राजेन्द्र तेन ते सर्वे सहसा परां निर्वृतिमागताः॥

Verse 71

उद्वेगं च परं जग्मुर्द्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः । त्यक्तास्तु दानवा लक्ष्म्या विप्रचित्तिपुरोगमाः

उद्वेगं च परं जग्मुर्द्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः। त्यक्तास्तु दानवा लक्ष्म्या विप्रचित्तिपुरोगमाः॥

Verse 72

ततस्ते जगृहुर्दैत्या धन्वंतरिकरस्थितम् । अमृतं तन्महावीर्य्या दैत्याः पापसमन्विताः

ततस्ते दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम्। अमृतं जगृहुस्तत् पापयुक्ता महावीर्य्याः॥

Verse 73

मायया लोभयित्वा तु विष्णुः स्त्रीरूपसंश्रयः । आगत्य दानवान्प्राह दीयतां मे कमंडलुः

मायया तान् लोभयित्वा विष्णुः स्त्रीरूपं समाश्रित्य दानवान् उपगम्य प्रोवाच— “दीयतां मे कमण्डलुः।”

Verse 74

युष्माकं वशगा भूत्वा स्थास्यामि भवतां गृहे । तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां नारीं त्रैलोक्यसुंदरीम्

“युष्माकं वशगा भूत्वा भवतां गृहे स्थास्यामि” इति। तां रूपसम्पन्नां नारीं त्रैलोक्यसुन्दरीं दृष्ट्वा…

Verse 75

प्रार्थयानास्सुवपुषं लोभोपहतचेतसः । दत्त्वामृतं तदा तस्यै ततोपश्यन्त तेग्रतः

लोभोपहतचेतसः ते सुवपुषं तां प्रार्थयामासुः। तदा तस्यै अमृतं दत्त्वा, ततः ते अग्रतः फलम् अपश्यन्।

Verse 76

दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददेमृतं । ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास्तत्तदामृतम्

तद् अमृतं दानवेभ्यः आदाय देवेभ्यः प्रददुः। ततः शक्राद्याः सुरगणाः तदेव अमृतं पपुः।

Verse 77

उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास्तांस्ते समभ्ययुः । पीतेमृते च बलिभिर्जिता दैत्यचमूस्ततः

उद्यतायुधनिस्त्रिंशाः ते दैत्याः तान् समभ्ययुः। पीते अमृते च बलिभिः, ततः दैत्यचमूः जिता।

Verse 78

वध्यमाना दिशो भेजुः पातालं विविशुश्च ते । ततो देवा मुदायुक्ताः शंखचक्रगदाधरम्

वध्यमानाः सर्वतो दिशो भेजुः, केचित् पातालं विविशुश्च ते। ततः प्रमुदिताः देवाḥ शङ्खचक्रगदाधरं हरिं ददृशुः समुपेयुश्च।

Verse 79

प्रणिपत्य यथापूर्वं प्रययुस्ते त्रिविष्टपम् । ततःप्रभृति ते भीष्म स्त्रीलोला दानवाभवन्

प्रणिपत्य यथापूर्वं प्रययुस्ते त्रिविष्टपम्। ततःप्रभृति हे भीष्म स्त्रीलोला दानवाऽभवन्।

Verse 80

अपध्यातास्तु कृष्णेन गतास्ते तु रसातलम् । ततः सूर्यः प्रसन्नाभः प्रययौ स्वेन वर्त्मना

अपध्याताः तु कृष्णेन गतास्ते तु रसातलम्। ततः सूर्यः प्रसन्नाभः प्रययौ स्वेन वर्त्मना।

Verse 81

जज्वाल भगवांश्चोच्चैश्चारुदीप्तिर्हुताशनः । धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत

जज्वाल भगवांश्चोच्चैश्चारुदीप्तिर्हुताशनः। धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत।

Verse 82

श्रियायुक्तं च त्रैलोक्यं विष्णुना प्रतिपालितं । देवास्तु ते तदा प्रोक्ता ब्रह्मणा लोकधारिणा

श्रियायुक्तं च त्रैलोक्यं विष्णुना प्रतिपालितम्। देवास्तु ते तदा प्रोक्ता ब्रह्मणा लोकधारिणा।

Verse 83

भवतां रक्षणार्थाय मया विष्णुर्नियोजितः । उमापतिश्च देवेशो योगक्षेमं करिष्यतः

भवतां रक्षणार्थं मया विष्णुः नियुक्तः; उमापतिश्च देवेशो युष्माकं योगक्षेमं करिष्यति।

