Adhyaya 123
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
Upa-parva: Āstīka Parva (Frame and Kuru-Formation Episodes; includes the Droṇa-śikṣā and Ekalavya cycle)
Vaiśaṃpāyana narrates a tightly linked sequence on martial pedagogy and regulated excellence. Arjuna intensifies guru-pūjā and weapons-discipline, becomes especially dear to Droṇa, and cultivates night-practice after learning to operate effectively even when light is extinguished. The episode then introduces Ekalavya, son of the Niṣāda ruler Hiraṇyadhanuṣ, whom Droṇa declines to accept as a disciple; Ekalavya nevertheless fashions an earthen image of Droṇa and trains with strict niyama, achieving notable precision (illustrated by placing seven arrows into a dog’s mouth without injury). The Pāṇḍavas report this to Droṇa; Arjuna raises the issue of comparative excellence and Droṇa approaches Ekalavya, who offers himself as a disciple. Droṇa demands guru-dakṣiṇā: Ekalavya’s right thumb, which he gives, reducing his prior speed. The chapter further records comparative competencies among students and culminates in a controlled target test (a bird, bhāsa, on a tree): most students describe seeing the broader scene, while Arjuna narrows perception to the bird’s head and successfully strikes. A subsequent river incident (a crocodile seizing Droṇa) is resolved by Arjuna’s rapid multi-arrow strike; Droṇa then transmits the Brahmaśiro-astra with strict usage constraints, reaffirming Arjuna’s unmatched status among archers.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं—गान्धारी के गर्भ धारण के समय, कुन्ती भी संतान-प्राप्ति के हेतु दुर्वासा-प्रदत्त मंत्र का स्मरण कर धर्मदेव का आवाहन करती है। → कुन्ती विधिपूर्वक बलि-उपहार अर्पित कर जप करती है; मंत्र-बल से धर्मदेव सूर्य-सदृश तेजस्वी विमान पर प्रकट होते हैं। देव-आगमन के साथ ही यह प्रश्न तीखा हो उठता है कि मनुष्य-धर्म और राजधर्म की मर्यादा में रहते हुए संतान कैसे प्राप्त हो। → देव-समागम से युधिष्ठिर का दिव्य जन्म सुनिश्चित होता है; आगे क्रमशः भीम और अर्जुन की उत्पत्ति के प्रसंग में देव-लोक का वैभव उमड़ पड़ता है—अप्सराएँ नृत्य-गान करती हैं, गन्धर्व (तुम्बुरु आदि) और महर्षि मंगल-जप करते हैं, और दिव्य स्त्रियों (तिलोत्तमा, रम्भा आदि) का वर्णन अध्याय को अलौकिक उत्कर्ष देता है। → पाण्डु कुन्ती के कथन/आचरण को धर्मशास्त्र-सम्मत मानकर स्वीकार करता है—‘तुम जो कहती हो, ठीक है’; इस स्वीकृति से देव-नियोग द्वारा पाण्डव-उत्पत्ति का मार्ग वैध और स्थिर हो जाता है। → पाण्डु दीर्घकाल बाद इन्द्र (वासव) की आराधना की ओर प्रवृत्त होता है और ‘श्रेष्ठ पुत्र’ देने का आश्वासन उभरता है—आगामी अध्यायों में अर्जुन-जन्म और उसके अद्भुत फल का संकेत।
Shlokas
Verse 1
: द्वाविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिर
वैशम्पायन उवाच—संवत्सरधृते गर्भे गान्धार्या जनमेजय । आह्वयामास वै कुन्ती गर्भार्थे धर्ममच्युतम् ॥
Verse 2
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा ॥
Verse 3
आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलातू ततः । विमाने सूर्यसंकाशे कुन्ती यत्र जपस्थिता,तब मन्त्रबलसे आकृष्ट हो भगवान् धर्म सूर्यके समान तेजस्वी विमानपर बैठकर उस स्थानपर आये, जहाँ कुन्तीदेवी जपमें लगी हुई थीं
आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलात् ततः । विमाने सूर्यसंकाशे कुन्ती यत्र जपस्थिता ॥
Verse 4
विहस्य तां ततो ब्रूया: कुन्ति कि ते ददाम्यहम् । सा त॑ विहस्यमानापि पुत्र देहुब्रवीदिदम्
विहस्य तां ततो ब्रूयात् कुन्ति किं ते ददाम्यहम् । सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देहीत्यब्रवीदिदम् ॥
