Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

पुलस्त्य उवाच—तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा रघुनन्दनः। गौरवविस्मयसंयुक्तः पुनः प्रश्नान् प्रष्टुम् आरभत॥

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

राम उवाच—भगवन्, तद्घोरं वनं यत्र वैदर्भकः श्वेतो राजा तपस्तप्तवान्। तदद्भुतं कथं जातम्, तन्मे ब्रूहि॥

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

विषमं तद्वनं राजन् शून्यं मृगविवर्जितम्। कथं प्रविष्टस्तत्रासौ तप आस्थातुं, वद महामुने॥

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

समन्ताद् योजनशतं निर्मनुष्यमभूत् कथम्। भवान् कथं प्रविष्टस्तत्र, केन कार्येणागतः, तद्वद॥

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

अगस्त्य उवाच—पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दण्डधरः प्रभुः। तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना इक्ष्वाकुरमितद्युतिः॥

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

तं पूर्वजं पुत्रं भुविसंमतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य स उवाच— “पृथिव्यां राजवंशानां अधिपो भूत्वा राजत्वं कुरु।”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

“तथेति” इति पितुः पुत्रेण, हे राघव, प्रतिज्ञातम्। ततः परमसंहृष्टः स पुनस्तं प्रत्यभाषत।

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

प्रीतोऽस्मि परमोदार, कर्मणा ते न संशयः। दण्डेन च प्रजा रक्ष, न च दण्डमकारणम्।

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

अपराधिषु यो दण्डः मानवैरिह पात्यते। स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्।

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

तस्माद् दण्डे महाबाहो यत्नवान् भव पुत्रक। धर्मस्ते परमो लोके कृत एवम् भविष्यति।

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

इति स पुत्रं बहुशः सम्यगुपदिश्य मनुः समाधियुक्तः । हृष्टचित्तः त्रिदिवं जगाम, ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

‘कथं पुत्रान् जनयिष्ये’ इति चिन्तापरः स अभवत् । ततः तैस्तैर्बहुभिः कर्मभिः ससुतैः संयुक्तोऽभवत् ॥

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

देवसुतोपमैः पुत्रैः स पितॄन् तोषयामास । सर्वेषां तेषामुत्तमः कनीयान्, रघुनन्दन ॥

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

शूरः कृतविद्यश्च जनपूजया गुरुरिव च । तस्य नाम पिता बुद्धिमान् ‘दण्ड’ इति चकार ॥

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

भविष्यद्दण्डपतनं तस्य शरीरे निरीक्ष्य च । पुत्रस्य घोरं दोषं तं सम्पश्यन्, हे राघव ॥

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

स प्रभुः विंध्यनीलयोर्मध्ये तस्मै राज्यं प्रददौ। तत्र रम्ये पर्वतमूर्ध्नि दण्डो नाम राजा बभूव॥

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

तेन निवासार्थं पुरमप्रतीमं निर्मितम्। अथ तस्य पुरस्य नाम स्वयमेव ‘मधुमत्तम’ इति चकार॥

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत्। एवं स राजा सपुरोहितः तद्राज्यं सम्यगपालयत्॥

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

प्रहृष्टः सुप्रजाकीर्णो देवराज इव दिवि। ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतं राज्यं बಭूव॥

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

धर्मात्मा स निहतकण्टकं राज्यं कारयामास। अथ काले कस्मिंश्चित् राजा भार्गवाश्रमं जगाम॥

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

रमणीयस्य चैत्रमासस्य मनोरमे काले उपाक्रमः समभवत्। तत्र भुवि रूपेणाप्रतिमा भार्गवकन्या प्रादुरभवत्।

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

सा वनोद्देशे विचरन्तीम् अनुत्तमां शुभां दण्डोऽपश्यत्। उत्तुङ्गपीवरीं श्यामां चन्द्राभवदनां ताम्।

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

सुनासां चारुसर्वाङ्गीं पीनोन्नतपयोधराम्। मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां स मुदं जगाम।

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

वने एकाकिनीं एकवस्त्रां प्रथमे यौवने स्थिताम्। तां दृष्ट्वा स अधर्मेण अनङ्गशरपीडितोऽभवत्।

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

अभिगम्य सुविश्रान्तां कन्यां स वचनमब्रवीत्। कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने॥

