Mahabharata Adhyaya 31
Shalya ParvaAdhyaya 3182 Versesरण के बाद का अंतराल—दुर्योधन का छिपना संकेत देता है कि कौरव पक्ष टूट चुका है; अब युद्ध का परिणाम एक निर्णायक व्यक्तिगत संघर्ष की ओर सिमट रहा है।

Adhyaya 31

गदायुद्धप्रतिज्ञा — The Vow and Terms of the Mace Duel

Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace Duel)

Dhṛtarāṣṭra queries Sañjaya about Duryodhana’s response while being taunted, emphasizing the prince’s prior royal esteem and the shock of public derision. Sañjaya reports Duryodhana’s condition—injured, in water, separated from supports—and his rhetorical turn: he demands a fair, one-on-one engagement rather than many against one, framing this as proper wartime procedure. He declares fearlessness, asserts commitment to dharma and kīrti, and vows to discharge his “debt” to fallen allies by decisive combat. Yudhiṣṭhira replies with conditional approval of single combat, praising Duryodhana’s stated adherence to kṣātra-dharma, yet later challenges Duryodhana’s fairness-claim by referencing the collective killing of Abhimanyu. Duryodhana chooses the gadā and calls for a foot-combat mace duel; he then arms himself with armor and helmet. The chapter culminates in a vivid re-entry tableau: Duryodhana rises from the water bearing a heavy, ornamented mace, likened to a mountain or a deity with weapon in hand, and renews the challenge to the Pāṇḍavas to meet him individually in gadāyuddha.

Chapter Arc: रणभूमि की धूल से हटकर कथा द्वैपायन-सरोवर के तट पर आती है—जहाँ पाण्डव युधिष्ठिर के साथ पहुँचते हैं और देखते हैं कि जलाशय किसी अदृश्य माया से स्तब्ध-सा है; भीतर दुर्योधन जल में छिपा बैठा है। → युधिष्ठिर वासुदेव से कहते हैं कि यह धार्तराष्ट्र की ‘माया’ है—जल में छिपकर बचने की युक्ति। वे दुर्योधन को करुण किन्तु कठोर वाणी में ललकारते हैं: छल, विष, जल-प्रवेश और राज्य-हरण जैसे पुराने अपराधों की स्मृति दिलाकर उसे सामने आने को कहते हैं। साथ ही ‘क्रियाभ्युपाय’—कार्य-कौशल और उपाय-नीति—की महत्ता पर तर्क चलता है, मानो युद्ध से पहले नीति-युद्ध। → युधिष्ठिर का निर्णायक आह्वान: ‘या तो हमें जीतकर पृथ्वी का शासन करो, या हमारे हाथों मारे जाकर उत्तम लोकों को जाओ’—दुर्योधन के लिए अब जल में छिपे रहना अपमान और धर्म-भंग बन जाता है। → दुर्योधन के ‘पृथ्वी त्याग’ जैसे असंगत दावों/वचनों को युधिष्ठिर तर्क से काटते हैं—जो पहले सुई की नोक भर भूमि न देता था, वह अब समस्त पृथ्वी कैसे दे सकता है; और अब तो जीवन बचाकर भूमि देने की इच्छा भी व्यर्थ है। संवाद का निष्कर्ष यह कि निर्णय केवल रण-न्याय से होगा। → दुर्योधन के जल से बाहर आने और निर्णायक द्वंद्व (गदा-युद्ध) की अनिवार्यता स्थापित हो जाती है—अगला क्षण उसी टकराव की देहरी पर रुकता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल एकत्रिशो< ध्याय: पाण्डवोंका द्वैवायनसरोवरपर जाना

सञ्जय उवाच—ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः । ते ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् ॥

Verse 2

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हृदम्‌ । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्टयवा तं सलिलाशयम्‌

सञ्जय उवाच—आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं ह्रदम् । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम् ॥

Verse 3

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ कुरुनन्दन: । पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्‌