Verse 5
संयुक्ता सा हि धर्मेण योगमूर्तिधरेण ह । लेभे पुत्र वरारोहा सर्वप्राणभूृतां हितम्
संयुक्ता सा हि धर्मेण योगमूर्तिधरेण ह । लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां हितम् ॥
Verse 6
ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेडभिजितेडष्टमे । दिवामध्यगते सूर्य तिथौ पूर्णेडतिपूजिते
ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजिति अष्टमे । दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णेऽतिपूजिते ॥
Verse 7
समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् । जातमात्रे सुते तस्मिन् वागुवाचाशरीरिणी
समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् । जातमात्रे सुते तस्मिन् वागुवाचाशरीरिणी ॥
Verse 8
एष धर्मभूृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तम: । विक्रान्त: सत्यवाक् त्वेव राजा पृथ्व्यां भविष्यति
वैशम्पायन उवाच—एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः। विक्रान्तः सत्यवाक् चैव राजा पृथिव्यां भविष्यति, यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः॥
Verse 9
युधिष्ठिर इति ख्यात:ः पाण्डो: प्रथमज: सुतः । भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः:
युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः। भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
Verse 10
धार्मिक त॑ सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत्,उस धर्मात्मा पुत्रको पाकर राजा पाण्डुने पुनः (आग्रहपूर्वक) कुन्तीसे कहा --
धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत्।
Verse 11
प्राहु: क्षत्रे बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु । (अश्वमेध: क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिश्श्रेष्ठो दिवाकर: । ब्राह्मणों द्विपदां श्रेष्ठो बलश्रेष्ठस्तु मारुत: ।।
प्राहुः क्षत्रे बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु। (अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिषां श्रेष्ठो दिवाकरः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो बलश्रेष्ठस्तु मारुतः॥ मारुतं मरुतां श्रेष्ठं सर्वप्राणिभिरीडितम्। आवाहय त्वं नियमात् पुत्रार्थं वरवर्णिनि॥ स नो यं दास्यति सुतं स प्राणबलवान् नृषु।) ततस्तथोक्ता भर्त्रा तु वायुमेवाजुहाव सा॥
Verse 12
ततस्तामागतो वायुर्मगारूढो महाबल: । किं ते कुन्ति ददाम्यद्य ब्रूहि यत् ते हदि स्थितम्
ततस्तामागतो वायुः मृगारूढो महाबलः। किं ते कुन्ति ददाम्यद्य ब्रूहि यत्ते हृदि स्थितम्॥
Verse 13
सा सलज्जा विहस्याह पुत्र देहि सुरोत्तम । बलवन्तं महाकायं सर्वदर्पप्रभञ्जनम्
सा सलज्जा विहस्याह— “पुत्रं देहि सुरोत्तम । बलवन्तं महाकायं सर्वदर्पप्रभञ्जनम्॥”
Verse 14
तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रम: । तमप्यतिबलं जात॑ वागुवाचाशरीरिणी
तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः । तमप्यतिबलं जातं वागुवाचाशरीरिणी॥
Verse 15
सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातो5यमिति भारत । इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे
सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत । इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे॥
Verse 16
यदड्कात् पतितो मातु: शिलां गान्रैव्यचूर्णयत् । (कुन्ती तु सह पुत्रेण यात्वा सुरुचिरं सर: । स्नात्वा तु सुतमादाय दशमे5हनि यादवी ।।
यदङ्कात् पतितो मातुः शिलां घात्रैर्व्यचूर्णयत् । कुन्ती तु सह पुत्रेण यात्वा सुरुचिरं सरः । स्नात्वा तु सुतमादाय दशमेऽहनि यादवी । दैवतान्यर्चयिष्यन्ती निर्जगामाश्रमात् पृथा । शैलाभ्याशेन गच्छन्त्यास्तदा भरतसत्तम । निश्चक्राम महान् व्याघ्रो जिघांसन् गिरिगह्वरात् । तमापतन्तं शार्दूलं विकृष्याथ कुरूत्तमः । निर्बिभेद शरैः पाण्डुस्त्रिभिस्त्रिदशविक्रमः । नादेन महता तां तु पूरयन्तं गिरेगुहाम् । कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल॥
