Drona ParvaAdhyaya 2731 Versesपाण्डव-पक्ष के लिए अनुकूल—अर्जुन संशप्तक-अवरोध तोड़कर मुख्य खतरे की ओर बढ़ता है।

Adhyaya 27

द्रोणपर्व — अध्याय २७: सुशर्माह्वानम्, अर्जुनस्य प्रतिनिवर्तनम्, भगदत्तेन गजप्रहारः

Upa-parva: Saṃśaptaka–Arjuna Pratiyoga (Engagement with the Saṃśaptakas and allied challengers)

Saṃjaya reports that as Kṛṣṇa drives Arjuna’s swift horses toward Droṇa’s forces, Suśarmā of Trigarta follows from the rear seeking combat. Arjuna articulates a tactical-ethical tension: the army is being split, and he must choose between engaging the Saṃśaptakas and protecting allies under pressure. Kṛṣṇa resolves the immediate decision by turning the chariot back toward Suśarmā’s challenge. Arjuna strikes Suśarmā with multiple arrows, cuts his standard and bow, and rapidly disables a brother of Suśarmā with lethal force against the chariot team. Suśarmā retaliates by hurling an iron spear and directing a tomara toward Vāsudeva; Arjuna intercepts both projectiles and overwhelms Suśarmā with arrow volleys, then advances, scattering opposing forces. The narrative shifts as Bhagadatta of Prāgjyotiṣa charges with an elephant, producing a ratha–gaja confrontation. Bhagadatta showers arrows; Arjuna counters by cutting down incoming volleys and sustaining the duel. Bhagadatta then drives the elephant forward for a killing rush against Kṛṣṇa and Arjuna; Kṛṣṇa maneuvers the chariot aside, while Arjuna restrains from striking a turning-away elephant-rider directly, invoking a remembered norm of conduct, even as the elephant inflicts significant damage on surrounding units.

Chapter Arc: रणभूमि में धूल का घना गुबार उठता है और गजों की गर्जना आकाश फाड़ती है—अर्जुन रथ पर खड़े-खड़े कृष्ण से कह उठते हैं कि यह निःस्वन अवश्य ही प्राग्ज्योतिष का राजा भगदत्त अपने महागज पर चढ़कर उतावला निकल पड़ा है। → कृष्ण-अर्जुन के सामने दोहरी चुनौती खड़ी होती है: एक ओर संशप्तक महारथियों का जाल, जो अर्जुन को बाँधकर रखना चाहता है; दूसरी ओर भगदत्त का वह हाथी, जो शस्त्राघात और अग्नि-स्पर्श तक सह लेने वाला बताया जाता है और अकेला ही पाण्डव-सेना को रौंद देने की क्षमता रखता है। दुर्योधन और कर्ण की नीति भी इसी पर टिकती है कि अर्जुन-वध के उपाय में उसे द्विधा/दो मोर्चों में उलझाया जाए। → क्रोधोन्मत्त फाल्गुन नाना रूप के प्राणहर बाणों से शत्रुओं को काटते हुए संशप्तकों के सैकड़ों-हजारों योद्धाओं को एक साथ गिरा देते हैं। उस इन्द्रतुल्य पराक्रम को देखकर माधव विस्मित होकर हाथ जोड़कर अर्जुन की प्रशंसा करते हैं—यह कर्म शक्र, यम और कुबेर के लिए भी समर में दुष्कर होता। → संशप्तकों का अधिकांश संहार कर अर्जुन युद्ध-मार्ग साफ कर लेते हैं। अब वे कृष्ण को प्रेरित करते हैं कि रथ को भगदत्त की ओर मोड़ा जाए—मुख्य संकट से सीधे टकराने का निर्णय हो जाता है। → रथ भगदत्त की दिशा में बढ़ता है; धूल और गज-निःस्वन के बीच महागज के साथ होने वाली निर्णायक मुठभेड़ आसन्न है।

Shlokas

Verse 1

/ अपना बा | अप्--र- - हाथीके निचले भागमें कोई ऐसा स्थान होता है

सञ्जय उवाच—महाबाहो, यन्मां संग्रामे पार्थस्य कर्माणि परिपृच्छसि, तच्छृणुष्व। यत् पार्थो रणक्षेत्रेऽकरोत् तदहं ते यथावत् कथयिष्यामि॥

Verse 2

रजो दृष्टवा समद्धभूतं श्रुव्वा च गजनि:स्वनम्‌ । भगदत्ते विकुर्वाणे कौन्तेय: कृष्णमब्रवीत्‌

सञ्जय उवाच— रजः समुद्धूतं दृष्ट्वा गजानां निःस्वनं च श्रुत्वा, भगदत्ते विकुर्वाणे, कौन्तेयः कृष्णमब्रवीत्।