Verse 84

उपास्यमानौ सततं युष्मत्क्षेमकरौ यतः । ततः क्षेम्यौ सदा चैतौ भविष्येते वरप्रदौ

यतः सततं उपास्यमानौ एतौ युष्मत्क्षेमकरौ भवतः; अतः सदा एतौ क्षेम्यौ वरप्रदौ भविष्येताम्।

Verse 85

एवमुक्त्वा तु भगवान्जगाम गतिमात्मनः । अदर्शनं गते देवे सर्वलोकपितामहे

एवमुक्त्वा भगवान् स्वगतिं जगाम; सर्वलोकपितामहे देवे गतेऽदर्शनं सति।

Verse 86

देवलोकं गते शक्रे स्वं लोकं हरिशंकरौ । प्राप्तौ तु तत्क्षणाद्देवौ स्थानं कैलासमेव च

देवलोकं गते शक्रे हरिशंकरौ स्वलोकं प्राप्तौ; तत्क्षणादेव देवौ कैलासस्थानं जग्मतुः।

Verse 87

ततस्तु देवराजेन पालितं भुवनत्रयम् । एवं लक्ष्मीर्महाभागा उत्पन्ना क्षीरसागरात्

ततः देवराजेन भुवनत्रयं पालितम्; एवं महाभागा लक्ष्मीः क्षीरसागरादुत्पन्ना।

Verse 88

पुनः ख्यात्यां समुत्पन्ना भृगोरेषा सनातनी । श्रिया सह समुत्पन्ना भृगुणा च महर्षिणा

पुनः ख्यात्याः समुत्पन्ना भृगोर्भार्या सनातनी । श्रिया सह समुत्पन्ना भृगुणा महर्षिणा ॥

Verse 89

स्वनाम्ना नगरी चैव कृता पूर्वं सरित्तटे । नर्मदायां महाराज ब्रह्मणा चानुमोदिता

स्वनाम्ना नगरी पूर्वं कृता सरित्तटे शुभा । नर्मदायां महाराज ब्रह्मणा चानुमोदिता ॥

Verse 90

लक्ष्मीः पुरं स्वपित्रे स्वं सह कुञ्चिकयाऽप्य च । आगता देवलोकं साऽयाचतागत्य वै पुनः

लक्ष्मीः स्वपितृपुरं स्वं सह कुञ्चिकयाऽपि च । देवलोकं समागत्य पुनरागत्य याचत ॥

Verse 91

लोभान्न दत्तं तु पुरं प्रार्थयाना यदा पुनः । भृगोः सकाशान्नावाप तदा चैवाह केशवम्

लोभान्न दत्तं तु पुरं प्रार्थयन्त्या यदा पुनः । भृगोः सकाशान्नावाप तदा केशवमब्रवीत् ॥

Verse 92

परिभूता तु पित्राहं गृहीतं नगरं मम । तस्य हस्तात्त्वमाक्षिप्य पुरं तच्चानय स्वयम्

परिभूता तु पित्राहं गृहीतं नगरं मम । तस्य हस्तात्त्वमाक्षिप्य पुरं तच्चानय स्वयम् ॥

Verse 93

तं गत्वा पुंडरीकाक्षो देवश्चक्रगदाधरः । भृगुं सानुनयं प्राह कन्यायै पुरमर्पय

ततः स गत्वा पुंडरीकाक्षो देवश्चक्रगदाधरः । भृगुं सानुनयं प्राह—कन्यायै पुरमर्पय ॥

Verse 94

कुञ्चिकातालिके चोभे दीयेतां च प्रसादतः । भृगुस्तं कुपितः प्राह नार्पयिष्याम्यहं पुरम्

कुञ्चिकातालिके चोभे दीयेतां च प्रसादतः । भृगुस्तं कुपितः प्राह—नार्पयिष्याम्यहं पुरम् ॥

Verse 95

न लक्ष्म्यास्तत्पुरं देव मया चेदं स्वयं कृतम् । भगवन्नैव दास्यामि त्यजाक्षेपं तु केशव

न लक्ष्म्यास्तत्पुरं देव मया चेदं स्वयं कृतम् । भगवन्नैव दास्यामि त्यजाक्षेपं तु केशव ॥

Verse 96

तं प्राह देवो भूयोपि लक्ष्म्यास्तत्पुरमर्पय । सर्वथा तु त्वया त्याज्यं वचनान्मे महामुने

तं प्राह देवो भूयोपि—लक्ष्म्यास्तत्पुरमर्पय । सर्वथा तु त्वया त्याज्यं वचनान्मे महामुने ॥