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

अनङ्गेनाहं पीडितोऽस्मि; तस्मात् त्वां पृच्छामि, सुशोभने। त्वया मे चित्तं दर्शनमात्रेणैवापहृतं, सुन्दरि॥

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम्। यदि नाहं लभे भोक्तुं, मृतं मामवधारय॥

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

त्वया हृता मम प्राणा; मां जीवय, सुलोचने। दासोऽस्मि ते, वरारोहे; भक्तं मां भज, शोभने॥

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

तस्यैवं ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः। भार्गवी प्रत्युवाच नृपं सविनयं वचः॥

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

भार्गवस्य सुतां विद्धि, शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः। अरजा नाम राजेन्द्र, ज्येष्ठा आश्रमवासिनाम्॥

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

राजेन्द्र, शुक्रः मे पिता; त्वं च तस्य महात्मनः शिष्यः। अतः धर्मतः अहं तव भगिनी भवामि, नृपनन्दन।

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

पार्थिव, एवंविधं वचो वक्तुं त्वं न अर्हसि। अन्येभ्यः अपि सुदुष्टेभ्यः अहं सदा त्वया रक्ष्या।

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

क्रोधनो मे पिता रौद्रः; क्रुद्धः सन् त्वां भस्मत्वं समानयेत्। अथवा राजधर्मेण बलात् असम्बन्धं कुरुषे।

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

धर्मदृष्टेन कर्मणा पितरं याचयस्व त्वम्। नृपश्रेष्ठ, मे महाद्युतिं पितरं वरयस्व।

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

अन्यथा तव विपुलं घोरं दुःखं ध्रुवं भवेत्। क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यं अभिनिर्दहेत्।

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

ततः तदशुभं महाघोरं दण्डं सुदारुणं श्रुत्वा, मदोन्मत्तः स पुनः शिरसा नतत्वा प्रत्युवाच।

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

प्रसादं कुरु सुश्रोणि, कामोन्मत्तस्य कामिनि। त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यन्ति शुभानने॥

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु, वधो वापि महत्तरः। भक्तं भजस्व मां भीरु, त्वयि भक्तिर्हि मे परा॥

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना। अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रां सा तथा कृता॥

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

अंगमङ्गे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम्। विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे॥

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

तं दुष्टमनर्थं महाघोरं सुदारुणेन दण्डेन दण्डयित्वा, मदोन्मत्त इव द्विपः, स शीघ्रं स्वनगरं जगाम।

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

भार्गवी दीना रुदती आश्रमस्याविदूरतः स्थित्वा, देवसम्मितं पितरं प्रत्यपालयदुद्विग्ना।

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

स देवर्षिरमितद्युतिः मुहूर्तादुपस्पृश्य, शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन् स्वमाश्रमं प्रत्यवर्तत।

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

सोपश्यदराजां दीनां रजसा समभिप्लुताम्, घनसंयुक्तचन्द्रस्य ज्योत्स्नामिव पराजिताम्।

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

तस्य क्षुधार्तस्य महात्मनः रोषः समभवत्; स लोकत्रयं निर्दहन्निव तान् शिष्यान् समुवाच।

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

पश्यत, विपरीतदण्डस्य दीर्घदर्शिनोऽस्य पुरुषस्य या घोरसंकाशा विपत्तिः प्राप्ता, सा दीप्ताग्निशिखेव ज्वलति।

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

यः दीप्तहुताशस्यार्चिः इह संस्पृष्टवान्, स नाशं दुर्गतिं च सानुगः नूनं प्राप्नोति—अत्र संशयो नास्ति; किन्तु यः तदग्निशिखया न स्पृष्टः, स तां गतिं न याति।

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

यस्मात् स घोरसंमितं पापम् ईदृशं कृतवान्, तस्मात् स दुर्मेधा अनुत्तमं पांसुवर्षं प्राप्स्यति।

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

स दुर्मतिः कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः, पापकर्मसमाचारः, वधं प्राप्स्यति।

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

पाकशासनः समन्ताद् योजनशतं तस्य दुर्मतेः विषयं महता पांसुवर्षेण धुनोतु विनाशयतु च।