Verse 17
नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सड़े स्वे वृकोदरम् । ततः स वज्रसंघात: कुमारो न््यपतद् गिरी
नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम् । ततः स वज्रसंघातः कुमारो न्यपतद् गिरौ॥
Verse 18
पतता तेन शतधा शिला गान्रैविंचूर्णिता । तां शिलां चूर्णितां दृष्टवा पाण्डुविस्मयमागत:
वैशम्पायन उवाच—पतता तेन शतधा शिला गात्रैव विचूर्णिता। तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर् विस्मयमागत्॥
Verse 19
(मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ । दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे ।।
वैशम्पायन उवाच—मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ। दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे॥ मैत्रे मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम्। यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम। दुर्योधनः अपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप॥
Verse 20
जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयो5न्वचिन्तयत् | कथं नु मे वर: पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति
जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोऽन्वचिन्तयत्। कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति॥
Verse 21
दैवे पुरुषकारे च लोको<यं सम्प्रतिष्ठित: । तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते,यह संसार दैव तथा पुरुषार्थपर अवलम्बित है। इनमें दैव तभी सुलभ (सफल) होता है, जब समयपर उद्योग किया जाय
दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं सम्प्रतिष्ठितः। तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते॥
Verse 22
इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम् अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युति:
वैशम्पायन उवाच—इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम्। अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः॥ तं तपसा तोषयित्वा महाबलं सुतं लभे। स दत्तः सुतो मे नूनं सर्वश्रेष्ठो भविष्यति॥ संग्रामे च प्रतिपक्षान् मनुजान् अमनुजान् अपि। दैत्यदानवमुख्यान् च हन्तुं शक्तो भविष्यति॥ तस्मादहं मनोवाक्कायैः घोरं तप उपासे॥
Verse 23
त॑ तोषयित्वा तपसा पुत्र लप्स्ये महाबलम् । यं दास्यति स मे पुत्र॑ं स वरीयान् भविष्यति
तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम् । यं दास्यति स मे पुत्रः स वरीयान् भविष्यति ॥
Verse 24
अमानुषान् मानुषांश्व संग्रामे स हनिष्यति । कर्मणा मनसा वाचा तस्मात् तप्स्ये महत् तप:
अमानुषान् मानुषांश्च संग्रामे स हनिष्यति । कर्मणा मनसा वाचा तस्मात् तप्स्ये महत् तपः ॥
Verse 25
बालक भीमके शरीरकी चोटसे चट्टान टूट गयी ततः पाणए्डुर्महाराजो मन्त्रयित्वा महर्षिभि: । दिदेश कुन्त्या: कौरव्यो व्र॒तं सांवत्सरं शुभम्
ततः पाण्डुर्महाराजो मन्त्रयित्वा महर्षिभिः । दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम् ॥
Verse 26
आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितो5 भवत् । उग्रं स तप आस्थाय परमेण समाधिना
आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत् । उग्रं स तप आस्थाय परमेण समाधिना । तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यपद्यत ॥
Verse 27
आरिराधयिषुर्देव॑ त्रिदशानां तमीश्वरम् सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यतप्पत भारत
आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम् । सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यतप्पत भारत ॥
Verse 28
शक्र उवाच पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्,इन्द्रने कहा--राजन! मैं तुम्हें ऐसा पुत्र दूँगा, जो तीनों लोकोंमें विख्यात होगा
