Adhyaya 17
Saṃśaptakas in Candrārdha-vyūha; Arjuna’s Devadatta and the Traigarta Rout (Chapter 17)
Upa-parva: Saṃśaptaka–Traigarta Engagement (Candrārdha-vyūha episode)
Saṃjaya reports that the Saṃśaptakas/Traigartas take position on level ground and array their chariot host in a candrārdha (“crescent”) formation, rejoicing at Arjuna’s approach. Their loud cries fill the directions, producing an enveloping din. Observing their exuberance, Arjuna addresses Kṛṣṇa with ironic appraisal, interpreting their joy as premature and connected to their impending death in battle. He then advances and blows the gold-adorned Devadatta conch, whose sound startles the opposing ranks and even disturbs their horses, described as rigid and panicked. Regaining composure, the Traigartas launch massed arrows; Arjuna intercepts volleys mid-flight with swift shafts, answers repeated attacks, and exchanges targeted strikes. Subāhu pierces Arjuna’s crown with numerous hard arrows, making the diadem appear like an elevated post; Arjuna severs Subāhu’s weapon-hand and overwhelms him with arrow-rain, leading to Subāhu’s death and the flight of his followers. Arjuna, angered, further breaks the host with continuous arrow-nets. Fear spreads; the Traigarta king rebukes the warriors, invoking their terrible oaths made before the army and warning against public disgrace. The Saṃśaptakas then shout anew, blow conches, and return to the engagement, reaffirming a death-facing resolve.
Chapter Arc: युद्ध से सेनाओं को लौटा कर द्रोणाचार्य भीतर-ही-भीतर ग्लानि और चिंता से भर उठते हैं; वे दुर्योधन की ओर देखकर लज्जित-सा होकर कहते हैं कि अर्जुन के रहते युधिष्ठिर को संग्राम में बाँधना या पकड़ना असंभव है। → द्रोण की असफलता-स्वीकृति के बीच त्रिगर्तों के संशप्तक वीर (सुशर्मा आदि) आगे आते हैं और कठोर प्रतिज्ञा करते हैं—आज या तो अर्जुन को मारेंगे, या स्वयं मारे जाएँगे; यदि लौटे तो उन्हें अग्निदाहियों, गौहन्ताओं और ब्रह्मद्वेषियों जैसे पापियों के लोक प्राप्त हों—ऐसी शपथ से वे अपने लिए वापसी का मार्ग बंद कर देते हैं। → संशप्तक वीर युद्धभूमि में अर्जुन को ललकारते हुए पितृलोक-दिशा की ओर उसे खींच ले जाते हैं; अर्जुन धर्मराज से त्वरित वचन-विनिमय कर उन्हें रोकने के लिए अलग होता है और भूखे सिंह की तरह मृग-समूह पर टूट पड़ने को तत्पर होकर त्रिगर्तों की ओर बढ़ता है। → अर्जुन के हटते ही दुर्योधन की सेना हर्षित होकर युधिष्ठिर के निग्रह के लिए उग्र हो उठती है; दोनों सेनाएँ प्रचण्ड वेग से टकराती हैं—मानो वर्षा-ऋतु की उफनती धाराएँ एक-दूसरे से भिड़ गई हों। → अर्जुन को दूर फँसाकर कौरव-सेना का मुख्य धक्का अब युधिष्ठिर पर पड़ता है—क्या द्रोण की योजना सफल होगी, या पाण्डव-सेना इस संकट को रोक लेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १० श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं।) ऑपनआक्रात बछ। अकाल (संशप्तकवधपर्व) सप्तदशो< ध्याय: सुशर्मा आदि संशप्तकवीरोंकी प्रतिज्ञा तथा अर्जुनका युद्धके लिये उनके निकट जाना संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न््यविशेतां विशाम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वश:
सञ्जय उवाच—ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशाम्पते। यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः॥
Verse 2
कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोण: परमदुर्मना: । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्,सेनाओंको युद्धसे लौटाकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अत्यन्त दुःखी हो दुर्योधनकी ओर देखते हुए लज्जित होकर बोले--
कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्॥
Verse 3
उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतु संग्रामे देवेरपि युधिष्ठिर:,“राजन! मैंने पहले ही कह दिया था कि अर्जुनके रहते हुए सम्पूर्ण देवता भी युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़ नहीं सकते हैं
उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजये। शक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः॥
Verse 4
इति तद् व: प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मा विशड्कीर्वचो मह[मजेयौ कृष्णपाण्डवौ
इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे। मा विशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ॥
Verse 5