सञ्जय उवाच—वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुनन्दनः । पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम् ॥

Verse 4

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्‌ । दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो हायम्‌

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् । दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम् ॥

Verse 5

“यह पानीको रोककर सो रहा है। इसे यहाँ मनुष्यसे किसी प्रकारका भय नहीं है; क्योंकि यह इस दैवी मायाका प्रयोग करके जलके भीतर निवास करता है ।।

सञ्जय उवाच—निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन् विमोक्ष्यते। यद्यस्य समरे साहाय्यं कुरुते वज्रभृत् स्वयम्॥

Verse 6

वायुदेव उवाच मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत

वायुदेव उवाच—मायाविन् इमां मायां मायया जहि भारत॥

Verse 7

क्रियाभ्युपायैर्बहुभि्मायामप्सु प्रयोज्य च

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्मायामप्सु प्रयोज्य च॥

Verse 8

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवा:

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः॥

Verse 9

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलियंद्धो महात्मना । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरिण्याक्षो महासुर:

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना। क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरण्याक्षो महासुरः॥

Verse 10

हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । वृत्रश्न निहतो राजन्‌ क्रिययैव न संशय:

हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितः । वृत्रश्च निहतो राजन् क्रिययैव न संशयः ॥

Verse 11

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षस: । रामेण निहतो राजन्‌ सानुबन्ध: सहानुग:

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः । रामेण निहतो राजन् सानुबन्धः सहानुगः ॥

Verse 12

क्रियाभ्युपायैर्निहती मया राजन्‌ पुरातनौ

क्रियाभ्युपायैर्निहती मया राजन् पुरातनौ ॥

Verse 13

वातापिरिल्वलश्नैव त्रिशिराश्न तथा विभो,प्रभो! वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा सुन्द-उपसुन्द नामक असुर भी कार्यकौशलसे ही मारे गये हैं। क्रियात्मक उपायोंसे ही इन्द्र स्वर्गका राज्य भोगते हैं

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो ।

Verse 14

सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ | क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो

सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ । क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो ॥

Verse 15

क्रिया बलवती राजन्‌ नान्यत्‌ किंचिद्‌ युधिष्ठिर । दैत्याश्ष दानवाश्षैव राक्षसा: पार्थिवास्तथा

वायुरुवाच—क्रिया बलवती राजन्, नान्यत्किञ्चिद् युधिष्ठिर। दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा॥

Verse 16

संजय उवाच इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डव: संशितव्रत:

सञ्जय उवाच—इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः। प्रत्युवाच ततः पार्थं जलस्थं तव सूनुम्॥

Verse 17

जलस्थं तं महाराज तव पुत्र महाबलम्‌ | अभ्यभाषत कौन्तेय: प्रहसन्निव भारत

जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्। अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत॥

Verse 18

सुयोधन किमर्थो5यमारम्भो<प्सु कृतस्त्वया । सर्व क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया। सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते॥

Verse 19

जलाशगयं प्रविष्टोडद्य वाउ्छड्जीवितमात्मन: । उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व सहास्माभि: सुयोधन

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः। उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन॥

Verse 20

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मान: क्व ते गत: । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्‌ व्यवस्थित:

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन् व्यवस्थितः ॥

Verse 21

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि | व्यर्थ तद्‌ भवतो मन्ये शौर्य सलिलशायिन:

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि । व्यर्थं तद् भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः ॥

Verse 22

उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व क्षत्रियोडसि कुलोद्धव: । कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर,“राजन! उठो, युद्ध करो; क्योंकि तुम कुलीन क्षत्रिय हो, विशेषतः कुरुकुलकी संतान हो। अपने कुल और जन्मका स्मरण तो करो

उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः । कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर ॥

Verse 23

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसन्‌ जन्म चात्मन: । युद्धाद्‌ भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसन् जन्म चात्मनः । युद्धाद् भीतस्ततोऽस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि ॥