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

सर्वसत्त्वानि यानि हि जङ्गमस्थावराणि च । तेषां सर्वेषां पांसुवृष्ट्या क्षयः शीघ्रं भविष्यति ॥

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । आकस्मात् पांसुवृष्टिरिव सप्त रात्रं भविष्यति ॥

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यान्ते स्थीयतामित्युवाच ह ॥

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः ॥

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहितः ॥

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

इदं योजनपर्यन्तमाश्रमं रुचिरप्रभम्। हे विरजे, निरजं स्थानमिदं शतवर्षपर्यन्तं कालं तिष्ठ॥

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

नियोगविषये विप्रर्षेर्नियोगं श्रुत्वा तदा। अरजा भार्गवी भृशदुःखिता पितरं भार्गवं प्राह—तथेति॥

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत्। सप्ताहे स भस्मसाद्भूतः, यथोक्तं ब्रह्मवादिना॥

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

तस्माद्दण्डस्य विषयो विंध्यशैलोऽभवत्, मानुष। धर्षणे कृते राम, उशनसा स शप्तोऽभूत्॥

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते। एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव॥

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

वीर, संध्योपासनस्य समयो ह्यतिवर्तते। हे राम, एते महर्षयः समन्ततः पूर्णकुम्भान् धारयन्ति॥

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

कृतोदका नरव्याघ्र, पूजयन्ति दिवाकरम्। सर्वैरृषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः॥

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

रविरस्तंगते राम, गत्वोदकमुपस्पृशत्। ऋषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्॥

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

उपचक्राम तत्पुण्यं सरो रघुनन्दनः। अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते॥

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमण्डिते। नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले॥

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते स्थाने गृध्रोलूकौ तत्र बहूनि वर्षगणान्यपि प्रवसतः स्म।

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

अथ पापविनिश्चयो गृध्रः ‘ममेदम्’ इति मन्यमानः उलूकस्य भवनं स्वीकर्तुं कलहं तेन सह चकार।

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

राजीवलोचनः सर्वलोकस्य राजा रामः—तं शीघ्रं प्रपद्यावहै; कस्यैतद्भवनं भवेत्?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

जातकोपावमर्षिणौ गृध्रोलूकौ कलिव्याकुलचेतसौ रामं शीघ्रं प्रपद्येताम्।

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

तौ परस्परविद्वेषौ तथापि तस्य चरणौ स्पृशतः; अथ राघवेन्द्रं दृष्ट्वा गृध्रो वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

सुरासुरयोर्मध्ये त्वमेव मम मते प्रधानः; बृहस्पतेः शुक्राच्चापि त्वं विशिष्टो महामते।

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

भूतानां परावरज्ञोऽसि; मर्त्येषु शक्र इवापरः। दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो, गौरवे हिमवानिव।

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

गांभीर्ये सागर इवासि; लोकपालो यमो ह्यसि। क्षान्त्या धरण्या तुल्योऽसि; शीघ्रत्वेऽनिलोपमः।

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

गुरुस्त्वं सर्वसम्पन्नो विष्णुरूपोऽसि राघव। अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः।

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

शृणु मम देवेश नरपुङ्गव विज्ञाप्यम्। ममालयः पूर्वकृतो बाहुवीर्येण वै प्रभो।

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

राजन्, उलूकः तव समीपे विशेषतः हरति; एष दुराचारः, नृप, तव आज्ञां लङ्घयति।

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

राम, प्राणान्तिकेन दण्डेन एनं शासितुमर्हसि—इति गृध्रेणोक्ते, उलूकः प्रत्युवाच।

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

देव, नराधिप, एकचित्तः शृणु मम ज्ञाप्यम्—सोमात् शक्रात् सूर्याद् धनदात् यमात् च तथा।

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

राम, नृपो जायते वै, किंचिद् मानुषो भवति; त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः।

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

राजन्, सम्यक्कार्ये विचारिते सोमता तव प्रोच्यते; यतो भवान् तापेभ्यः सम्यग्रक्षसि, तमोघ्नो हि।

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

दोषेषु दण्डं विधाय प्रजानां पापोत्थभयं निवारयसि यतः। दाता प्रहर्ता च गोप्ता च त्वं, तेन नः इन्द्र इव भवान्॥

