Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितार्या पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच स रथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितार्यायां पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः॥

Verse 2

धातार्ऽयमाथ मित्रश्च वरुणः शक्र एव च / विवस्वानथ पूषा च पर्जन्यश्चांशुरेव च

धाता चाऽर्यमा मित्रश्च वरुणः शक्र एव च। विवस्वानथ पूषा च पर्जन्यश्चांशुरेव च॥

Verse 3

भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः / आप्यायन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्

भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः। आप्यायन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्॥

Verse 4

पुलस्त्यः पुलहश्चात्रिर्वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः / भरद्वाजो गौतमश्च कश्यपः क्रतुरेव च

पुलस्त्यः पुलहश्चात्रिर्वसिष्ठोऽङ्गिरा भृगुः । भरद्वाजो गौतमश्च कश्यपः क्रतुरेव च ॥ एते महर्षयः सम्यगिह संकीर्तिताः ।

Verse 5

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः / स्तुवन्ति देवं विविधैश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम्

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः । स्तुवन्ति देवं विविधैश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम् ॥

Verse 6

रथकृच्च रथौज्श्च रथचित्रः सुबाहुकः / रथस्वनो ऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा

रथकृच्च रथौजाश्च रथचित्रः सुबाहुकः । रथस्वनोऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा ॥

Verse 7

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च रथजित् सत्यजित् तथा / ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वते ऽभीशुसंग्रहम्

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च रथजित् सत्यजित् तथा । ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वतेऽभीशुसंग्रहम् ॥

Verse 8

अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा / सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः

अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा । सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः ॥

Verse 9

ब्रह्मोपेतश्च विप्रेन्द्रा यज्ञोपेतस्तथैव च / राक्षसप्रवरा ह्येते प्रयान्ति पुरतः क्रमात्

विप्रेन्द्राः, ब्रह्मव्रतसमुपेताः यज्ञव्रतसमन्विताश्च ये, एते राक्षसप्रवराः क्रमशः पुरतः प्रयान्ति।

Verse 10

वासुकिः कङ्कनीरश्च तक्षकः सर्पपुङ्गवः / एलापत्रः शङ्खपालस्तथैरावतसंज्ञितः

वासुकिः कङ्कनीरश्च तक्षकः सर्पपुङ्गवः। एलापत्रः शङ्खपालस्तथैवैरावतसंज्ञितः॥

Verse 11

धनञ्जयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजाः / कम्बलाश्वतरश्चैव वहन्त्येनं यथाक्रमम्

द्विजाः, धनञ्जयो महापद्मः कर्कोटकस्तथा। कम्बलाश्वतरौ चैव यथाक्रममेनं वहन्ति॥

Verse 12

तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूर्विश्वावसुस्तथा / उग्रसेनो वसुरुचिरर्वावसुरथापरः

तुम्बुरुर्नारदश्चैव हाहा हूहूर्विश्वावसुः। उग्रसेनो वसुरुचिर्वावसुरथ एव च॥

Verse 13

चित्रसेनस्तथोर्णायुर्धृतराष्ट्रो द्विजोत्तमाः / सूर्यवर्चा द्वादशैते गन्धर्वा गायतां वराः / गायन्ति विविधैर्गानैर्भानुं षड्जादिभिः क्रमात्

चित्रसेन उर्णायुः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चाश्च द्विजोत्तमाः। एते द्वादश गन्धर्वा गायतां वराः षड्जादिक्रमैः विविधैर्गानैर्भानुं स्तुवन्ति॥

Verse 14

क्रतुस्थलाप्सरोवर्या तथान्या पुञ्जिकस्थला / मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमाः, क्रतुस्थलाप्सरोवर्या तथा अन्यापि पुञ्जिकस्थला; मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च कीर्तिताः।

Verse 15

अनुम्लोचा घृतीची च विश्वाची चोर्वशी तथा / अन्या च पूर्वचित्तिः स्यादन्या चैव तिलोत्तमा

अनुम्लोचा घृतीची च विश्वाची चोर्वशी तथा; अन्या च पूर्वचित्तिः स्यात्, अन्या चैव तिलोत्तमा।

Verse 16

ताण्डवैर्विविधैरेनं वसन्तादिषु वै क्रमात् / तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्

ताण्डवैर्विविधैरेनं वसन्तादिषु वै क्रमात्, तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्।

Verse 17

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु / सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम्

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु; सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम्।

Verse 18

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् / गन्धर्वाप्सरसश्चैनं नृत्यगेयैरुपासते

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्; गन्धर्वाप्सरसश्चैनं नृत्यगेयैरुपासते।

Verse 19

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् / सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

ग्रामणीभिः सह यक्षभूतगणाः समागताः प्रभामिवाभीषून् संगृह्णन्ति। सर्पाः देवेशं वहन्ति, यातुधानाश्च सह यात्रां प्रयान्ति॥

Verse 20

बालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद् रविम् / एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च / भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

बालखिल्याः मुनयः सूर्यमुदयकाले परिवृत्य अस्तं नयन्ति। एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च; भूतानामशुभकर्म व्यपोहन्तीति कीर्तिताः॥

Verse 21

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः / विमाने च स्थितो नित्यं कामगे वातरंहसि

एते सानुगाः सह सूर्येण दिवि नित्यं भ्रमन्ति। स च सूर्यः कामगो वातरंहसि विमाने नित्यं स्थित्वा गगनं विचरति॥

Verse 22

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः / गोपयन्तीह भूतानि सर्वाणीहायुगक्षयात्

वर्षन्तः तपन्तः ह्लादयन्तश्च प्रजाः, सर्वाणि भूतानि इहायुगक्षयात् गोपयन्ति॥

Verse 23

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः / यथायोगं यथासत्त्वं स एष तपति प्रभुः

एतेषां देवानां यथावीर्यं यथातपः यथायोगं यथासत्त्वं च; स एष प्रभुः स्वतेजस्तपसा तान् यथोचितं विभज्य धारयति॥

Verse 24

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः / पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्यायेद् रविः

अहोरात्रव्यवस्थायाः कारणं स प्रजापतिः; स एव रविः सदैव पितॄन् देवान् मनुष्यादीन् च सर्वान् पुपोषयति।

Verse 25

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षान्महेश्वरः / भासते वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः

तत्र साक्षान्महेश्वरः भास्वान् देवो महादेवः; वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः प्रकाशते।

Verse 26

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः / स्थानं तद् विदुरादित्यं वेदज्ञा वेदविग्रहम्

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः; तद् आदित्यस्थानं वेदज्ञा विदुः—वेदविग्रहं वेदज्ञं च।