Verse 3

यथा प्राग्ज्योतिषो राजा गजेन मधुसूदन । त्वरमाणो विनिष्क्रान्तो ध्रुवं तस्यैष नि:ःस्वन:

मधुसूदन! यथा प्राग्ज्योतिषो राजा गजेन त्वरमाणो विनिष्क्रान्तः, ध्रुवं तस्यैष निःस्वनः।

Verse 4

इन्द्रादनवर: संख्ये गजयानविशारद: । प्रथमो गजयोधानां पृथिव्यामिति मे मति:

इन्द्रादनवरः संख्ये गजयानविशारदः। प्रथमो गजयोधानां पृथिव्यामिति मे मतिः॥

Verse 5

स चापि द्विरदश्रेष्ठ;: सदा5प्रतिगजो युधि । सर्वशस्त्रातिग: संख्ये कृतकर्मा जितक्लम:

स चापि द्विरदश्रेष्ठः सदा अप्रतिगजो युधि। सर्वशस्त्रातिगः संख्ये कृतकर्मा जितक्लमः॥

Verse 6

सह: शस्त्रनिपातानामग्निस्पर्शस्य चानघ । स पाण्डवबलं सर्वमद्यैको नाशयिष्यति,“अनघ! वह सम्पूर्ण शस्त्रोंके आघात तथा अग्निके स्पर्शको भी सह सकनेवाला है। आज वह अकेला ही समस्त पाण्डव-सेनाका विनाश कर डालेगा

अनघ! सः शस्त्रनिपातानामग्निस्पर्शस्य च सहः। स पाण्डवबलं सर्वम् अद्यैको नाशयिष्यति॥

Verse 7

न चावाभ्यामृतेडन्यो$स्ति शक्तस्तं प्रतिबाधितुम्‌ । त्वरमाणस्ततो याहि यतः प्राग्ज्योतिषाधिप:

सञ्जय उवाच—न चावाभ्यामृतेऽन्योऽस्ति शक्तस्तं प्रतिबाधितुम्। त्वरमाणस्ततो याहि यतः प्राग्ज्योतिषाधिपो भगदत्तोऽवस्थितः॥

Verse 8

दृप्तं संख्ये द्विघषबलादू्‌ वयसा चापि विस्मितम्‌ । अद्यैनं प्रेषयिष्यामि बलहन्तु: प्रियातिथिम्‌

दृप्तं संख्ये द्विघषबलाद् वयसा चापि विस्मितम्। अद्यैनं प्रेषयिष्यामि बलहन्तुः प्रियातिथिम्॥

Verse 9

वचनादथ कृष्णस्तु प्रययौ सव्यसाचिन: । दीर्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी,सव्यसाची अर्जुनके इस वचनसे प्रेरित हो श्रीकृष्ण उस स्थानपर रथ लेकर गये, जहाँ भगदत्त पाण्डव-सेनाका संहार कर रहे थे

वचनादथ कृष्णस्तु प्रययौ सव्यसाचिनः। दीर्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी॥

Verse 10

त॑ प्रयान्तं ततः पश्चादाह्वययन्तो महारथा: । संशप्तका: समारोहन्‌ सहस््राणि चतुर्दश,अर्जुनको जाते देख पीछेसे चौदह हजार संशप्तक महारथी उन्हें ललकारते हुए चढ़ आये

तं प्रयान्तं ततः पश्चादाह्वयन्तो महारथाः। संशप्तकाः समारोहन सहस्राणि चतुर्दश॥

Verse 11

दशैव तु सहस्राणि त्रिगर्तनां महारथा: । चत्वारि च सहस््राणि वासुदेवस्य चानुगा:,उनमें दस हजार महारथी तो त्रिगर्तदेशके थे और चार हजार भगवान्‌ श्रीकृष्णके सेवक (नारायणी-सेनाके सैनिक) थे

दशैव तु सहस्राणि त्रिगर्तनां महारथाः। चत्वारि च सहस्राणि वासुदेवस्यानुगाः॥

Verse 12

दीर्यमाणां चमूं दृष्टवा भगदत्तेन मारिष । आहूयमानस्य च तैरभवद्धृदयं द्विधा,आर्य! राजा भगदत्तके द्वारा अपनी सेनाको विदीर्ण होती देखकर तथा पीछेसे संशप्तकोंकी ललकार सुनकर उनका हृदय दुविधामें पड़ गया

सञ्जय उवाच—मारिष, भगदत्तेन दीर्यमाणां चमूं दृष्ट्वा, पृष्ठतः संशप्तकानामाह्वानं च श्रुत्वा, आर्य, राज्ञो हृदयं द्विधाभूतम्।

