Adhyaya 7
Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time
पूर्वाध्यायस्य सृष्टिप्रवेशद्वारे श्रीकूर्मः कथयति—कल्पादौ तमसा आवृतं बीजवत् अव्यक्तं प्रथमं जायते। ततः स्रोतोभेदेन भूतानां वर्गीकरणं—मुख्यसर्गः स्थावराणाम्, तिर्यक्स्रोतसः पशवः, ऊर्ध्वस्रोतसः देवाः, अर्वाक्स्रोतसः मनुष्याः; तथा प्राकृतक्रमे महत्-तन्मात्र-ऐन्द्रिय(वैकारिक)ादयः। अनन्तरं ब्रह्मणो मनसः जाताः ऋषयः वैराग्येन सृष्टिं निरोद्धुम् इच्छन्ति; तदा माया ब्रह्माणं मोहयति, नारायणः सहायं करोति। ब्रह्मणः शोकक्रोधाभ्यां नीललोहितो रुद्रः प्रादुर्भवति; शङ्करः मर्त्यप्रजां स्रष्टुं नाङ्गीकरोति। ततः ब्रह्मा कालविभागान्, अधिष्ठातृशक्तीः, प्रजापतीन्, तथा तमः-सत्त्व-रजःप्रधानदेहैः देवासुरपितृमनुष्यचतुष्टयं सृजति। अन्ते धर्मतत्त्वं प्रतिपाद्यते—प्रत्येककल्पे प्राणिनः पूर्वसंस्कारान् पुनरावर्तयन्ति; धाता महेश्वरश्च वेदशब्दाधिष्ठितैः नामकर्मविधिभिः भिन्नकार्याणि नियच्छतः, येन पराध्याये क्रमबद्धसृष्टिधर्मप्रवृत्तिः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठोऽध्यायः। श्रीकूर्म उवाच—सृष्टिं चिन्तयतः तस्य कल्पादिषु यथा पुरा, अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतः तमोमयः॥
Verse 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
तमो मोहः महामोहः तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः॥
Verse 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः। संवृतस्तमसा चैव बीजकं भुवनावृतः॥
Verse 4
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च। मुख्याः नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः॥
Verse 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः। तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्रोतोऽभ्यवर्तत॥
Verse 6
यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
यस्मात् तेषां गतिः तिर्यग्भावेन प्रवर्तते, तस्मात् ते ‘तिर्यक्स्रोतसः’ इति स्मृताः। पश्वादयः प्रसिद्धाः, हे द्विजाः, ते उत्पथग्राहिणः।
Verse 7
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
तमपि सर्गम् असाधकं ज्ञात्वा, स अन्यं सर्गं ससर्ज ह। स ‘ऊर्ध्वस्रोतः’ इति प्रोक्तः; देवसर्गः स सात्त्विकप्रधानः।
Verse 8
ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः
ते सुखप्रतिबहुलाः, बहिरन्तश्च नावृताः। प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः।
Verse 9
ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
ततोऽभिधायायतः स सत्याभिध्यायिनस्तदा। अव्यक्तात् प्रादुरासीत् तदाऽर्वाक्स्रोतस्तु साधकः।
Verse 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता
ते च प्रकाशबहुलाः, तमोऽद्रिक्ता रजोधिकाः। दुःखोत्कटाः सत्त्वयुताः मनुष्याः परिकीर्तिताः।
Verse 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
तं पूर्वसर्गं दृष्ट्वा भगवानजः पुनरपरं सर्गमचिन्तयत्। तस्य सर्गे ध्यानपरस्य भूतादिकः सर्गः समुत्पन्नः॥
Verse 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
ते सर्वेऽपरिग्राहिणः पुनः संविभागरताः। खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः॥ इत्येते पञ्च सर्गा वै कथिता द्विजपुङ्गवाः॥
Verse 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स स्मृतः॥
Verse 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतोऽबुद्धिपूर्वकः॥
Verse 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः स्थावराः स्मृताः। तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः॥
Verse 16
तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
तथोर्ध्वस्रोतसां मध्ये षष्ठः देवसर्गः स्मृतः। ततः अधःस्रोतसां मध्ये सप्तमः मानुषः सर्गः॥
Verse 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः। नवमः कौमारश्चैव प्राकृता वैकृतास्त्विमे॥
Verse 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्तेऽबुद्धिपूर्वकाः। बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनकं सनातनं चैव सनन्दनमथैव च॥ ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः॥
Verse 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः। ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्॥
Verse 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
एवं स्वयमेव निरपेक्षेषु तेषु लोकेषु सृष्टिं प्रवर्तयत्सु, प्रजापतिः सद्यः परमेष्ठिनो मायिनः परमेश्वरस्य मायया मुमोह।