शक्र उवाच—पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
Verse 29
ब्राह्मणानां गवां चैव सुह्दां चार्थसाधकम् | दुर्ददां शोकजननं सर्वबान्धवनन्दनम्
ब्राह्मणानां गवां चैव सुहृदां चार्थसाधकम् । दुर्ददं शोकजननं सर्वबान्धवनन्दनम् ॥
Verse 30
इत्युक्त: कौरवो राजा वासवेन महात्मना
इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना । ततो हृष्टोऽभवत् राजा देवराजवचः स्मरन् ॥ कुन्तीदेवीं तदा प्राह—कल्याणि! तव व्रतस्योदर्को मंगलो भविष्यति। तुष्टोऽस्मासु सुरेश्वर इन्द्रः; स ते संकल्पमनुसृत्य श्रेष्ठं पुत्रं प्रदातुमिच्छति—अतिमानुषकर्माणं यशस्विनमरिंदमम्, नीतिज्ञं महामनसं सूर्यसमतेजसं, दुर्धर्षं कर्मठं चापि दर्शनेऽद्भुतदर्शनम् ॥
Verse 31
उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवच: स्मरन् । उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वर:
उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन् । उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वरः ॥
Verse 32
दातुमिच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं त्वया । अतिमानुषकर्माणं यशस्विनमरिंदमम्
दातुमिच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं त्वया । अतिमानुषकर्माणं यशस्विनमरिंदमम् ॥
Verse 33
नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् । दुराधर्ष क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम्
नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् । दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥
Verse 34
पुत्र जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् | लब्ध: प्रसादो देवेन्द्रात् तमाह्य शुचिस्मिते
पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् । लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात् तमाह्वय शुचिस्मिते ॥
Verse 35
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तत: शक्रमाजुहाव यशस्विनी । अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम्
वैशम्पायन उवाच । एवमुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी । अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम् ॥
Verse 36
वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज पाण्डुके यों कहने-पर यशस्विनी कुन्तीने इन्द्रका (उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा । जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासौ फाल्गुन: स्मृतः ।।
उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा । जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासौ फाल्गुनः स्मृतः ॥ जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी । महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा ॥
Verse 37
शृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम् | कुन्तीमाभाष्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिस्मिताम्
शृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम् । कुन्तीमाभाष्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिस्मिताम् ॥
Verse 38
कार्तवीर्यसम: कुन्ति शिवतुल्यपराक्रम: । एष शक्र इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिष्यति
वैशम्पायन उवाच— कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिवतुल्यपराक्रमः । एष शक्र इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिष्यति ॥
Verse 39
अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता । तथा विष्णुसम: प्रीतिं वर्धयिष्यति ते$र्जुन:
वैशम्पायन उवाच— अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता । तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः ॥
Verse 40