Verse 24

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्म: सनातन: । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्य रणे राजन्‌ पलायनम्‌

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन् पलायनम् ॥

Verse 25

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषु: । इमान्‌ निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितूंस्तथा

सञ्जय उवाच—कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः। इमान् निपतितान् दृष्ट्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄंस्तथा, कथं जीवितमिच्छसि॥

Verse 26

सम्बन्धिनो वयस्यांश्व मातुलान्‌ बान्धवांस्तथा । घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठसि साम्प्रतम्‌

सम्बन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान् बान्धवांस्तथा। घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि साम्प्रतम्॥

Verse 27

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत । शूरो5हमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वत:

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत। शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः॥

Verse 28

न हि शूरा: पलायन्ते शत्रून्‌ दृष्टया कथठ्चन । ब्रृहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि संगरम्‌

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून् दृष्ट्वा कथञ्चन। ब्रूहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि सङ्गरम्॥

Verse 29

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मन: । घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातृश्वैव सुयोधन

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनः। घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन॥

Verse 30

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑रमें तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

सञ्जय उवाच— न इदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया। क्षत्रधर्ममुपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन॥ भ्रातॄन् सर्वां च सेनां च घातयित्वा युधिष्ठितः। न त्वया केवलं प्राणरक्षणे मनसा स्थितम्॥ अतः परित्यज भीतिं त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व च।

Verse 31

यत्‌ तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । अमर्त्य इव सम्मोहात्‌ त्वमात्मानं न बुद्धवान्‌

सञ्जय उवाच— यत्तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्। अमर्त्य इव सम्मोहात् त्वमात्मानं न बुद्धवान्॥

Verse 32

तत्‌ पापं सुमहत्‌ कृत्वा प्रतियुद्धयस्व भारत । कथं हि त्वद्विधो मोहादू रोचयेत पलायनम्‌

सञ्जय उवाच— तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुद्ध्यस्व भारत। कथं हि त्वद्विधो मोहाद् रोचयेत पलायनम्॥

Verse 33

क्व ते तत्‌ पौरुषं यातं क्व च मान: सुयोधन । क्व च विक्रान्तता याता कक्‍्व च विस्फूर्जितं महत्‌

सञ्जय उवाच— क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन। क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्॥

Verse 34

क्व ते कृतास्त्रता याता किज्च शेषे जलाशये । स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत

सञ्जय उवाच— क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये। स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत॥

Verse 35

अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌ । अथवा निहतोअस्माभिभर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत,“भरतनन्दन! हम सब लोगोंको परास्त करके इस पृथ्वीका शासन करो अथवा हमारे हाथों मारे जाकर सदाके लिये रणभूमिमें सो जाओ

अस्मान् तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् । अथवा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत ॥

Verse 36

एष ते परमो धर्म: सृष्टो धात्रा महात्मना | तं॑ कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ

एष ते परमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना । तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ ॥

Verse 37

संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमत्रवीत्‌,संजय कहते हैं--महाराज! बुद्धिमान्‌ धर्मपुत्र युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जलके भीतर स्थित हुए तुम्हारे पुत्रने यह बात कही

संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 38

दुर्योधन उवाच नैतच्चित्रं महाराज यद्धी: प्राणिनमाविशेत्‌ । न च प्राणभयाद्‌ भीतो व्यपयातो5स्मि भारत

दुर्योधन उवाच नैतच्चित्रं महाराज यद्धीः प्राणिनमाविशेत् । न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत ॥

Verse 39

अरथश्षानिषज्जी च निहतः पार्ष्णिसारथि: | एकश्चाप्यगण: संख्ये प्रत्याश्चासमरोचयम्‌

अरथश्चानिषज्जी च निहतः पार्ष्णिसारथिः । एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्चासमरोचयम् ॥

