Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः / करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—एवं स महादेवो देवदेवः पितामहः; नियतं कालं करोति, कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः।

Verse 2

तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः

तस्य रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः; तेषां मध्ये पुनः श्रेष्ठाः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः स्मृताः।

Verse 3

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः ॥

Verse 4

अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः / सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्

अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः । सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम् ॥

Verse 5

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते / हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते । हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः ॥

Verse 6

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा / विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा । विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा ॥

Verse 7

संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् / वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः / शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा

संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् । वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः । शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा ॥

Verse 8

एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः / वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च

एवं सूर्यस्य प्रभावेण सर्वा नक्षत्रतारकाः। वर्धन्ते नित्यं वर्धिताः सन्तो नित्यमाप्याययन्ति च॥

Verse 9

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः। आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः॥

Verse 10

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः / नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् / स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः। नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक्॥ स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः॥

Verse 11

तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् / तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः

तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम्। तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः॥

Verse 12

वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा / अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

वन्दना चैव याज्या च केतना भूतना तथा। अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः॥

Verse 13

हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः / रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः / चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः

हिमोद्वाहाः ता नाड्यः पुनस्त्रिशतं चन्द्ररश्मयः कथ्यन्ते। तासु मेष्याः पौष्याश्च ह्लादिन्यः हिमसर्जनाः। सर्वास्ता नामतः ‘चन्द्राः’ इति, तेषां गभस्तयः पीताभाः स्युः।

Verse 14

शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा / शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः

शुक्राश्च ककुभाश्चैव तथा विश्वभृतो गावः—नामतः सर्वास्ताः ‘शुक्राः’ इति। तास्त्रिविधाः घर्मसर्जनाः, उष्णतां प्रस्रवन्ति।

Verse 15

समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः / मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि / अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ

ताभिस्त्रिभिः स समं बिभर्ति मनुष्यपितृदेवताः। इह मनुष्यान् अन्नौषधेन, पितॄन् स्वधया, सर्वान् सुरान् अमृतेन तर्पयति; एवं त्रिभिः त्रयस्तर्पिताः।

Verse 16

वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः / शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति / हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः

वसन्ते ग्रैष्मिके चैव स त्रिशतैः रश्मिभिः तपति। शरदि वर्षासु च चतुर्भिः शतैः संप्रवर्षति। हेमन्ते शिशिरे चैव त्रिशतैः हिममुत्सृजति।

Verse 17

वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने / चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः

माघमासे तु वरुणः, फल्गुने सूर्य एव पूषा। चैत्रे मासि भवेदंशः, वैशाखे धाता तापनो भवेत्।

Verse 18

ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः / विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः

ज्येष्ठमासस्य मूले इन्द्रः अधिष्ठाता भवति; आषाढे सविता रविः अधितिष्ठति। श्रावणे विवस्वान्; प्रौष्ठपद्यां तु भगः अधिदेवता इति स्मृतः॥

Verse 19

पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः / मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः

आश्वयुजि पर्जन्यः; कार्तिके त्वष्टा, तस्मिन्नेव मासि भास्करः अपि। मार्गशीर्षे मित्रो भवति; पौषे तु विष्णुः सनातनः॥

Verse 20

पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि / षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा

अर्ककर्मणि—सूर्यव्यापारे—वरुणस्य पञ्च रश्मिसहस्राणि नियोजितानि। पूषा षट्सहस्रैः प्रवर्तते; देवांशः सप्तसहस्रैस्तथैव॥

Verse 21

धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः / विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः

धाता अष्टसहस्रैः पाति; नवसहस्रैस्तु शतक्रतुः। विवस्वान् दशसहस्रैः पाति; भगः एकादशसहस्रैः पाति॥

Verse 22

सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् / अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्

मित्रः सप्तभिः तपते; त्वष्टा च एव अष्टभिः तपेत्। अर्यमा दशभिः पाति; पर्जन्यो नवभिः तपेत्। विष्णुः तु विश्वसृक् षड्भिः रश्मिसहस्रैः तपति प्रकाशयति च॥

Verse 23

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः / श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः / हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः

वसन्ते सूर्यः कपिलवर्णो भवति, ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभो दीप्तिमान्। वर्षासु श्वेतवर्णः, शरदि प्रभुः पाण्डुरप्रभः। हेमन्ते ताम्रवर्णः स्यात्, शिशिरे च रविर्लोहितवर्णो दृश्यते॥

Verse 24

ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ / सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति

ओषधीषु बलं दधाति, पितृषु च स्वधाख्यं हविर्न्यवस्थापयति। सूर्यः अमृतेन अमरत्वं धारयति, तथा त्रिषु लोकेषु त्रयं नियच्छति॥

Verse 25

अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः / चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः / भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः

अन्ये चाष्टौ ग्रहाः ज्ञेयाः, द्विजाः, सूर्येणाधिष्ठिताः। चन्द्रमाः, सोमपुत्रो बुधश्च, शुक्रश्च बृहस्पतिः। भौमो मन्दस्तथा राहुः, केतुमानपि चाष्टमः॥

Verse 26

सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः / भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्

सर्वे ग्रहास्ते ध्रुवे निबद्धा वै वातरश्मिभिः। यथायोगं भ्राम्यमाणाः, अनुदिवाकरं भ्रमन्ति नित्यशः॥

Verse 27

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः / यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः। यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः॥

Verse 28

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः / वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः

सोमस्य रथस्त्रिचक्रो भवति; तस्य वाजिनः कुन्दाभा इव श्वेताः। वामदक्षिणतो युक्ता दशाश्वाः; तैर्निशाकरः स्वमार्गे प्रवर्तते॥

Verse 29

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा / ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा

वीथ्याश्रयाणि नक्षत्राणि रविर्यथा चरन्ति तथा। ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्राः ध्रुवाधाराणि सर्वदा॥

Verse 30

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते / आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते। आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्॥

Verse 31

क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा / एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः

क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा। एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः॥

Verse 32

एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः / पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्

एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः। पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्॥

Verse 33

संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् / पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः

अर्धमासेन संपूर्णं सोमं तममृतात्मकम्। पिबन्ति देवता विप्रा यतोऽमृतभोजनाः॥

Verse 34

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके / अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके। अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते॥

Verse 35

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया / सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला त्वया। सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्॥

Verse 36

निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् / मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः

निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्। मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः॥

Verse 37

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते / एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते। एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः॥

Verse 38

सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः / वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः

सोमपुत्रस्य स्यन्दनोऽष्टभिर्वायुवेगिभिर्वारिजैर्हयैः संयुक्तः; तेन स सर्वतः सर्वदिशं याति।

Verse 39

शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः / अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः

शुक्रस्य स्यन्दनो भूमिजैर्दशभिरश्वैर्वृतः; भौमस्य च रथो हैमः सुशोभनोऽष्टभिर्हयैः संयुक्तः।

Verse 40

बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः / रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः / स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः

बृहस्पतेः स्यन्दनो हेमनिर्मितोऽष्टाश्वः; मन्दस्य तमोमयोऽयसनिर्मितोऽष्टाश्वो रथः। स्वर्भानोः भास्करारेश्च षड्भिर्हयैर्वृतः।

Verse 41

एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव / सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः

एते महाग्रहाणां नव रथा व्याख्याताः; सर्वे ते महाभाग ध्रुवे वातरश्मिभिर्निबद्धाः।

Verse 42

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः / भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे सर्वशो निबद्धानि; तानि भ्रमन्ति, अनेन चक्रं भ्रामयन्ति, सर्वाण्यनिलरश्मिभिः प्रेरितानि।