Verse 97

ततः कोपसमाविष्टो भृगुरप्याह केशवम् । पक्षपातेन मां साधो भार्याया बाधसेधुना

ततः कोपसमाविष्टो भृगुरप्याह केशवम् । पक्षपातेन मां साधो भार्याया बाधसेधुना ॥

Verse 98

नृलोके दशजन्मानि लप्स्यसे मधुसूदन । भार्यायास्ते वियोगेन दुःखान्यनुभविष्यसि

हे मधुसूदन, नृलोके त्वं दश जन्मानि लप्स्यसे; भार्यावियोगेन च दुःखान्यनुभविष्यसि।

Verse 99

एवं शापं ददौ तस्मै भृगुः परमकोपनः । विष्णुना च पुनस्तस्य दत्तः शापो महात्मना

एवं परमकोपनः भृगुः तस्मै शापं ददौ; महात्मना विष्णुना च पुनस्तस्यापि शापो दत्तः।

Verse 100

न चापत्यकृतां प्रीतिं प्राप्स्यसे मुनिपुंगव । शापं दत्त्वा ऋषेस्तस्य ब्रह्मलोकं जगाम ह

हे मुनिपुङ्गव, न चापत्यकृतां प्रीतिं प्राप्स्यसे। इति तस्य ऋषेः शापं दत्त्वा स ब्रह्मलोकं जगाम ह।

Verse 101

पद्मजन्मानमाहेदं दृष्ट्वा देवस्तु केशवः । भगवंस्तव पुत्रोसौ भृगुः परमकोपनः

पद्मजन्मानं दृष्ट्वा देवः केशव इदमाह— भगवन्, तव पुत्रोऽसौ भृगुः परमकोपनः।

Verse 102

निष्कारणं च तेनाहं शप्तो जन्मानि मानुषे । लप्स्यसे दशधा त्वं हि ततो दुःखान्यनेकशः

निष्कारणेन तेनाहं मानुषे जन्मानि शप्तः। त्वमपि दशधा दुःखं लप्स्यसे, ततो दुःखान्यनेकशः।

Verse 103

भार्यावियोगजा पीडा बलपौरुषनाशिनी । त्यत्क्वा चाहमिमं लोकं शयिष्ये च महोदधौ

भार्यावियोगसमुत्था पीडा बलपौरुषविनाशिनी। इमं लोकं परित्यज्याहं महोदधौ शयिष्ये॥

Verse 104

देवकार्येषु सर्वेषु पुनश्चावाहनं क्रियाः । तथा ब्रुवंतं तं देवं ब्रह्मा लोकगुरुस्तदा

देवकार्येषु सर्वेषु पुनरावाहनं क्रिया। इति ब्रुवन्तं तं देवं ब्रह्मा लोकगुरुस्तदा॥

Verse 105

प्रसादनार्थं विष्णोस्तु स्तुतिमेतां चकार ह । त्वया सृष्टं जगदिदं पद्मं नाभौ विनिःसृतम् । तत्र चाहं समुत्पन्नस्तव वश्यश्च केशव

प्रसादनार्थं विष्णोस्तु स्तुतिमेतां चकार ह। त्वया सृष्टं जगदिदं पद्मं नाभौ विनिःसृतम्। तत्र चाहं समुत्पन्नस्तव वश्यश्च केशव॥

Verse 106

त्वं त्राता सर्वलोकानां स्रष्टा त्वं जगतः प्रभो । त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष एव वरो मम

त्वं त्राता सर्वलोकानां स्रष्टा त्वं जगतः प्रभो। त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष एव वरो मम॥

Verse 107

दशजन्ममनुष्येषु लोकानां हितकाम्यया । स्वयं कर्त्ता न ते शक्तः शापदानाय कोपि वा

दशजन्ममनुष्येषु लोकहितकाम्यया। स्वयं कर्तुं न ते शक्तो न शापदानाय कोऽपि वा॥

Verse 108

कोयं भृगुः कथं तेन शक्यं शप्तुं जनार्दन । मानयस्व सदा विप्रान्ब्राह्मणास्ते तनुस्स्वयम्

कोऽयं भृगुरिति, कथं वा तेन जनार्दनं शप्तुं शक्यम्? सदा विप्रान् मानय; ब्राह्मणास्तव स्वयमेव तनुः।

Verse 109

योगनिद्रामुपास्व त्वं क्षीराब्धौ स्वपि हीश्वर । कार्यकाले पुनस्त्वां तु बोधयिष्यामि माधव

योगनिद्रामुपास्व त्वं; क्षीराब्धौ स्वपि हे ईश्वर। कार्यकाले पुनस्त्वां बोधयिष्यामि, हे माधव।