Verse 40

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद विशाम्पते । इदमम्भ: प्रविष्टो5स्मि श्रमात्‌ व्विदमनुछितम्‌

दुर्योधन उवाच—न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद् विशाम्पते। इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमाद् विदमनुचितम्॥

Verse 41

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । अहमुत्थाय व: सर्वान्‌ प्रतियोत्स्यामि संयुगे

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव। अहमुत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे॥

Verse 42

युधिषछ्िर उवाच आश्चस्ता एव सर्वे सम चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन

युधिष्ठिर उवाच—आश्वस्ताः एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे। तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन॥

Verse 43

हत्वा वा समरे पार्थान्‌ स्फीतं राज्यमवाप्रुहि । निहतो वा रणे<स्माभिवीरलोकमवाप्स्यसि

हत्वा वा समरे पार्थान् स्फीतं राज्यमवाप्नुहि। निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि॥

Verse 44

दुर्योधन उवाच यदर्थ राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहता:ः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर

दुर्योधन उवाच—यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन। त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर॥

Verse 45

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुड्रवाम्‌ । न हात्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्‌

दुर्योधन उवाच—क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुङ्गवाम्। न हि उत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितं श्रीहीनां रक्षाविहीनाम्॥

Verse 46

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । भड़्क्त्वा पाज्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ युधिष्ठि!! मैं आज भी पांचालों और पाण्डवोंका उत्साह भंग करके तुम्हें जीतनेका हौसला रखता हूँ

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर। भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ, त्वां जेतुं धृतिमानसः॥

Verse 47

न वत्विदानीमहं मन्ये कार्य युद्धेन कर्हिचित्‌ । द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित्। द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे॥

Verse 48

अस्त्विदानीमियं राजन्‌ केवला पृथिवी तव । असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्‌ प्रशासितुम्‌,राजन्‌! अब यह सूनी पृथ्वी तुम्हारी ही रहे। कौन राजा सहायकोंसे रहित होकर राज्य- शासनकी इच्छा करेगा?

अस्त्विदानीमियं राजन् केवलाऽपि पृथिवी तव। असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत् प्रशासितुम्॥

Verse 49

सुहृदस्तादृशान्‌ हित्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितृनपि । भवद्धिश्व ह्वते राज्ये को नु जीवेत मादृश:

सुहृदस्तादृशान् हित्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄनपि। भवद्भिर्हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः॥

Verse 50

अहं वनं गमिष्यामि हाजिनै: प्रतिवासित:ः । रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्थ भारत

अहं वनं गमिष्यामि मृगचर्मपरिच्छदः। रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत॥

Verse 51

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । एषा ते पृथिवी राजन्‌ भुड्क्ष्वैनां विगतज्वर:

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा। एषा ते पृथिवी राजन् भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः॥

Verse 52

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेडद्य स्पृहा विभो

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी। न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो॥

Verse 53

तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है

तथाप्येनं हतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव। माया-कौशलसम्पन्नो न मे हस्ताद्विमोक्ष्यते॥ इन्द्रोऽपि वज्रभृत् साक्षाद्यद्यस्य सहायो भवेत्। तथापि सर्वलोकेन युद्धे हत इति द्रष्टव्यः॥ गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम्। हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवृत्त्यथासुखम्॥

Verse 54

संजय उवाच दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशा: । श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिषिर:

संजय उवाच—दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशाः। श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिष्ठिरः॥

Verse 55

युधिछिर उवाच आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थ: प्रभाषिथा: । नैतन्मनसि मे राजन्‌ वाशितं शकुनेरिव

युधिष्ठिर उवाच— मा तात सलिलस्थः सन् आर्तप्रलापानिव प्रभाषिथाः। नैतन्मम मनसि राजन् वसति किञ्चिदर्थवत्— शकुनेरिव पक्षिणां कलरवः॥