Verse 13

कि नु श्रेयस्करं कर्म भवेदद्येति चिन्तयन्‌ । इह वा विनिवर्तेयं गच्छेयं वा युधिष्ठिरम्‌,वे सोचने लगे--आज मेरे लिये कौन-सा कार्य श्रेयस्कर होगा। यहाँसे संशप्तकोंकी ओर लौट चलूँ अथवा युधिष्छिरके पास जाऊँ

किं नु श्रेयस्करं कर्म भवेदद्येति चिन्तयन्। इह वा विनिवर्तेयं संशप्तकान् प्रति, गच्छेयं वा युधिष्ठिरम्—इति स द्विधाभूतः।

Verse 14

तस्य बुद्धया विचार्यवमर्जुनस्य कुरूद्वह । अभवद्‌ भूयसी बुद्धि: संशप्तकवधे स्थिरा

तस्य बुद्ध्या विचार्यैवमर्जुनस्य कुरूद्वह। अभवद् भूयसी बुद्धिः संशप्तकवधे स्थिरा॥

Verse 15

स संनिवृत्त: सहसा कपिप्रवरकेतन: । एको रथसहस्राणि निहन्तुं वासवी रणे

स संनिवृत्तः सहसा कपिप्रवरकेतनः। एको रथसहस्राणि निहन्तुं वासवी रणे॥

Verse 16

सा हि दुर्योधनस्यासीन्मति: कर्णस्य चो भयो: । अर्जुनस्य वधोपाये तेन द्वैधमकल्पयत्‌

सा हि दुर्योधनस्यासीन्मतिः कर्णस्य चोभयोः। अर्जुनस्य वधोपाये तेन द्वैधमकल्पयत्॥

Verse 17

स तु दोलायमानो< भूद द्वैधीभावेन पाण्डव: । वधेन तु नराग्रयाणामकरोत्‌ तां मृषा तदा

स तु दोलायमानो भूत्त्वा द्वैधीभावेन पाण्डवः । वधेन तु नराग्र्याणामकरोत् तां मृषा तदा ॥

Verse 18

पाण्डुनन्दन अर्जुन एक बार दुविधामें पड़कर चंचल हो गये थे, तथापि नरश्रेष्ठ संशप्तक वीरोंके वधका निश्चय करके उन्होंने उस दुविधाको मिथ्या कर दिया था ।।

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । असृजन्नर्जुने राजन् संशप्तकमहारथाः ॥

Verse 19

नैव कुन्तीसुत: पार्थो नैव कृष्णो जनार्दन: । न हया न रथो राजन दृश्यन्ते सम शरैश्षिता:

नैव कुन्तीसुतः पार्थो नैव कृष्णो जनार्दनः । न हया न रथो राजन् दृश्यन्ते समशरैश्छिताः ॥

Verse 20

तदा मोहमनुप्राप्त: सिष्विदे हि जनार्दन: । ततस्तान्‌ प्रायशः पार्थों ब्रह्मास्त्रेण निजध्निवान्‌

तदा मोहमनुप्राप्तः सिष्विदे हि जनार्दनः । ततस्तान् प्रायशः पार्थो ब्रह्मास्त्रेण निजघ्निवान् ॥

Verse 21

शतश: पाणयश्शकछिन्ना: सेषुज्यातलकार्मुका: । केतवो वाजिन: सूता रथिनश्वापतन्‌ क्षितौ,सैकड़ों भुजाएँ बाण, प्रत्यंचा और धनुषसहित कट गयीं। ध्वज, घोड़े, सारथि और रथी सभी धराशायी हो गये

शतशः पाणयश्छिन्नाः सशिज्यातलकार्मुकाः । केतवो वाजिनः सूता रथिनश्चापतन् क्षितौ ॥

Verse 22

ट्रुमाचलाग्राम्बुधरै: समकाया: सुकल्पिता: । हतारोहा:ः क्षितौ पेतुर्द्धिपा: पार्थशराहता:

सञ्जय उवाच—वृक्षपर्वतशिखरमेघसमकायाः सुसंस्कृताः गजाः, येषां सवाराः पूर्वमेव निहताः, ते पार्थशरैः प्रतिहताः क्षितौ निपेतुः।

Verse 23

विप्रविद्धकुथा नागाश्छिन्नभाण्डा: परासव: । सारोहास्तु रणे पेतुर्मथिता मार्गणैर्भूशम्‌

सञ्जय उवाच—विप्रविद्धकुथा नागाः छिन्नभाण्डाः परासवः। सारोहाश्च रणे मथिता मार्गणैर्भूशं निपेतुः॥