एष मद्रान् वशे कृत्वा कुरूंश्व सह सोमकै: । चेदिकाशिकरूषांश्व॒ कुरुलक्ष्मीं वहिष्पति,“तुम्हारा यह वीर पुत्र मद्र, कुर, सोमक, चेदि, काशि तथा करूष नामक देशोंको वशमें करके कुरुवंशकी लक्ष्मीका पालन करेगा
वैशम्पायन उवाच— एष मद्रान् वशे कृत्वा कुरूंश्च सह सोमकैः । चेदिकाशिकरूषांश्च कुरुलक्ष्मीं वहिष्यति ॥
Verse 41
(गत्वोत्तरदिशं वीरो विजित्य युधि पार्थिवान् । धनरत्नौघधममितमानयिष्यति पाण्डव: ।।
वैशम्पायन उवाच— गत्वोत्तरदिशं वीरो विजित्य युधि पार्थिवान् । धनरत्नौघममितमानयिष्यति पाण्डवः ॥ एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः । मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम् ॥
Verse 42
ग्रामणीक्ष महीपालानेष जित्वा महाबल: । भ्रातृभि: सहितो वीरस्त्रीन् मेधानाहरिष्यति
वैशम्पायन उवाच— ग्रामणीक्ष महीपालान् एष जित्वा महाबलः । भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन् मेधानाहरिष्यति ॥
Verse 43
जामदग्न्यसम: कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रम: । एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यति महायशा:,'कुन्ती! यह परशुरामके समान वीर योद्धा, भगवान् विष्णुके समान पराक्रमी, बलवानोंमें श्रेष्ठ और महान् यशस्वी होगा
वैशम्पायन उवाच— कुन्ति! जामदग्न्यसमोऽयं विष्णुतुल्यपराक्रमः। एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यति महायशाः॥
Verse 44
एष युद्धे महादेवं तोषयिष्यति शंकरम् । अस्त्रं पाशुपतं नाम तस्मात् तुष्टादवाप्स्यति
वैशम्पायन उवाच— एष युद्धे महादेवं तोषयिष्यति शंकरम्। अस्त्रं पाशुपतं नाम तस्मात् तुष्टादवाप्स्यति॥
Verse 45
निवातकववचा नाम दैत्या विबुधविद्विष: । शक्राज्ञया महाबाहुस्तान् वधिष्यति ते सुत:
वैशम्पायन उवाच— निवातकवचा नाम दैत्या विबुधविद्विषः। शक्राज्ञया महाबाहुस्तान् वधिष्यति ते सुतः॥
Verse 46
तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलेनाहरिष्यति । विप्रणष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभ:
वैशम्पायन उवाच— तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलेनाहरिष्यति। विप्रणष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः॥
Verse 47
ं 24443 पंप कुन्ती शुश्राव सूतके । च्चारितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम्
वैशम्पायन उवाच— सूतके कुन्ती शुश्राव दिव्यां वाणीमद्भुताम्। उच्चैः प्रच्युतितां श्रुत्वा शतशृङ्गनिवासिनः तपस्विनः विमानस्थाश्च देवा इन्द्राद्याः परमं हर्षमवापिरे॥
Verse 48
बभूव परमो हर्ष: शतशृड्शनिवासिनाम् | तथा देवनिकायानां सेन्द्राणां च दिवौकसाम्
वैशम्पायन उवाच—शतशृङ्गनिवासिनां तपस्विनां मुनिनां परमो हर्षोऽभवत्। तथैव दिवौकसां देवनिकायानां सेन्द्राणां महोत्सवोऽजायत। तां दिव्यामाकाशवाणीं श्रुत्वा, अद्भुतार्थां धर्मस्यैव प्रतिष्ठामिव मन्यमानाः, सर्वे प्रमुदिता बभूवुः।
Verse 49
आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुल: स्वनः । उदतिष्ठन्महाघोष: पुष्पवृष्टिभिरावृत:,तदनन्तर आकाशमें फूलोंकी वर्षकि साथ देव-दुन्दुभियोंका तुमुल नाद बड़े जोरसे गूँज उठा
वैशम्पायन उवाच—ततोऽन्तरिक्षे देवानां दुन्दुभीनां तुमुलः स्वनोऽभवत्। महाघोषश्चोदतिष्ठत्, पुष्पवृष्टिभिराकीर्णं नभो बभूव—शुभलक्षणं दिव्यं, तस्य कार्यस्य अनुमोदनं सूचयन्।
Verse 50
समवेत्य च देवानां गणा: पार्थमपूजयन् । काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा । प्रजानां पतय: सर्वे सप्त चैव महर्षय:
वैशम्पायन उवाच—समवेत्य देवानां गणाः पार्थमपूजयन्। काद्रवेया वैनतेयश्च, गन्धर्वाप्सरसस्तथा; प्रजानां पतयः सर्वे, सप्त चैव महर्षयः—सर्वे तत्र समागत्य तस्य कीर्तिं समवर्धयन्।
Verse 51
भरद्वाज: कश्यपो गौतमश्न विश्वामित्रो जमदन्निर्वसिष्ठ: । यश्नोदितो भास्करे< भूत् प्रणष्टे सो>प्यत्रात्रिर्भगवानाजगाम
वैशम्पायन उवाच—भरद्वाजः कश्यपो गौतमश्च विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः। तथा भगवानत्रिरपि—यः सूर्यास्ते गते भास्करे नष्टप्रभे दिवसे नक्षत्ररूपेणोदित इति श्रूयते—स तत्राजगाम। एवं देवर्षयः समवेताः पार्थं प्रशशंसुः।