Verse 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
तदा जगन्मायो महामुनिर्नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः सुतं तं बोधयामास।
Verse 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत
तेन बोधितो विश्वात्मा परमं तपस्तताप; तप्यमानोऽपि स भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत।
Verse 24
ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो व्यजायत; क्रोधाविष्टस्य तस्य नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः प्रापतन्।
Verse 25
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
तस्य भ्रुकुटीकुटिलाल्ललाटात् परमेश्वरः समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः।
Verse 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
स एव भगवानीशः सनातनस्तेजोराशिः, यं विद्वांसः स्वात्मनि स्थितं परमेश्वरं प्रत्यक्षं प्रपश्यन्ति।
Verse 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
ओङ्कारं समनुस्मृत्य कृताञ्जलिः प्रणम्य च, ततो भगवान् ब्रह्मा नानाविधाः प्रजाः ससर्ज।
Verse 28
निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्
निशम्य तद्वचः शङ्करो धर्मवाहनः; स्वात्मशक्त्या मनसा शिवः सदृशान् रुद्रान् ससर्ज—कपर्दिनो निरातङ्कान् त्रिनेत्रान् नीललोहितान्।
Verse 29
तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
तं प्रति भगवान् ब्रह्मा प्राह—“जन्ममृत्युयुताः प्रजाः सृज” इति। स ईशोऽब्रवीत्—“जगन्नाथ, नाहं मृत्युजरान्विताः प्रजाः स्रक्ष्ये; त्वमेवाशुभाः प्रजाः सृज।”
Verse 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत
तदा रुद्रं निवार्य कमलोद्भवः सर्वान् स्थानाभिमानिनः ससर्ज; तान् गदतः निबोधत।
Verse 31
अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च
आपोऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा । नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च ॥
Verse 32
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः । अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः ॥
Verse 33
स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च
स्थानाभिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः । मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च ॥
Verse 34
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् । शिरसोऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च ॥
Verse 35
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः । संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः ॥
Verse 36
पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्
उदानात् पुलस्त्यः समभवत्, व्यानात् पुलहो मुनिः। अपानात् क्रतुरव्यग्रः, समानात् वसिष्ठकः॥
Verse 37
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः। मानवं रूपमास्थाय धर्मस्तेषु प्रवर्तितः॥
Verse 38
ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम्। सिसृक्षुरम्भसि स्वात्मानं योजयामास कारणतः॥
Verse 39
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः
युक्तात्मनः प्रजापतेस्तमोमात्रा ततोऽधिका। तस्य जघनतः पूर्वादसुरा जज्ञिरे सुताः॥
Verse 40
उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः
असुरान् सृष्ट्वा पुरुषोत्तमस्तां तनुमुत्ससर्ज ह। तेनोत्सृष्टा तनुः सद्यो रात्रिरजायत; तमोबहुलत्वात् प्रजास्तस्यां स्वपन्ति॥
Verse 41
सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे
स भगवान् सत्त्वमात्रात्मिकां तनुमन्यामगृह्णात्। ततः स दीप्तिमान् मुखतो देवान् दिव्यतेजसा संप्रजज्ञापयामास॥
Verse 42
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते
त्यक्तापि सा तनुः तेन सत्त्वप्रायमहोऽभवत्। तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः तदुपासते॥
Verse 43
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे
ततः स सत्त्वमात्रात्मिकामेव अन्यां तनुं जग्राह। पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे॥
Verse 44
उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत
पितॄन् सृष्ट्वा विश्वसृक् ततः तामपि तनुमुत्ससर्ज। सापविद्धात् तनोः सद्यः सन्ध्या व्यजायत॥
Verse 45
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम्। तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी॥
Verse 46
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा । युक्ताः सुसंयतात्मानः तदा रात्र्यह्नोर्मध्ये स्थितां मध्यमां तनुम् उपासते ॥