Verse 56

यदि वापि समर्थ: स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । नाहमिच्छेयमवर्निं त्वया दत्तां प्रशासितुम्‌

यदि वापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन। नाहमिच्छेयमवनीं त्वया दत्तां प्रशासितुम्॥

Verse 57

सुयोधन! यदि तुम इसे देनेमें समर्थ होते तो भी मैं तुम्हारी दी हुई इस पृथ्वीपर शासन करनेकी इच्छा नहीं रखता ।।

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम्। न हि धर्मः स्मृतो राजन् क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः॥

Verse 58

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्‌ । त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्‌

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्। त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्॥

Verse 59

अनीश्वरश्व पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन्‌ किन्न दत्ता तदैव हि

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि। त्वयेयं पृथिवी राजन् किं न दत्ता तदैव हि॥

Verse 60

वा्ष्णेयं प्रथमं राजन्‌ प्रत्याख्याय महाबलम्‌

युधिष्ठिर उवाच—राजन्, प्रथमं वृष्णेयं महाबलं प्रत्याख्याय…

Verse 61

अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्‌

युधिष्ठिर उवाच—अभियुक्तः परैः शत्रुभिराक्रान्तो यो नृपः, स कः पृथिवीं दातुमिच्छेत्? कुरुनन्दन राजन्, इदानीं न त्वं कस्यचित् राज्यं दातुं शक्नोषि, न च बलात् ग्रहीतुं शक्नोषि; एवं स्थिते कथं ते भूमिदानबुद्धिरुत्पन्ना?

Verse 62

न त्वमद्य महीं दातुमीश: कौरवनन्दन । आच्छेत्तुं वा बलादू राजन्‌ स कथं दातुमिच्छसि

युधिष्ठिर उवाच—कुरुनन्दन, अद्य त्वं महीं दातुं न ईशः, न च राजन् बलाद् आच्छेत्तुम्। शत्रुभिराक्रान्तः सन् कः नृपोऽन्यस्मै भूमिं दातुमपि चिन्तयेत्? यदा न दातुं शक्नोषि न च बलात् ग्रहीतुं, कथं तेऽद्य भूमिदानबुद्धिरुत्पन्ना?

Verse 63

मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्‌ । सूच्यग्रेणापि यद्‌ भूमेरपि भिद्येत भारत

युधिष्ठिर उवाच—मां निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्। भारत, पुरा त्वं सूच्यग्रेणापि यावद् भूमेर्भिद्येत तावन्मात्रमपि मे नाददाः; प्रजानाथ, कथं त्वद्य समस्तां पृथिवीं दातुमिच्छसि?

Verse 64

तन्मात्रमपि तन्महां न ददाति पुरा भवान्‌ | स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते

युधिष्ठिर उवाच—पुरा भवान् महात्मा सन् तन्मात्रमपि मे नाददात्; विशाम्पते, कथं त्वद्य पृथिवीमेतां समग्रां प्रददासि?

Verse 65

सूच्यग्रं नात्यज: पूर्व स कथं त्यजसि क्षितिम्‌ | एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्यथ पृथिवीमिमाम्‌

सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम् । एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्यथ पृथिवीमिमाम् ॥

Verse 66

मायावी मायया वध्य: सत्यमेतद्‌ युधिष्ठिर । भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भारत! मायावी दुर्योधनकी इस मायाको आप मायाद्वारा ही नष्ट कर डालिये! युधिष्ठिर! मायावीका वध मायासे ही करना चाहिये

मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद् युधिष्ठिर । त्वं तु केवलमौख्येण विमूढो नावबुद्ध्यसे ॥

Verse 67

अस्मान्‌ वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌

अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ॥

Verse 68

आवयोर्जीवतो राजन्‌ मयि च त्वयि च ध्रुवम्‌

आवयोर्जीवतो राजन् मयि च त्वयि च ध्रुवम् ॥

Verse 69

संशय: सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति । राजन! मेरे और तुम्हारे दोनोंके जीते-जी हमारी विजयके विषयमें समस्त प्राणियोंको संदेह बना रहेगा ।। जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते