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

सर्वभूतेष्वधृष्यस्त्वं तेजसा चानलो मतः। अभीक्ष्णं तपसा पापान् दहसि, तेन राम भास्करः॥

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वं धनदादपि वा अधिकः। चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम॥

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

धनदस्य तु कोशेन स वैभवसमन्वितः। समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च॥

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समं सर्वत्र वर्तते राघव। धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः॥

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

हे राम, यस्मै त्वं रुष्यसि स एव मृत्युं प्राप्नोतीति कथ्यते। अत एव, हे राजन्, त्वं ‘यम’ इति गीयसे, लोके च सुविश्रुतः।

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

हे नृपसत्तम, भवतः स मानुषो भावः—आनृशंस्यपरः राजा, सर्वेषु कृपयान्वितः—अतीव शोभते।

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

दुर्बलस्य च अनाथस्य राजा वै बलं भवति। अचक्षुषः स चक्षुः स्यात्, अमतेषु च मतिर्भवेत्।

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

अस्माकमपि नाथस्त्वं; शृणु मे, हे धार्मिक। भवता तद् विचार्यं यथैते खलु पक्षिणः।

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

योऽस्माकं नाथः स पक्षीन्द्रः भवता विनियोज्यकः। देव, भवतः सन्निधौ, प्रभो, नास्माकम् अस्वाम्यं भवेत्।

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

भवतैव पुरा कृतं भूतग्रामं चतुर्विधम् । इदानीं तु ममालयप्रविष्टो गृध्रो मां बाधते, नृप ॥

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

देवमनुष्येषु भवान् शास्ता वै नरपुङ्गव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवान् स्वयमाह्वयत् ॥

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

विष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमन्त्रश्च महाबलः ॥

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

सुशान्ताश्च कुलीनाश्च नये मन्त्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च ॥

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

गृध्रोलूकयोर्विवादं दृष्ट्वा रघूत्तमो राघवः पप्रच्छ— “भो गृध्र, कति वर्षाणि त्वया एतन्निलयं कृतम्?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“एतन्मम कौतुकं ब्रूहि, यदि तत्त्वतः जानासि।” इति श्रुत्वा गृध्रो राघवं स्थितं प्रति वाक्यमुवाच।

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

इयं वसुमती, हे राम, मानुषैर्बहुबाहुभिरुच्छ्रितैः सर्वतः परिपूर्णा जाता; तदाप्रभृति एषो मम गृहवासः।

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

ततः उलूकः रामं प्रत्यब्रवीत्— “राजन्, यदैव पृथिवी पादपैरुपशोभिता, तदाप्रभृति एष मम गृहः।”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

एतच्छ्रुत्वा रामः सभासदः प्रत्युवाच— “यत्र वृद्धा न सन्ति सा सभा न; ये च धर्मं न वदन्ति ते वृद्धा न।”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

नासौ धर्मो यत्र सत्यस्याभावः; न तत्सत्यं यद् छलमाश्रयति। ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायन्त आसते—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः। श्रुतं च न वक्ति यः कामात् क्रोधात् तथा भयात्—सोप्यनृतं वदति।

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

सहस्रं वारुणाः पाशाः तं नरं प्रतिमुञ्चन्ति। तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते।

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

तस्मात् सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमञ्जसा। एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा।

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

उलूकः शोभते राजन्, न तु गृध्रो महामते। त्वं प्रमाणं महाराज; राजा हि परमा गतिः।

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

राजमूलाः प्रजाः सर्वाः; राजा धर्मः सनातनः। येषां राजा शास्ता नृणां, ते न गच्छन्ति दुर्गतिम्॥

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवन्ति पुरुषोत्तमाः। सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्॥

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

श्रूयताम्—अभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतम्। द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्॥

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्। एकमेव तदा ह्यासीत् सर्वमेकमिवाम्बरम्॥

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत्। तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवम्॥

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

स कृतात्मा बहुवर्षशतान्यपि निश्चलः सुष्वाप हि। विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा तस्य जठरं प्रविवेश ह।

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

बहुस्रोतसमं तदिति ज्ञात्वा महायोगी समाविशत्। विष्णोर्नाभिसमुद्भूतं हेमविभूषितं पद्मं तत्।

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

स निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः। सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतान् महीरुहान् च ससर्ज।