अपनीते तु योगेन केनचिच्छवेतवाहने । तत एष्यति मे राजन् वशमेष युधिष्ठिर:,“राजन्! यदि किसी उपायसे श्वेतवाहन अर्जुन दूर हटा दिये जाय॑ँ तो ये राजा युधिष्छिर मेरे वशमें आ जायँगे
सञ्जय उवाच—राजन्, यदि केनचिदुपायेन श्वेतवाहनः पार्थोऽपकृष्येत, तत एष युधिष्ठिरो मे वशमेष्यति।
Verse 6
कश्चिदाहूय त॑ं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन
कश्चित् तमाहूय संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु; तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथञ्चन।
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप, ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः।
Verse 8
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सूजते रणम् । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम्, मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्।
Verse 9
एवं ते5हं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशय:
एवं तेऽहं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्, समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः।
Verse 10
यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डव: । अथापयाति संग्रामाद् विजयात् तद् विशिष्यते
यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः । अथापयाति संग्रामाद् विजयात् तद् विशिष्यते ॥
Verse 11
संजय उवाच द्रोणस्य तद् वच:ः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभि: सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
संजय उवाच द्रोणस्य तद् वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 12
वयं विनिकृता राजन् सदा गाण्डीवधन्चना । अनाग:स्वपि चागस्तत् कृतमस्मासु तेन वै
वयं विनिकृता राजन् सदा गाण्डीवधन्वना । अनागस्वपि चागस्तत् कृतमस्मासु तेन वै ॥
Verse 13
ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान् । क्रोधाग्निना दह्ममाना न शेमहि सदा निशि
ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान् । क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशि ॥
Verse 14
स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नश्नक्षु्िषयमागत: । कर्तार: सम वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम्
स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नः साक्षाद् विषयमागतः । कर्तारः स्म वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम् ॥
Verse 15
भवतश्च प्रियं यत् स्थादस्माकं च यशस्करम् । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद् बहि:
भवतश्च प्रियं यत् स्थादस्माकं च यशस्करम् । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद् बहिः ॥
Verse 16
अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुन: । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति
अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुनः । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥
Verse 17
एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत | सत्यव्रतश्न सत्येषु: सत्यकर्मा तथैव च
एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत । सत्यव्रतश्न सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च ॥
Verse 18
सहिता भ्रातर: पञजच रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे
सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे ॥
Verse 19
मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभि: । सुशर्मा च नरव्याप्रस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप:
मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभिः । सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ॥
Verse 20
मावेल्लकैललित्थैश्न सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सो5गमद् भ्रातृभि: सह
सञ्जय उवाच—महाराज! एवं प्रतिज्ञां कृत्वा प्रस्थलाधिपतिः पुरुषसिंहः त्रिगर्तराजः सुशर्मा भ्रातृभिः सह युद्धशपथग्रहणार्थं निर्जगाम। स मावेल्लकैः कैललितैश्च मद्रकैश्च सहितः, रथानामयुतेन बलसमन्वितः प्रस्थितः।
Verse 21
नानाजनपदेभ्यश्व रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्,विभिन्न देशोंसे आये हुए दस हजार श्रेष्ठ महारथी भी वहाँ शपथ लेनेके लिये उठकर गये
सञ्जय उवाच—नानाजनपदेभ्यः पुनरपि रथानामयुतं विशिष्टानां अश्वारूढरथिनां समुत्थाय शपथार्थमुपागमत्।
Verse 22
ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक् पृथक् । जगृहु: कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च,उन सबने पृथक्-पृथक् अग्निदेवकी पूजा करके हवन किया तथा कुशके चीर और विचित्र कवच धारण कर लिये
सञ्जय उवाच—ततः सर्वे पृथक् पृथग् ज्वलनमानमग्निमर्चयित्वा हुत्वा च, कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च जगृहुः।
