Adhyaya 42
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
पूर्वाध्यायसमाप्तिसूचनानन्तरं सूतः ध्रुवात् ऊर्ध्वं महर्लोकं जनलोकं तपोलोकं सत्यलोकं (ब्रह्मलोकं) च तेषां प्रमाणानि तत्रवासिनां मुनिदेवतानां च वर्णयति। ततः मोक्षमार्गं प्रवर्तयन् सिद्धतपस्विनो योगिनश्च परमपदस्य ‘एकद्वारं’ प्राप्नुवन्तीति, विष्णोः शङ्करत्वं च समन्वयरूपेण प्रतिपादयति। ब्रह्मपुर्युपरि तेजोमयं वह्निवेष्टितं रुद्रलोकं प्राज्ञैर्ध्येयम्, निष्कामब्रह्मचारिभिः ब्रह्मप्रवक्तृभिः महादेवभक्तैश्च प्राप्यमिति कथयति। अनन्तरं पातालान् महातलादीन् वर्णरूपसमृद्धिभिः नागासुरनृपादिवासिभिः सह निरूप्य, अधस्तान् नरकानपि सूचयति। अन्ते जगदाधारः अनन्तः/शेषः वैष्णवमूर्तिः कालाग्निरुद्रश्च, तस्मात्कालस्य प्रादुर्भावः प्रलये जगत्संहारे च प्रतिपाद्य, लयकालकर्मलोकनियमनकथां प्रास्तावयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः; तत्र कल्पाधिकारिणो द्विजपुङ्गवाः संस्थिताः।
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
महर्लोकादूर्ध्वं जनलोकोऽस्ति कोटिद्वयपरिमाणः; तत्र सनन्दनादयो ब्रह्मणः सुताः संस्थिताः।
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
जनलोकादूर्ध्वं तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः; तत्र वैराजा देवाः स्थिताः, दाहविवर्जिताः।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
प्राजापत्यादूर्ध्वं सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः; तत्रापुनर्मारकाः सन्ति, स ब्रह्मलोक इति स्मृतः।
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः; स योगिभिः सह नित्यं तिष्ठति, योगामृतं परमं पीत्वा।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
शान्ता यतयः नैष्ठिका ब्रह्मचारिणो योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः च परमेष्ठिनं परमेश्वरं विशन्ति।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
परमं पदं गच्छतां योगिनां तदेकं द्वारम्; तत्र गत्वा न शोचन्ति—स विष्णुः स च शङ्करः।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तस्य पुरं दुरासदम्; ज्वालामालासमाकुलं तदहं वर्णयितुं न शक्नोमि।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
तत्र ब्रह्मणः पुरे नारायणस्यापि भवनं विद्यते; तत्र श्रीमान् हरिः शेते—मायी मायामयः परः।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
एष विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः; ये जनार्दनं प्रपन्ना महात्मानः ते तत्र यान्ति।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
ऊर्ध्वं ब्रह्मसदनात् परं ज्योतिर्मयं शुभं पुरं विराजते। पावकपरिक्षिप्ते तस्मिन् भवो भगवान् शम्भुः तत्र निवसति॥
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
देव्याः सह महादेवः मनीषिभिर् ध्यायमानः। योगिभिः शतसाहस्रैः भूतै रुद्रैश्च संवृतः॥
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
तत्र नियता द्विजा ब्रह्मचारिणो यान्ति। महादेवपराः शान्ताः तापसा ब्रह्मवादिनः॥
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः। ब्रह्मणा युक्ता द्रक्ष्यन्ति; स रुद्रलोक इति स्मृतः॥
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः। अधश्च महातलादयः पातालाः सन्ति वै द्विजाः॥
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
महातलं च पातालं च सर्वरत्नोपशोभिते। नानाविधैः शुभ्रैः प्रासादैः देवतायतनैश्च युक्ते॥
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
अनन्तेन च संयुक्तो मुचुकुन्देन धीमता। नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना॥
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम्। पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम्॥ सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्॥
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम्। रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्॥
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम्। तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्॥
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
सुतलं वैनतेयादिभिः कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैश्चान्यैश्च बहुभिः समाकीर्णं विराजते।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
नितलं यवनादिभिः तारकाग्निमुखादिभिश्च महान्तकादिनागैः ब्रह्मादेनासुरेण च समाविष्टम्।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
वितलं विख्यातं कम्बलाहीन्द्रनागेन्द्रसेवितम्; महाजम्भवीरेण हयग्रीवेण च समन्वितम्।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं नमुचिपूर्वकैश्च; अन्यैश्च विविधैर्नागैः तलं सुशोभनं बभौ।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः; तेषु पापिनः स्वकर्मफलैः पच्यन्ते, न तान् पूर्णं वर्णयितुं शक्यते।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
पातालानामधो भागे शेषाख्या वैष्णवी तनुः स्थिताऽस्ति। स एव योगात्मा कालाग्निरुद्रः, माधवोऽपि नारसिंहरूपेण प्रकाशते॥
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
यो देवोऽनन्त इति पठ्यते, नागरूपी जनार्दनः। तस्मिन्निदं जगत्सर्वं प्रतिष्ठितं; स च कालाग्निमपाश्रितः परं पदम्॥
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
तमाविश्य महायोगी कालो तद्वदनोत्थितः। अन्ते विषज्वालामयो भूत्वा स्वयमेव जगत्संहरति॥
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
सहस्रमायोऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः। तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः॥
Frequently Asked Questions
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.