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

तदन्तराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान्। जरायुजान् अण्डजान् सर्वान् स महातपाः ससर्ज।

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

तस्य गात्रसमुत्पन्नौ मधुना सह कैटभः। तौ दानवौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा।

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

तत्र प्रजापतिं दृष्ट्वा, हे नृप, क्रोधाविष्टावुभौ वेगेन महता स्वयंभुवं भोक्तुं समधावताम्।

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

सर्वाणि सत्त्वानि पृथक्पृथग् निस्सरन्ति दृष्ट्वा, ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुः तौ मधुकैटभौ हत्वा (जघान)।

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

स्थित्यर्थं तयोः मेदसा पृथिवीं वर्धयामास; तस्मात् मेदोगन्धा धरणी ‘मेदिनी’ इत्यभिधां गता।

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

तस्मात् गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मा अपरालयम्; पापात्मा परस्वं स्वीयं करोति—दण्डनीयो न संशयः।

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

ततोऽन्तरिक्षादशरीरिणी वाणी प्राभाषत—“मा वधी राम गृध्रं त्वं; पूर्वं दग्धं तपोबलात्।”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

पुरा गौतमेन दग्धः (शप्तः) अयं प्रजानाथो जनेश्वर। अस्य नाम ब्रह्मदत्तः—शूरः सत्यव्रतः शुचिश्च।

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

गृहमागत्य स विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत। साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान् नृपसत्तमः।

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

ततः स महाद्युते ब्रह्मदत्ताय स्वयमेव सम्यक् पाद्यमर्घ्यं चकार, भोजनार्थं यथाविधि।

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

समाविश्य गृहं तस्य आहारे महात्मनः। नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्।

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

अथ क्रुद्धेन मुनिना सुदारुणः शापो दत्तः—“गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ!” इति; राजा मुनिमथाब्रवीत्।

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

कृपां कुरु महाभाग; शापोद्धारो भविष्यति। तद्वचः श्रुत्वा दयालुः पुनराह नराधिपः॥

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः। इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः॥

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव। दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः॥

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगन्धानुलेपनः। पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपम्॥

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो। विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः॥

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

मया विसृष्टः स नररूपधरो महीपतिः उलूकं प्रति धर्मज्ञः प्राह—“हे कौशिक, स्वगृहं प्रविश।”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

अहं संध्यामुपासित्वा यत्र स मुनिर्वर्तते तत्र गमिष्यामि। ततः उदकमुपस्पृश्य पश्चिमाभिमुखः सायंसंध्यामन्वास्य।

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः अगस्त्यस्याश्रमं प्रविवेश। तत्रागस्त्यः सादरं बहुगुणं फलमूलं च तस्मै समर्पयामास।

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

स भोजनार्थं रसवन्ति शाकानि उपाहरत्। नरव्याघ्रः तदन्नं सभुक्तवान्, यद् अमृतोपमं बभूव।

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

प्रीतः परितुष्टश्च स तां रात्रिं समुपावसत्। प्रभाते काल्यमुत्थाय अरिंदमः कृत्वाह्निकं समाचरत्।

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

गमनाय रघूत्तमो रामो मुनिमुपससर्प; अभिवाद्य महर्षिं कुम्भसम्भवमगस्त्यं प्रति वचनमब्रवीत्।

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्; त्वमनुज्ञातुमर्हसि। धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि दर्शनैर्महामुने॥

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः। एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमुत्पन्नमद्भुतदर्शनम्॥

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः। अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम्॥

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनन्दन। मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षन्ति ये नराः, तेऽपि पावनतां यान्ति॥

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

सर्वैः सूक्तैः पाविताः इति ते त्रिदिवौकसः कथ्यन्ते; भुवि ये प्राणिनो घोरचक्षुर्भिः त्वां पश्यन्ति, तेऽपि तथैवोच्यन्ते।

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

ब्रह्मदण्डेन ते हताḥ सद्य एव नरकगामिनोऽभवन्; त्वं तु रघुश्रेष्ठ सर्वदेहिनां पावनः ईदृशः।