Verse 52
मरीचिरद्;िराश्चैव पुलस्त्य: पुलह:ः क्रतुः । दक्ष: प्रजापतिश्रैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा,मरीचि और अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु एवं प्रजापति दक्ष, गन्धर्व तथा अप्सराएँ भी आयीं
वैशम्पायन उवाच—मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। दक्षः प्रजापतिश्चैव, गन्धर्वाप्सरसस्तथा—एते सर्वे तत्र समागत्य साक्षिणो बभूवुः, धर्म्यस्यास्य महोत्सवस्य।
Verse 53
दिव्यमाल्याम्बरधरा: सर्वालंकारभूषिता: । उपगायन्ति बीभत्सुं नृत्यन्तेडप्सरसां गणा:
दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालङ्कारभूषिताः । उपगायन्ति बीभत्सुं नृत्यन्त्यप्सरसां गणाः ॥
Verse 54
तथा महर्षयश्चापि जेपुस्तत्र समन््ततः । गन्धर्वें: सहित: श्रीमान् प्रागायत च तुम्बुरु:
तथा महर्षयश्चापि जपुस्तत्र समन्ततः । गन्धर्वैः सहितः श्रीमान् प्रागायत च तुम्बुरुः ॥
Verse 55
भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा । गोपतिर्धतराष्ट्रश्न सूर्यवर्चास्तथाष्टम:
भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा । गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथाष्टमः ॥
Verse 56
युगपस्तृणप: काष्णिनिन्दिश्षित्ररथस्तथा । त्रयोदश: शालिशिरा: पर्जन्यश्व चतुर्दश:
युगपस्तृणपः काष्णिनन्दिश्चित्ररथस्तथा । त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्व चतुर्दशः ॥
Verse 57
कलि: पञठ्चदशश्लैव नारदक्षात्र षोडश: । ऋत्वा बृहत्त्वा बृहक: करालश्न महामना:
कलिः पञ्चदशश्चैव नारदः क्षात्र षोडशः । ऋत्वा बृहत्त्वा बृहकः करालश्च महामनाः ॥
Verse 58
ब्रह्मचारी बहुगुण: सुवर्णश्रेति विश्वुतः । विश्वावसुर्भुगन्युश्व सुचन्द्रश्न शरुस्तथा
वैशम्पायन उवाच—राजन्, तत्र देवगन्धर्वा बहवः समागमन्—ब्रह्मचारी गुणवान् सुवर्णश्रेठी च विश्रुतः, विश्वावसुः, भूमन्युः, सुचन्द्रः, शरुः, भीमसेनः, उग्रसेनः, ऊर्णायुः, अनघः, गोपतिः, धृतराष्ट्रः, सूर्यवर्चाः; तथा युगपः, तृणपः, कार्ष्णिः, नन्दिः, चित्ररथः, शालिशिराः, पर्जन्यः, कलिः, नारदः, ऋत्वा, बृहत्त्वा, बृहकः, महामना करालः; तथा गीतमाधुर्यसम्पन्नौ सुविख्यातौ हाहाहूहू च—एते सर्वे देवगन्धर्वास्तत्रोपजग्मुः।
Verse 59
गीतमाधुर्यसम्पन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू । इत्येते देवगन्धर्वा जग्मुस्तत्र नराधिप
वैशम्पायन उवाच—राजन्, गीतमाधुर्यसम्पन्नौ विख्यातौ हाहाहूहू च, एतैश्चान्यैर्देवगन्धर्वैः सह तत्र जग्मुः।
Verse 60
तथैवाप्सरसो हृष्टा: सर्वालंकारभूषिता: । ननृतुर्वे महाभागा जगुश्वायतलोचना:,इसी प्रकार समस्त आभूषणोंसे विभूषित बड़े-बड़े नेत्रोंवाली परम सौभाग्यशालिनी अप्सराएँ भी हर्षोल्लासमें भरकर वहाँ नृत्य करने लगीं
तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालंकारभूषिताः । ननृतुस्तत्र महाभागा जगुश्चायतलोचनाः ॥
Verse 61
अनूचानानवद्या च गुणमुख्या गुणावरा | अद्विका च तथा सोमा मिश्रकेशी त्वलम्बुषा
अनूचानानवद्या च गुणमुख्या गुणावरा । अद्विका च तथा सोमा मिश्रकेशी त्वलम्बुषा ॥
Verse 62
मरीचि: शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा
मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥
Verse 63
असिता च सुबाहुश्न सुप्रिया च वपुस्तथा । पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी
वैशम्पायन उवाच—असिताच सुबाहुश्च सुप्रिया च वपुस्तथा । पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी ॥
Verse 64
काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र सड्घश: । मेनका सहजन्या च कर्णिका पुज्जिकस्थला
काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र सङ्घशः । मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला ॥
Verse 65
ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । उम्लोचेति च विख्याता प्रम्लोचेति च ता दश
ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । उम्लोचेति च विख्याता प्रम्लोचेति च ता दश ॥
Verse 66
उनके नाम इस प्रकार हैं--अनूचाना और अनवसद्या
वैशम्पायन उवाच—अनूचानानवसद्ये च गुणमुख्या गुणावरा । अद्रिका च तथा सोमा मिश्रकेश्यलम्बुषा ॥ मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥ असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया च वपुस्तथा । पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी ॥ काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र सङ्घशः । मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला ॥ ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । उम्लोचा प्रम्लोचा चैव ता दश विख्याता इति ॥ उर्वशी चैकादशी तासां जगुश्चायतलोचनाः ।
Verse 67
इन्द्रो विवस्वान् पूषा च त्वष्टा च सविता तथा । पर्जन्यश्वैव विष्णुश्व॒ आदित्या द्वादश स्मृता: । महिमान॑ पाण्डवस्य वर्धयन्तो>म्बरे स्थिता:
इन्द्रो विवस्वान् पूषा च त्वष्टा च सविता तथा । पर्जन्यश्चैव विष्णुश्च आदित्या द्वादश स्मृताः । महिमानं पाण्डवस्य वर्धयन्तोऽम्बरे स्थिताः ॥
Verse 68
मृगव्याधश्च सर्पश्न निर्क्रतिश्न महायशा: । अजैकपादहिर्बुध्न्य: पिनाकी च परंतप
मृगव्याधश्च सर्पश्च निर्ऋतिश्च महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतप ॥
Verse 69
दहनो<थेश्व॒रशक्षेव कपाली च विशाम्पते । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रास्तत्रावतस्थिरे
दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशाम्पते । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रास्तत्रावतस्थिरे ॥
Verse 70
अश्विनौ वसवश्चाष्टी मरुतश्न॒ महाबला: । विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन् परित: स्थिता:,दोनों अश्विनीकुमार तथा आठों वसु, महाबली मरुद्गण एवं विश्वेदेवणण तथा साध्यगण वहाँ सब ओर विद्यमान थे
अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः । विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन् परितः स्थिताः ॥
Verse 71
कर्कोटको<थ सर्पश्च वासुकिश्न भुजड्रम: । कश्यपश्चाथ कुण्डश्न तक्षकश्न महोरग:
कर्कोटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च भुजङ्गमः । कश्यपश्चाथ कुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः ॥
Verse 72
आयसयुस्तपसा युक्ता महाक्रोधा महाबला: । एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिता:
आयुष्यन्तस्तपसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः । एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः ॥
Verse 73
तार्कष्यक्षारिष्टनेमि श्व॒ गरुडश्षासितध्वज: । अरुणश्षारुणिश्लैव वैनतेया व्यवस्थिता:,ताक्ष्य और अरिष्टनेमि, गरुड एवं असितध्वज, अरुण तथा आरुणि--विनताके ये पुत्र भी उस उत्सवमें उपस्थित थे
वैशम्पायन उवाच—तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च श्वेतगरुडशासितध्वजः । अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेयाः समास्थिताः ॥
Verse 74
तांश्व देवगणान् सर्वास्तप:सिद्धा महर्षय: । विमानगिर्यग्रगतान् ददृशुर्नेतरे जना:,वे सब देवगण विमान और पर्वतके शिखरपर खड़े थे। उन्हें तप:सिद्ध महर्षि ही देख पाते थे, दूसरे लोग नहीं
तान्श्च देवगणान् सर्वान् तपःसिद्धा महर्षयः । विमानगिर्यग्रगतान् ददृशुर्नेतरे जनाः ॥
Verse 75
तद् दृष्टवा महदाश्चर्य विस्मिता मुनिसत्तमा: । अधिकां सम ततो वृत्तिमवर्तन् पाण्डवान् प्रति
तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः । अधिकां समततो वृत्तिमवर्तन् पाण्डवान् प्रति ॥
Verse 76
पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशा: । वक्तुमैच्छद् धर्मपत्नीं कुन्ती त्वेममथाब्रवीत्
पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः । वक्तुमैच्छद् धर्मपत्नीं कुन्ती त्वेममथाब्रवीत् ॥