संशयः सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति । जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते ॥

Verse 70

जीवयेयमहं काम॑ न तु त्वं जीवितुं क्षम: । दुर्मते! इस समय तुम्हारा जीवन मेरे हाथपमें है। मैं इच्छानुसार तुम्हें जीवनदान दे सकता हूँ; परंतु तुम स्वेच्छापूर्वक जीवित रहनेमें समर्थ नहीं हो || ६९ ई ।।

Yudhiṣṭhira said: “I may live if I choose; but you are not capable of living. O evil-minded one, at this moment your life lies in my hands. If I wish, I can grant you life; but you cannot preserve your life by your own will. For you have indeed made a deliberate effort—especially against us—to bring about our destruction.”

Verse 71

आशीविषैरविषिश्षापि जले चापि प्रवेशनै: । त्वया विनिकृता राजन्‌ राज्यस्य हरणेन च

Yudhiṣṭhira said: “O King, you have wronged me—by means as deadly as venomous serpents, even by forcing entry into the waters, and also by the seizure of my kingdom. Your acts have been like poison in their effect, stripping me of what was rightfully mine and driving me into peril.”

Verse 72

अप्रियाणां च वचनैद्रौपद्या: कर्षणेन च । एतस्मात्‌ कारणात्‌ पाप जीवितं ते न विद्यते

Yudhiṣṭhira said: “Because of your harsh and offensive words, and because you dragged Draupadī by force, O sinner—on account of these deeds, life will not remain for you.”

Verse 73

उत्तिषवीत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति । याद है न

Yudhiṣṭhira said: “Rise, hero—stand up and fight. In battle, that alone will be better for you. You once strove with special effort to burn us alive; you had Bhīma bitten by venomous serpents, fed him poison and cast him into the water; you seized our kingdom and ensnared us in your web of deceit; you hurled harsh words at Draupadī and dragged her by the hair. Sinner! For these reasons your life is as good as destroyed. Rise, rise—fight; by that alone will your welfare be served.”

Verse 76

जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्‌ । भरतश्रेष्ठ] आप बहुत-से रचनात्मक उपायोंद्वारा जलमें मायाका प्रयोग करके मायामय दुर्योधनका वध कीजिये

Vāyu said: “O best of the Bharatas, strike down Suyodhana—Duryodhana—whose very nature is deceit and illusion. Use discerning strategy to overcome his māyā, for in war righteousness must not be surrendered to trickery; rather, deception that violates dharma is to be checked so that justice may prevail.”

Verse 116

क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम । राजन! पुलस्त्यकुमार विश्रवाका पुत्र रावण नामक राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा क्रियात्मक उपाय और युक्तिकौशलके सहारे ही सम्बन्धियों और सेवकोंसहित मारा गया

वायुरुवाच—क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम। राजन्, पुलस्त्यकुमारस्य विश्रवसः पुत्रो रावणनाम राक्षसः श्रीरामचन्द्रेण क्रियात्मकैः उपायैः युक्तिकौशलैश्च बान्धवसेवकसहितो निहतः; तथैव त्वमपि पराक्रमं प्रकाशय॥

Verse 126

तारकश्न महादैत्यो विप्रचित्तिश्न वीर्यवान्‌ नरेश्वर! पूर्वकालके महादैत्य तारक और पराक्रमी विप्रचित्तिको मैंने क्रियात्मक उपायोंसे ही मारा था

वायुरुवाच—तारकश्च महादैत्यः विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्। नरेश्वर, पूर्वकाले तौ महादैत्यान् क्रियात्मकैरुपायैरेव मया निहतौ॥