Verse 23
ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ता: कुशचीरिण: । मौर्वीमेखलिनो वीरा: सहस्रशतदक्षिणा:
सञ्जय उवाच—ते बद्धतनुत्राणाः घृताक्ताः कुशचीरिणः। मौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः॥
Verse 24
यज्वान: पुत्रिणो लोक्या: कृतकृत्यास्तनुत्यज: । योक्ष्यमाणास्तदा55त्मानं यशसा विजयेन च
सञ्जय उवाच—यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः। योक्ष्यमाणास्तदात्मानं यशसा विजयेन च॥
Verse 25
ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै: क्रतुभिश्नाप्तदक्षिणै: । प्राप्पॉल्लोकान् सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासव:
सञ्जय उवाच— ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः क्रतुभिः स्नातदक्षिणैः । प्राप्य लोकान् सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः ॥
Verse 26
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान् दत्त्वा पृथक् पृथक् । गाश्न वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान् दत्त्वा पृथक् पृथक् । गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम् ॥
Verse 27
(द्विजमुख्यै: समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिष: । मुदिताश्ष प्रहृष्टाश्न॒ जल॑ संस्पृश्य निर्मलम् ।।) प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्र: प्रतिज्ञां दृढनिश्चया:
द्विजमुख्यैः समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिषः । मुदिताः प्रहृष्टाश्च जलं संस्पृश्य निर्मलम् ॥ प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः ॥
Verse 28
ब्राह्मगोंको भोजन आदिसे तृप्त करके उन्हें अलग-अलग स्वर्णमुद्राओं
शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचो बभाषिरे । सर्वे धनंजयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे ॥
Verse 29
ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च
ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च ॥
Verse 30
ब्रह्मस्वहारिणश्रैव राजपिण्डापहारिण: | शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नत:
सञ्जय उवाच—यदि वयं युद्धे अर्जुनं निहत्य न निवर्तेम, अथवा तस्य शरैः पीडिताः भयात् संग्रामात् पराङ्मुखा भवेम, तदा वयं तान् एव पापलोकान् प्राप्नुयाम—ये ब्राह्मस्वं हरन्ति, ये राजपिण्डं अपहरन्ति, ये शरणागतं त्यजन्ति, ये च याचमानं घ्नन्ति।
Verse 31
अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि । अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्धिषामपि
सञ्जय उवाच—यदि वयं युद्धे अर्जुनं निहत्य न निवर्तेम, अथवा तस्य शरैर्विद्धाः भयात् संग्रामात् पराङ्मुखा भवेम, तदा वयं तान् एव पापलोकान् प्राप्नुयाम—येऽगारदाहिनः, ये च गां निघ्नन्ति, येऽपकारिणः, ये च ब्राह्मणद्विषः।
Verse 32
स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद् वै नाभिगच्छताम् । श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्
सञ्जय उवाच—स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद् वै नाभिगच्छतां, श्राद्धमैथुनिकानां च, ये चाप्यात्मापहारिणः—एते महापातकिनः संख्याताः।
Verse 33
न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्
सञ्जय उवाच—यदि वयं अर्जुनं निहत्य न निवर्तेम, अथवा तस्य शरैः पीडिताः भयात् संग्रामात् पराङ्मुखा भवेम, तदा वयं तान् एव पापलोकान् प्राप्नुयाम—ये न्यासापहारिणः, ये श्रुतं नाशयन्ति, ये क्लीबेन युध्यन्ते, ये च नीचानुसारिणः।
Verse 34
नास्तिकानां च ये लोका येडग्निमातृपितृत्यजाम् । (सस्यमाक्रमतां ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहताम् ।) तानाप्नुयामहे लोकान् ये च पापकृतामपि
सञ्जय उवाच—यदि वयं युद्धे अर्जुनं निहत्य न निवर्तेम, अथवा तस्य शरैर्विद्धाः भयात् संग्रामात् पराङ्मुखा भवेम, तदा वयं तान् एव पापलोकान् प्राप्नुयाम—ये नास्तिकानां, येऽग्निमातृपितृत्यजां, ये सस्यमाक्रमन्ति, ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहन्ति; तथा पापकृतां ये लोकाः।
Verse 35
यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम् | तेन चाभ्यर्दितास्त्रासादू भवेम हि पराड्मुखा:
सञ्जय उवाच—यदि वयं युद्धे धनञ्जयं निहत्य विना निवर्तेम, अथवा तस्य शरैः पीडिताः त्रासाद् भयेन पराङ्मुखा भवेम, तदा नूनं तान् एव पापलोकान् प्राप्नुयाम, ये दुष्कृतिनां महापातकिनां च नियताः। धर्म्ये संग्रामे प्रविष्टस्य भयात् निवृत्तिः परमाधर्मतुल्या भवति।
Verse 36
यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टॉल्लोकान प्राप्रुयामो वयमद्य न संशय:
सञ्जय उवाच—यदि वयमद्य संयुगे लोकेऽसुकरं कर्म कुर्याम, अर्थात् अर्जुनं निहन्याम, तदा न संशयः—इष्टान् पुण्यलोकान् प्राप्स्यामः।