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

त्वां कथयन्तो लोका राघव सिद्धिमेष्यन्ति; अनातुरोऽविघ्नं गच्छस्व, पन्थानमकुतोभयः।

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

धर्मेण राज्यं प्रशाधि; जगतां गतिस्तु भवान्। इति मुनिना उक्तः स नृपः प्राञ्जलिः प्रग्रहोऽभवत्।

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

स तु अगस्त्यं ऋषिसत्तमम् अभिवादयितुं चक्रे; मुनिश्रेष्ठं तं प्रणम्य, तांश्च सर्वान् तपोधिकान् अभिवाद्य।

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

अथ स व्यग्रचित्तः हेमभूषितं पुष्पकं विमानम् आरुरोह; तस्य प्रयाणकाले मुनिगणाः सर्वतः आशीर्वादैः तम् अन्वशासन्।

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

अमराः तं नरेन्द्रं सहस्राक्षमिव पूजयामासुः; ततः अर्धदिवसे व्यतीते सर्वार्थकोविदो रामः (तत्र) प्राप्तः।

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षाम् अवातरत्; ततः रुचिरं कामवाहितं पुष्पकं विसृज्य (तत्) प्रेषयामास।

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

कक्षान्तराद् विनिष्क्रम्य राजा द्वास्थान् इदं अब्रवीत्— “लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः।”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“मम आगमनम् आख्याय समानयत, मा चिरम्।” इति रामस्याक्लिष्टकर्मणो भाषितं श्रुत्वा द्वास्थौ तत्क्षणात् प्रस्थितौ।

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

गत्वा कुमारौ समाहूय राघवाय न्यवेदयन्। राघवस्य निदेशेन द्वास्थैः कुमारावानीतौ॥

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ। समालिङ्ग्य तु रामस्तौ वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

कृतं मया यथाशक्ति द्विजकार्यमनुत्तमम्। धर्महेतोर्मतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ॥

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमम्। सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मः सनातनः॥

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा। शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्यधिकेन च॥

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

धर्मेण विधिवत् राजसूययज्ञमिष्ट्वा धर्मवित् सोमः सर्वेषु लोकेषु कीर्तेः परममनुत्तमं स्थानं प्राप्तवान्।

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

राजसूयेन यज्ञमिष्ट्वा शत्रुनिबर्हणो मित्रः सुशुद्धेन शुभमुहूर्तेन वरुणत्वं समुपागतः।

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

तस्मात् भवंतौ कार्येऽस्मिन् सम्यक् संचिन्त्य यद् उचितं तद् वदतम्। भरत उवाच—साधो, त्वं परमो धर्मः; त्वयि सर्वा वसुंधरा प्रतिष्ठिता।

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

महाबाहोऽमितविक्रम, तव यशः सुदृढं प्रतिष्ठितम्; सर्वे महीपालाः अमराः इव त्वां प्रजापतिं मन्यन्ते।

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

लोकनाथ, महात्मानः तथा वयं त्वां निरीक्षामहे; प्रजाश्च राजन् पितृवद् त्वां पश्यन्ति, महामते।

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

पृथिव्यां राघव त्वं प्राणिनां गतिभूतः शरणं च जातः। तस्मात् परंतप, एवंविधं यज्ञं त्वं निवारयितुं न अर्हसि॥

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

यतः पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते, तस्मात् राजशार्दूल मनुजेश्वर, सोमवृत्तान्तः श्रूयते॥

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

तारकामये संग्रामे ज्योतिषां सुमहद्युद्धम् अभवत्। बृहस्पतेर्भार्या तारा सोमेन कामतः हृता॥

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

तत्र महद्युद्धं वृत्तं देवदानवनाशनम्। वरुणस्य घोरे क्रतौ संग्रामे मत्स्यकच्छपाः अपि (युद्धे) आसन्॥

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

निवृत्ते (तस्मिन्) राजशार्दूल, सर्वे जलेचराः नष्टाः। हरिश्चन्द्रस्य राजसूययज्ञान्ते, राघव, (एवम्)॥

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

आडीबकनाम महद्युद्धं सर्वलोकविनाशनं; तस्मिन् पृथिव्यां यानि सत्त्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै—

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः; स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या सञ्चिन्त्य पार्थिव।

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर; भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्।

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन्; निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल।

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम्; स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता।

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

भविष्यति न संशयो यथा भगीरथप्रयत्नाद् गङ्गा प्रादुरभवत्।