Adhyaya 6
Cosmic Night, Nārāyaṇa as Brahmā, and the Varāha Raising of the Earth
पूर्वाध्यायस्य कोलोफोने समाप्ते कथनं प्रलयावस्थां प्रवर्तते—तमसि निमग्नं निश्चलम् एकमेव जलराशिः, यत्र भेदो न गतिś्च। तस्मात् ब्रह्मा प्रादुर्भवति, स एव परः पुरुषो नारायणः, यो योगनिद्रया विश्वजलेषु शयितः। ‘नारायण’शब्दस्य निरुक्तिः—नाराः जलानि, अयनं निवासस्थानम्—इति कथ्यते। सहस्रयुगपरिमितायाः रात्रेः क्षये भगवान् ब्रह्मकार्यं धारयन् सृष्टेः निमित्तकारणं भवति। पृथिवीं निमग्नां दृष्ट्वा प्रजापतिः तां उद्धर्तुं वराहमूर्तिं बिभर्ति, रसातलं गत्वा दंष्ट्रया धरणीं समुद्धरति। सिद्धा ब्रह्मर्षयश्च हरिं निर्गुणसगुणसमन्वितैः स्तवैः स्तुवन्ति—ब्रह्म, परमात्मा, माया, मूलप्रकृतिः, गुणाः, अवताराश्च इति पुराणसामञ्जस्यं दर्शयन्तः। धरण्यां प्रतिष्ठितायां भगवान् तां समीकृत्य पर्वतान् स्थापयति, दग्धलोकानां पुनःसृष्ट्यै मनः प्रणयति, यत् पराध्याये सृष्टिक्रमस्य प्रवाहं नयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् / शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमोऽध्यायः। श्रीकूर्म उवाच—आसीदेकाणर्वं घोरम् अविभागं तमोमयम्; शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन।
Verse 2
एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे / तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्
एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे; तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्।
Verse 3
सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः; ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा।
Verse 4
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति / ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति; ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्।
Verse 5
आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः / अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः
आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः; अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः।
Verse 6
तुल्यं युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्
तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यन्ते पुनः सर्गकारणात् ब्रह्मत्वं प्रकुरुते ॥
Verse 7
ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् / अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥
Verse 8
जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः / अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रूपमास्थितः । अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
Verse 9
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् / दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् । दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः ॥
Verse 10
दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम् / अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम्
दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम् । अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम् ॥
Verse 11
ऋषय ऊचुः नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने / पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च
ऋषय ऊचुः— नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने। पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च॥
Verse 12
नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने
नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने। नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने॥
Verse 13
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये। नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे॥
Verse 14
नमो ऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे / सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः
नमोऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे। सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः॥
Verse 15
नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये / नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे
नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये। नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे॥
Verse 16
नमो ऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः / अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च
नमोऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः । अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च ॥
Verse 17
नमस्ते पञ्चबूताय पञ्चभूतात्मने नमः / नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः
नमस्ते पञ्चभूताय पञ्चभूतात्मने नमः । नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः ॥
Verse 18
नमो ऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे / नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते
नमोऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे । नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते ॥
Verse 19
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे / नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे । नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने ॥
Verse 20
तमो ऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये / नमो ऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः
तमोऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये । नमोऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः ॥
Verse 21
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति / पालयैतज्जगत् सर्वं त्राता त्वं शरणं गति
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति। पालयैतज्जगत्सर्वं त्राता त्वं शरणं गतिः॥
Verse 22
इत्थं स भगवान् विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः / प्रसादमकरोत् तेषां वराहवपुरीश्वरः
इत्थं स भगवान्विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः। प्रसादमकरोत्तेषां वराहवपुरीश्वरः॥
Verse 23
ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः / मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रिजापतिः
ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः। मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रजापतिः॥
Verse 24
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता / विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता। विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्॥
Verse 25
पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् / प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गे ऽदधन्मनः
पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोद्गिरीन्। प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गेऽदधन्मनः॥
Frequently Asked Questions
It derives the name from the Vedic designation of the primordial waters as “nārā,” and states that because those waters are His resting-place (ayana), He is remembered as Nārāyaṇa—Lord who abides in and transcends the cosmic waters.
Creation and dissolution are attributed to the one Supreme Lord who is simultaneously Brahman (beyond senses and conceptual grasp) and the operative cause as Brahmā; the hymn’s language of Māyā, guṇas, and Paramātman implies that individual beings arise within conditioned manifestation while the Lord remains the immutable ground and inner Self of all.