Verse 37
एवमुकक््त्वा तदा राजंस्ते<भ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोडर्जुनं वीरा: पितृजुष्टां दिशं प्रति,राजन! ऐसा कहकर वे वीर संशप्तकगण उस समय अर्जुनको ललकारते हुए युद्धस्थलमें दक्षिण दिशाकी ओर जाकर खड़े हो गये
एवमुक्त्वा तदा राजन् ते वीराḥ संयुगेऽभ्यवर्तन्त। अर्जुनं नाम्ना आह्वयन्तः पितृजुष्टां दिशं प्रति दक्षिणां दिशं समाश्रित्य स्थिताः, व्रतं सम्यक् परिपालयितुं कृतनिश्चयाः।
Verse 38
आहूतस्तैर्नरिव्याप्रै: पार्थ: परपुरंजय: । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
तैर्नरव्याघ्रैः संशप्तकैः आहूतः पार्थः परपुरञ्जयः। स तु धर्मराजं प्रति क्षणमपि न विलम्ब्येदं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 39
आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । संशप्तकाश्न मां राजन्नाह्नयन्ति महामूथे
आहूतो न निवर्तेयम् इति मे व्रतमाहितम्। संशप्तकाः मां राजन् आह्वयन्ति महामृधे।
Verse 40
एष च भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयते रणे । वधाय सगणपस्यास्य मामनुज्ञातुमरहसि
सञ्जय उवाच—एष सुशर्मा भ्रातृभिः सार्धं रणे मामाह्वयते। तस्मादस्य सगणस्य सुशर्मणो वधाय मां त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥
Verse 41
नैतच्छक्नोमि संसोदुमाद्दानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान् विद्धि परान् युधि
सञ्जय उवाच—नैतच्छक्नोम्यहं सोढुमाद्दानं पुरुषर्षभ। सत्यं ते प्रतिजानामि; हतान्विद्धि परान्युधि॥
Verse 42
युधिषछ्िर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद् द्रोणस्य चिकीर्षितम् । यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत् त्वं समाचर
युधिष्ठिर उवाच—श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम्। यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत् त्वं समाचर॥
Verse 43
द्रोणो हि बलवाउछूर: कृतास्त्रश्न जितश्रम: । प्रतिज्ञातं च तेनैतद् ग्रहणं मे महारथ
द्रोणो हि बलवान् शूरः कृतास्त्रो जितश्रमः। प्रतिज्ञातं च तेनैतद् ग्रहणं मे महारथ॥
Verse 44
अजुन उवाच अयं वै सत्यजिद् राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि | प्रियमाणे च पाज्चाल्ये नाचार्य: काममाप्स्यति
अर्जुन उवाच—अयं वै सत्यजिद् राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि। प्रियमाणे च पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति॥
Verse 45
हते तु पुरुषव्याप्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन
अर्जुन उवाच—प्रभो, यदि रणभूमौ पुरुषसिंहः सत्यजित् हतः स्यात्, तर्हि सर्वैरपि युष्माभिः समेतैः कथंचनापि न स्थातव्यम्। तत्क्षणमेव निवर्तध्वम्।
Verse 46
संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्व फाल्गुन: | प्रेम्णा दृष्टश्च॒ बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिता:
संजय उवाच—ततो राज्ञा अनुज्ञातः फाल्गुनः परिष्वक्तश्च। स प्रेम्णा बहुधा दृष्टः, आशिषश्चास्य योजिताः।
Verse 47
विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान् प्रत्ययाद् बली । क्षुधित: क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिव
संजय उवाच—ततो बली पृथापुत्रः तं विहाय त्रिगर्तान् प्रत्ययाद्। क्षुधितः सिंहो यथा क्षुद्विघातार्थं मृगगणानिव।
Verse 48
ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् | ऋतेडर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे
संजय उवाच—ततो दौर्योधनं सैन्यं परमया मुदा युतम्। ऋतेऽर्जुनं धर्मराजस्य निग्रहे भृशं क्रुद्धं प्रववृते।
Verse 49
ततोडचन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा । गड्भासरय्वौ वेगेन प्रावषीवोल्बणोदके
संजय उवाच—ततः ते सेन्ये अन्योन्येन ओजसा समाजग्मतुः। गङ्गासरय्वौ वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके यथा।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes warrior exhilaration with the reality of lethal consequence, raising the tension between valor as duty and the moral disquiet of celebrating an outcome that entails widespread harm.
It demonstrates that battlefield outcomes depend not only on weapons but on perception-management: signaling can destabilize cohesion, while leadership rhetoric can temporarily restore collective purpose—though not necessarily alter strategic imbalance.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-analytic material illustrating how oath, morale, and tactical skill operate as causal forces within the wider war-book.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.