Verse 110

भगवन्नेष तावत्तु त्वच्छक्त्या चोपबृंहितः । सर्वकार्यकरः शक्रस्तवैवांशेन शत्रुहा

भगवन्, एष इन्द्रस्तावत्तु त्वच्छक्त्या चोपबृंहितः। सर्वकार्यकरः शक्रस्तवैवांशेन शत्रुहा।

Verse 111

त्रैलोक्यं पालयन्नेव त्वदाज्ञां स करिष्यति । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्ब्रह्माणमिदमुक्तवान्

त्रैलोक्यं पालयन्नेव स त्वदाज्ञां करिष्यति। एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्ब्रह्माणमिदमुक्तवान्।

Verse 112

सर्वमेतत्करिष्यामि यन्मां ज्ञापयसे प्रभो । अदर्शनं गतो देवो ब्रह्मा तं नाभिजज्ञिवान्

सर्वमेतत्करिष्यामि यन्मां ज्ञापयसे प्रभो। अदर्शनं गतो देवो ब्रह्मा तं नाभिजज्ञिवान्।

Verse 113

गते देवे तदा विष्णौ ब्रह्मा लोकपितामहः । भूयश्चकार वै सृष्टिं लोकानां प्रभवः प्रभुः

गते देवे तदा विष्णौ ब्रह्मा लोकपितामहः । पुनः सृष्टिं चकारैव लोकानां प्रभवः प्रभुः ॥

Verse 114

तं दृष्ट्वा नारदः प्राह वाक्यं वाक्यविदां वरः । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादध्यतिष्ठद्दशांगुलम्

तं दृष्ट्वा नारदः प्राह वाक्यं वाक्यविदां वरः । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादध्यतिष्ठद्दशांगुलम् ॥

Verse 115

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं सर्वमेव भवान्यतः । ततो विश्वमिदं तात त्वत्तो भूतं भविष्यति

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं सर्वमेव त्वदाश्रयम् । ततो विश्वमिदं तात त्वत्तो भूतं भविष्यति ॥

Verse 116

त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा । ऋचस्त्वत्तोथ सामानि त्वत्त एवाभिजज्ञिरे

त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा । ऋचस्त्वत्तोथ सामानि त्वत्त एवाभिजज्ञिरे ॥

Verse 117

त्वत्तो यज्ञास्त्वजायंत त्वत्तो श्वाश्चैव दंतिनः । गावस्त्वत्तः समुद्भूताः त्वत्तो जातावयोमृगाः

त्वत्तो यज्ञास्त्वजायन्त त्वत्तः श्वाश्चैव दन्तिनः । गावस्त्वत्तः समुद्भूताः त्वत्तो जातावयोमृगाः ॥

Verse 118

त्वन्मुखाद्ब्राह्मणा जातास्त्वत्तः क्षत्रमजायत । वैश्यास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः

त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा जाताḥ, त्वत्तः क्षत्रियवर्गः समजायत। तवोरुजाः वैश्याः, तव पद्भ्यां शूद्राः समुद्गताः॥

Verse 119

अक्ष्णोः सूर्योनिलः श्रोत्राच्चंद्रमा मनसस्तव । प्राणोंतः सुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत

अक्ष्णोः सूर्योनिलौ जातौ, श्रोत्राच्चन्द्रमा समभवत्। मनसस्तव मनो जातं, सुषिरान्तः प्राण उद्भूतः; मुखादग्निरजायत॥

Verse 120

नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्त्तत । दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदम्

नाभितो गगनं जातं, शिरसः द्यौः समवर्तत। श्रोत्राद् दिशः प्रादुर्भूताः, पद्भ्यां क्षितिरजायत; त्वत्तः सर्वमिदं जगत्॥

Verse 121

न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । ससर्ज्ज विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि

अल्पे बीजे यथा न्यग्रोधः सुमहान् व्यवस्थितः। तथा बीजभूते त्वयि विश्वमखिलं ससर्ज्ज॥

Verse 122

बीजांकुरसमुद्भूतो न्यग्रोधः समुपस्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

बीजाङ्कुरात् यथा न्यग्रोधः समुत्पद्य विस्तारं याति सर्वतः। तथा सृष्टौ त्वत्तो जगदुत्पद्य सर्वत्र प्रवर्धते॥

Verse 123

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रेभ्योऽभिदृश्यते । एवं विश्वमिदं नान्यत्त्वत्स्थमीश्वर दृश्यते