Verse 77
नातश्षतुर्थ प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः: परं स्वैरिणी स्थाद् बन्धकी पञ्चमे भवेत्
नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः परं स्वैरिणी स्यात् बन्धकी पञ्चमे भवेत् ॥
Verse 78
स त्वं विद्वन् धर्ममिममधिगम्य कथं नु माम् । अपत्यार्थ समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे
स त्वं विद्वन् धर्ममिममधिगम्य कथं नु माम् । अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे ॥ धर्ममार्गं परित्यज्य पुनर्मां संतानोत्पत्तये किमर्थं प्रेरयसि ॥
Verse 96
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वित: । “यह श्रेष्ठ पुरुष धर्मात्माओंमें अग्रगण्य होगा और इस पृथ्वीपर पराक्रमी एवं सत्यवादी राजा होगा। पाण्डुका यह प्रथम पुत्र 'युधिष्ठिर' नामसे विख्यात हो तीनों लोकोंमें प्रसिद्धि एवं ख्याति प्राप्त करेगा; यह यशस्वी
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः । धर्मात्मनामग्रगण्यः पृथिव्यां सत्यवाद्यपि । पराक्रमी नृपो भूत्वा पाण्डोः प्रथमजोऽर्जितः । युधिष्ठिर इति ख्यातो लोकत्रयविश्रुतः ॥ यशस्वी तेजस्वी च सदाचारसमन्वितः ॥
Verse 121
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें कुन्तीको पुत्रोत्पत्तिके लिये आदेशविषयक एक सौ इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि कुन्त्याः पुत्रोत्पत्त्यादेशविषयः एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 122
(पाण्डुरुवाच एवमेतद् धर्मशास्त्रं यथा वदसि तत् तथा ।) पाण्डुने कहा--प्रिये! वास्तवमें धर्मशास्त्रका ऐसा ही मत है। तुम जो कुछ कहती हो
पाण्डुरुवाच—एवमेतद् धर्मशास्त्रं यथा वदसि तत् तथा । त्वया यदुक्तं कल्याणि तत्सर्वं सम्यगुच्यते ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डवोत्पत्तौ द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
Verse 273
त॑ तु कालेन महता वासव: प्रत्यपद्यत । और भारत! वे महाबाहु धर्मात्मा पाण्डु स्वयं देवताओंके ईश्वर इन्द्रदेवकी आराधना करनेके लिये चित्तवृत्तियोंको अत्यन्त एकाग्र करके एक पैरसे खड़े हो सूर्यके साथ-साथ उग्र तप करने लगे अर्थात् सूर्योदय होनेके समय एक पैरसे खड़े होते और सूर्यास्ततक उसी रूपमें खड़े रहते। इस तरह दीर्घकाल व्यतीत हो जानेपर इन्द्रदेव उनपर प्रसन्न हो उनके समीप आये और इस प्रकार बोले--
तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यपद्यत । महाबाहुर्धर्मात्मा पाण्डुः सूर्यस्यानुगतः । एकपादस्थितो नित्यं घोरं तप उपातपत् ॥ सूर्योदयसमये तिष्ठन् सूर्यास्तं यावत् स्थितः । एवं दीर्घेण कालेन तपसा तेन तोषितः । इन्द्रः समीपमागत्य तं चेदमभ्यभाषत ॥
Verse 293
सुतं ते5ग्रयं प्रदास्पामि सर्वामित्रविनाशनम् | वह ब्राह्मणों
शक्र उवाच— सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम्। स ब्राह्मणानां गवां च सुहृदां च मनोरथान् पूरयिष्यति; शत्रून् शोकयिष्यति; सर्वान् बन्धून् बान्धवांश्च आनन्दयिष्यति॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat around educational access and obligation: Ekalavya’s demonstrated excellence conflicts with institutional refusal, while guru-dakṣiṇā is used to enforce a hierarchy of capability and preserve a promised preeminence.
Excellence is shown as a product of abhyāsa and ekāgratā, yet the epic simultaneously emphasizes that power and knowledge operate within social contracts; disciplined skill must be paired with restraint and ethically governed transmission.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers meta-commentary through Droṇa’s reiterated assurance that no archer will equal Arjuna and through the explicit injunction restricting Brahmaśiro-astra use—framing mastery as inseparable from responsibility.