Verse 47
रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः
रजोमात्रात्मिकां तनुमन्याम् ब्रह्मा जगृहे तदा । ततोऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः ॥
Verse 48
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । ज्योत्स्ना सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या या विधीयते ॥
Verse 49
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः । मूर्तिं तमोरजःप्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत् ॥
Verse 50
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे । पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः ॥
Verse 51
सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः
ततः सर्पा यक्षाश्चैव भूताः गन्धर्वसत्तमाः समुत्पन्नाः। अनन्तरं रजस्तमोभ्यामाविष्टान् अन्यान् प्रजाः प्रभुः प्रेरयन् पुनरपि ससर्ज॥
Verse 52
वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे
वयांसि कालप्रवाहात् सृष्ट्वा वक्षसः अवयः ससर्ज। मुखतोऽजान् अन्यांश्च प्राणिनः ससर्ज, उदरात् गाश्च निर्ममे॥
Verse 53
पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
पादाभ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान्। उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्च जातयः। औषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे॥
Verse 54
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम्। अग्निष्टोमं च यज्ञानां प्रथमान्मुखात् निर्ममे॥
Verse 55
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा। बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्॥
Verse 56
सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्
पश्चिममुखात् परमेश्वरः सामानि जागतं छन्दः, सप्तदशस्तोत्रयुक्तं छन्दस्तोमं, वैरूपमतिरात्रं च सोमयागौ समसृजत्।
Verse 57
एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
उत्तरमुखात् परमेश्वरः एकविशं अथर्वाणं वेदं, आप्तोर्यामं च कर्म, अनुष्टुभं छन्दः सवैराजं च समसृजत्।
Verse 58
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः
प्रजासर्गे प्रवृत्तस्य प्रजापतेर्ब्रह्मणस्तस्य गात्रेभ्यः उच्चावचानि भूतानि नानाविधानि जज्ञिरे।
Verse 59
सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च
देवर्षिपितृमानुषं चतुष्टयं सर्गं सृष्ट्वा, ततः स्थावराणि चराणि च भूतानि पुनरपि असृजत्।
Verse 60
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् अप्सरसः शुभाः, नरान् किन्नररक्षांसि, वयः पशून् मृगोरगान्; अव्ययं व्ययं चैव, स्थावरजङ्गमं द्वयमिति जगत् प्रसृज्यते।
Verse 61
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे । तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
Verse 62
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते ॥
Verse 63
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम् ॥
Verse 64
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥
Verse 65
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥
Verse 66
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
यथा ऋतूनां लिङ्गानि पर्याये नानारूपाणि दृश्यन्ते, तान्येव पुनः पुनरावर्तन्ते; तथा युगादिकालेषु भावाः पुनरपि पुनरुद्भवन्ति।
Frequently Asked Questions
It enumerates prākṛta stages (mahat; tanmātras/bhūta-sarga; aindriya/vaikārika senses) and subsequent intelligent/ordered creations: mukhya (immobile), tiryak-srotas (animals), ūrdhva-strotas (devas), arvāk-srotas (humans), bhūtādi/elemental manifestations, and the Kaumāra creation of mind-born sages—together described as prākṛta and vaikṛta in a graded cosmology.
Humans are portrayed as rajas-predominant yet mixed with sattva and touched by tamas, making them capable of clarity but prone to intense suffering; the chapter ties this to karmic recurrence—beings re-assume former dispositions—so guṇic composition and prior saṃskāras shape experience and ethical orientation.
It states that Maheśvara fashioned the manifest expanse—nāma-rūpa and the differentiated field of actions/rites—from the sounds of the Veda, and that Veda-sanctioned names are bestowed at proper times, grounding cosmic order and social-ritual dharma in śruti-derived language.