यथा कदली त्वक्पत्रपटलैरेव नान्यथा दृश्यते, तथा इदं विश्वं त्वदन्यन्न दृश्यते; त्वत्स्थमेव, हे ईश्वर, प्रकाशते।

Verse 124

ह्लादिनी त्वयि शक्तिस्सा त्वय्येका सहभाविनी । ह्लादतापकरीमिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

त्वय्येव ह्लादिनी शक्तिः, त्वय्येकैव सहभाविनी; गुणवर्जिते त्वयि सा ह्लाद-तापकर-मिश्रां विकृतिं न जनयति।

Verse 125

पृथग्भूतैकभूताय सर्वभूताय ते नमः । व्यक्तं प्रधानं पुरुषो विराट्सम्राट्तथा भवान्

पृथग्भूतैकभूताय सर्वभूताय ते नमः। व्यक्तं प्रधानं पुरुषो विराट्सम्राट् तथैव भवान्॥

Verse 126

सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तः समुद्भूतं नमः सर्वात्मने ततः

सर्वस्मिन् सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक्। सर्वं त्वत्तः समुद्भूतं नमः सर्वात्मने ततः॥

Verse 127

सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदिस्थितं

सर्वात्मकोऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः। कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदिस्थितम्॥

Verse 128

यो मे मनोरथो देव सफलः स त्वया कृतः । तप्तं सुतप्तं सफलं यद्दृष्टोसि जगत्पते

यो मे मनोरथो देव सफलः स त्वया कृतः । तप्तं सुतप्तं सफलं यद्दृष्टोऽसि जगत्पते ॥

Verse 129

ब्रह्मोवाच । तपसस्तत्फलं पुत्र यद्दृष्टोहं त्वयाधुना । मद्दर्शनं हि विफलं नारदेह न जायते

ब्रह्मोवाच । तपसस्तत्फलं पुत्र यद्दृष्टोऽहं त्वयाधुना । मद्दर्शनं हि विफलं नारदेह न जायते ॥

Verse 130

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः । सर्वं संपद्यते तात मयि दृष्टिपथं गते

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः । सर्वं संपद्यते तात मयि दृष्टिपथं गते ॥

Verse 131

नारद उवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान्हृदि । किमज्ञातं तव स्वामिन्मनसा यन्मयेप्सितम्

नारद उवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान्हृदि । किमज्ञातं तव स्वामिन्मनसा यन्मयेप्सितम् ॥

Verse 132

कृता त्वया यथा सृष्टिर्मया दृष्टा तथा विभो । तेन मे कौतुकं जातं दृष्ट्वा देवर्षिदानवान्

कृता त्वया यथा सृष्टिर्मया दृष्टा तथा विभो । तेन मे कौतुकं जातं दृष्ट्वा देवर्षिदानवान् ॥

Verse 133

पुलस्त्य उवाच । नारदस्य पिता तुष्टो ब्रह्मा देवो दिवस्पतिः । नारदाय वरं प्रादादृषीणामुत्तमो भवान्

पुलस्त्य उवाच—देवदिवस्पतिः ब्रह्मा तुष्टः सन् नारदाय वरं प्रददौ—“त्वं ऋषीणामग्र्यो भविष्यसि।”

Verse 134

भविता मत्प्रसादेन कलिकेलिकथाप्रियः । गतिश्च तेऽप्रतिहता दिवि भूमौ रसातले

मत्प्रसादेन त्वं कलिकेलिकथाप्रियः भविष्यसि; दिवि भूमौ रसातले च ते गतिरप्रतिहता भविष्यति।

Verse 135

यज्ञोपवीतसूत्रेण योगपट्टावलंबिका । छत्रिका च तथा वीणा अलंकाराय तेनघ

यज्ञोपवीतसूत्रं रज्जुरिव, योगपट्टावलम्बिका च; छत्रिका तथा वीणा—एते तव अलङ्काराय, हे निरघ।

Verse 136

विष्णोः समीपे रुद्रस्य तथा शक्रस्य नारद । द्वीपेषु पार्थिवानां तु सदा प्रीतिं च लप्स्यसे

नारद, विष्णोः समीपे रुद्रस्य तथा शक्रस्य च समीपे स्थित्वा, द्वीपेषु पार्थिवानां मध्ये सदा प्रीतिं लप्स्यसे।

Verse 137

वर्णानां तु भवान्शास्तावरोदत्तोमयातव । तिष्ठ पुत्र यथाकामं सेव्यमानः सुरैर्द्दिवि

वर्णानां शास्ता त्वमेव; एष वरः मया तव प्रदत्तः। पुत्र, यथाकामं दिवि तिष्ठ, सुरैः सेव्यमानः सत्कृतश्च।