Verse 24

उस रणक्षेत्रमें बहुत-से हाथी अर्जुनके बाणोंसे मथित होकर सवारोंसहित प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़े। उस समय उनके झूल चिथड़े-चिथड़े होकर दूर जा पड़े थे और उनके आभूषणोंके भी टुकड़े-टुकड़े हो गये थे ।।

रणे बहवो गजाः पार्थशरैर्मथिताः सारोहाः प्राणशून्याः क्षितौ निपेतुः; तेषां झूलाः दूरं विकीर्णाः, भूषणानि च खण्डशः अभवन्। सर्थिप्रासासिनखराः समुद्गरपरश्वधाः—किरीटिनोऽर्जुनस्य भल्लैर्नृणां बाहवो विच्छिन्नाः पेतुः॥

Verse 25

बालादित्याम्बुजेन्दूनां तुल्यरूपाणि मारिष । संच्छिन्नान्यर्जुनशरै: शिरांस्युर्व्या प्रपेदिरे

सञ्जय उवाच—बालादित्याम्बुजेन्दूनां तुल्यरूपाणि मारिष। संच्छिन्नान्यर्जुनशरैः शिरांस्यूर्व्यां प्रपेदिरे॥

Verse 26

जज्वालालंकृता सेना पत्रिभि: प्राणिभोजनै: । नानारूपैस्तदामित्रान्‌ क्रुद्धे निध्नति फाल्गुने

सञ्जय उवाच—जज्वालालङ्कृता सेना पत्रिभिः प्राणिभोजनैः। नानारूपैस्तदामित्रान् क्रुद्धो निध्नति फाल्गुनः॥

Verse 27

क्षोभयन्तं तदा सेनां द्विरदं नलिनीमिव । धनंजयं भूतगणा: साधु साधथ्वित्यपूजयन्‌,जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए सरोवरको मथ डालता है, उसी प्रकार अर्जुनको सारी सेनाका विनाश करते देख सब प्राणी 'साधु-साधु” कहकर अर्जुनकी प्रशंसा करने लगे इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि संशप्तकवधे सप्तविंशो5ध्याय: ।।

क्षोभयन्तं तदा सेनां द्विरदं नलिनीमिव । धनंजयं भूतगणाः साधु साध्वित्यपूजयन् ॥

Verse 28

दृष्टवा तत्‌ कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधव: । विस्मयं परमं गत्वा प्राज्जलिस्तमुवाच ह,इन्द्रके समान अर्जुनका वह पराक्रम देख भगवान्‌ श्रीकृष्ण अत्यन्त आश्वर्यमें पड़कर हाथ जोड़े हुए बोले--

दृष्ट्वा तत्कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधवः । विस्मयं परमं गत्वा प्राञ्जलिस्तमुवाच ह ॥

Verse 29

कर्मतत्‌ पार्थ शक्रेण यमेन धनदेन च । दुष्करं समरे यत्‌ ते कृतमद्येति मे मति:,'पार्थ! मेरा ऐसा विश्वास है कि आज समर-भूमिमें तुमने जो कार्य किया है, यह इन्द्र, यम और कुबेरके लिये भी दुष्कर है

कर्म तत्पार्थ शक्रेण यमेन धनदेन च । दुष्करं समरे यत्ते कृतमद्येति मे मतिः ॥

Verse 30

युगपच्चैव संग्रामे शतशशो5थ सहसत्रश: । पतिता एव मे दृष्टा: संशप्तकमहारथा:,“इस संग्राममें मैंने सैकड़ों और हजारों संशप्तक महारथियोंको एक साथ ही गिरते देखा है”

युगपच्चैव संग्रामे शतशशोऽथ सहस्रशः । पतिता एव मे दृष्टाः संशप्तकमहारथाः ॥

Verse 31

संशप्तकांस्ततो हत्वा भूयिष्ठा ये व्यवस्थिता: । भगदत्ताय याहीति कृष्णं पार्थो&भ्यनोदयत्‌

संशप्तकांस्ततो हत्वा भूयिष्ठा ये व्यवस्थिता: । भगदत्ताय याहीति कृष्णं पार्थोऽभ्यनोदयत् ॥

Frequently Asked Questions

Arjuna experiences a conflict of obligations: respond to the Saṃśaptaka/Trigarta challenge to prevent further disruption, or proceed to protect allied forces strained by Droṇa’s pressure—an āpaddharma-style prioritization problem under battlefield time constraints.

The chapter models decision-making where dharma is contextual: restraint and duty are not abstract absolutes but must be applied with situational judgment, balancing immediate threat containment with broader responsibility to one’s side.

No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary functions indirectly through Saṃjaya’s evaluative comparisons and Arjuna’s remembered norm of conduct, positioning the episode as an instructive case within the epic’s larger dharma discourse.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App