Verse 153

क्रियाभ्युपायैर्निहता: क्रियां तस्मात्‌ समाचर । राजन! कार्यकौशल ही बलवान है

वायुरुवाच—क्रियाभ्युपायैर्निहताः; क्रियां तस्मात् समाचर। राजन्, कार्यकौशलमेव बलवत्, नान्यत् किञ्चन। युधिष्ठिर, दैत्यदानवराक्षसाश्च बहवो भूपालाश्च क्रियात्मकैरुपायैरेव निहताः; तस्मात् त्वमपि क्रियात्मकमुपायमाश्रय॥

Verse 593

धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थ कुलस्य न: । अब तो तुम स्वयं ही इस पृथ्वीके स्वामी नहीं रहे; फिर इसका दान कैसे करना चाहते हो? राजन! जब हम लोग कुलमें शान्ति बनाये रखनेके लिये पहले धर्मके अनुसार अपना ही राज्य माँग रहे थे

युधिष्ठिर उवाच—धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थं कुलस्य नः। अद्य त्वं न स्वयमेव पृथिव्याः स्वामी; कथं तस्याः दानं कर्तुमिच्छसि? राजन्, यदा वयं कुलस्य शान्त्यर्थं धर्मेण स्वमेव राज्यं याचामहे, तदैव किमर्थं नास्मभ्यं पृथिवीं दत्तवान्॥

Verse 603

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रम: । नरेश्वर! पहले महाबली भगवान्‌ श्रीकृष्णको हमारे लिये राज्य देनेसे इनकार करके इस समय क्‍यों दे रहे हो? तुम्हारे चित्तमें यह कैसा भ्रम छा रहा है?

युधिष्ठिर उवाच—किमिदानीं ददासि त्वं? को हि ते चित्तविभ्रमः? नरेश्वर, पूर्वं महाबलेन भगवता श्रीकृष्णेनास्मभ्यं राज्यदानं निराकृतम्; इदानीं किमर्थं दातुमिच्छसि? तव हृदये कः मोहः समाविष्टः॥

Verse 653

को हि मूढो व्यवस्यथेत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्‌ । पहले तो तुम सूईकी नोक बराबर भी भूमि नहीं छोड़ रहे थे

युधिष्ठिर उवाच— को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्। पूर्वं सूच्यग्रसमां भूमिमपि न ददासि; इदानीं कथं सर्वां पृथिवीं त्यक्तुमिच्छसि? ऐश्वर्यमासाद्य वसुधां प्रशास्य कः पुमान् मूढः स्वराज्यं शत्रुहस्ते समर्पयेत्॥

Verse 666

पृथिवीं दातुकामो5पि जीवितेन विमोक्ष्यसे । तुम तो केवल मूर्खतावश विवेक खो बैठे हो; इसीलिये यह नहीं समझते कि आज भूमि देनेकी इच्छा करनेपर भी तुम्हें अपने जीवनसे हाथ धोना पड़ेगा

पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेन विमोक्ष्यसे। मूढत्वाद् विवेकं नष्टवानसि; तस्माद् न बुध्यसे— अद्य भूमिं दातुमिच्छन्नपि जीवितत्यागं नातिवर्तिष्यसि॥

Verse 673

अथवा निहतोअस्माभिव्रज लोकाननुत्तमान्‌ | या तो हमलोगोंको परास्त करके तुम्हीं इस पृथ्वीका शासन करो या हमारे हाथों मारे जाकर परम उत्तम लोकोंमें चले जाओ

अथवा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान्। अथास्मान् जित्वा त्वमेव पृथिवीं प्रशाधि॥

Frequently Asked Questions

Whether appeals to “fair combat” (one versus one) retain authority when the war’s history includes prior violations of similar norms—raised explicitly through Yudhiṣṭhira’s counter-reference to Abhimanyu’s death.

Norms and reputations are negotiated under pressure: dharma-language can function both as genuine ethical commitment and as a strategic claim to legitimacy, especially when actors seek to restore agency after defeat.

No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative and ethical framing—preparing the audience to interpret the impending duel through contested standards of dharma and nyāya.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App