Adhyaya 15
मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Madana-Kāmeśvara)
ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादेऽस्मिन्नध्याये स्तुतिवादात् प्रत्यक्षदैववृत्तान्ते प्रवृत्तिः। देवी स्वातन्त्र्यं प्रतिपादयति—स्वभावानुरूप एव प्रियः स्यात् इति। ब्रह्मा देवैः सह धर्मार्थसमन्वितं उपदेशं ददाति, उद्वाहचतुष्टयस्य संक्षिप्तं निरूपणं च करोति। ततः देवी अद्वैतब्रह्मरूपा प्रकृतिकारणमयीति स्तूयते। अन्ते माला-प्रक्षेपकथायां देवी गगने मालां क्षिपति; सा कामेश्वरे पतति, देवाः हर्षं कुर्वन्ति, जगन्मङ्गलार्थं विधिवत् विवाहनिर्णयः क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा / उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ‘मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः’ नाम चतुर्दशोऽध्यायः। तत् श्रुत्वा देवी मन्दस्मितमुखाम्बुजा ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान् सुरान् उवाच।
Verse 2
स्वतन्त्राहं सदा देवाः स्वेच्छाचारविहारिणी / ममानुरूपचरितो भविता तु मम प्रियः
स्वतन्त्राहं सदा देवाः स्वेच्छाचारविहारिणी । ममानुरूपचरितो भविता तु मम प्रियः ॥
Verse 3
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य सर्वेर्देवैः पितामहः / उवाच च महादेवीं धर्मार्थसहितं वचः
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य सर्वैर्देवैः पितामहः । उवाच च महादेवीं धर्मार्थसहितं वचः ॥
Verse 4
कालक्रीता क्रयक्रीता पितृदत्ता स्वयंयुता / नारीपुरुषयोरेवमुद्वाहस्तु चतुर्विधः
कालक्रीता क्रयक्रीता पितृदत्ता स्वयंयुता । नारीपुरुषयोरेवमुद्वाहस्तु चतुर्विधः ॥
Verse 5
कालक्रीता तु वेश्या स्यात्क्रयक्रीता तु दासिका / गन्धर्वोद्वाहिता युक्ता भार्या स्यात्पितृदत्तका
कालक्रीता तु वेश्या स्यात्, क्रयक्रीता तु दासिका। गन्धर्वोद्वाहिता युक्ता भार्या स्यात्, पितृदत्तका॥
Verse 6
समानधर्मिणी युक्ता भार्या पितृवशंवदा / यदद्वैतं परं ब्रह्म सदसद्भाववर्जितम्
समानधर्मिणी युक्ता भार्या पितृवशंवदा। यदद्वैतं परं ब्रह्म सदसद्भाववर्जितम्॥
Verse 7
चिदानन्दात्मकं तस्मात्प्रकृतिः समजायत / त्वमेवासीच्च तद्ब्रह्म प्रकृतिः सा त्वमेव हि
चिदानन्दात्मकं तस्मात् प्रकृतिः समजायत। त्वमेवासीच्च तद्ब्रह्म प्रकृतिः सा त्वमेव हि॥
Verse 8
त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी / त्वामेव हि विचिन्वन्ति योगिनः सनकादयः
त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी। त्वामेव हि विचिन्वन्ति योगिनः सनकादयः॥
Verse 9
सदसत्कर्मरूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम् / त्वामेव हि प्रशंसंति पञ्चब्रह्मस्वरूपिणीम्
सदसत्कर्मरूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम्। त्वामेव हि प्रशंसन्ति पञ्चब्रह्मस्वरूपिणीम्॥
Verse 10
त्वामेव हि सृजस्यादौ त्वमेव ह्यवसि क्षणात् / भजस्व पुरुषं कञ्चिल्लोकानुग्रहकाम्यया
त्वमेव हि सृजसि आदौ, त्वमेव क्षणात् अवसि; लोकानुग्रहकाम्यया कञ्चित् पुरुषं भजस्व।
Verse 11
इति विज्ञापिता देवी ब्रह्मणा सकलैः सुरैः / स्रजमुद्यम्य हस्तेन चक्षेप गगनान्तरे
इति ब्रह्मणा सकलैः सुरैश्च विज्ञापिता देवी हस्तेन स्रजम् उद्यम्य गगनान्तरे चक्षेप।
Verse 12
तयोत्सृष्टा हि सा माला शोभयन्ती नभस्थलम् / पपात कण्ठदेशे हि तदा कामेश्वरस्य तु
तयोत्सृष्टा सा माला नभस्थलं शोभयन्ती तदा कामेश्वरस्य कण्ठदेशे पपात।
Verse 13
ततो मुमुदिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः / ववृषुः पुष्पवर्षाणि मन्दवातेरिता घनाः
ततः ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः देवा मुमुदिरे; मन्दवातेरिता घनाः पुष्पवर्षाणि ववृषुः।
Verse 14
अथोवाच विधाता तु भगवन्तं जनार्दनम् / कर्तव्यो विधिनोद्वाहस्त्वनयोः शिवयोर्हरे
अथ विधाता भगवन्तं जनार्दनम् उवाच—हरे, अनयोः शिवयोः विधिनोद्वाहः कर्तव्यः।
Verse 15
मुहुर्तो देवसम्प्राप्तो जगन्मङ्गलकारकः / त्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि
मुहूर्तो देवसम्प्राप्तो जगन्मङ्गलकारकः। त्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि॥
Verse 16
दातुमर्हसि कल्याणीमस्मै कामशिवाय तु / तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः
दातुमर्हसि कल्याणीमस्मै कामशिवाय तु। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः॥
Verse 17
ददौ तस्यै विधानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु / देवर्षिपितृमुख्यानां सर्वेषां देवयोगिनाम्
ददौ तस्यै विधानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु। देवर्षिपितृमुख्यानां सर्वेषां देवयोगिनाम्॥
Verse 18
कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः / उपायनानि प्रददुः सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः। उपायनानि प्रददुः सर्वे ब्रह्मादयः सुराः॥
Verse 19
ददौ ब्रह्मेक्षुचापं तु वज्रसारमनश्वरम् / तयोः पुष्पायुधं प्रादादम्लानं हरिरव्ययम्
ददौ ब्रह्मेक्षुचापं तु वज्रसारमनश्वरम्। तयोः पुष्पायुधं प्रादादम्लानं हरिरव्ययम्॥
Verse 20
नागपाशं ददौ ताभ्यां वरुणो यादसांपतिः / अङ्कुशं च ददौ ताभ्यां विश्वकर्मा विशांपतिः
नागपाशं तयोः प्रादाद् वरुणो यादसां पतिः । अङ्कुशं च तयोः प्रादाद् विश्वकर्मा विशां पतिः ॥
Verse 21
किरीटमग्निः प्रायच्छत्ताटङ्कौ चन्द्रभास्करौ / नवरत्नमयीं भूषां प्रादाद्रत्नाकरः स्वयम्
किरीटम् अग्निः प्रायच्छत्, ताटङ्कौ चन्द्रभास्करौ । नवरत्नमयीं भूषां प्रादाद् रत्नाकरः स्वयम् ॥
Verse 22
ददौ सुराणामधिपो मधुपात्रमथाक्षयम् / चिन्तामणिमयीं मालां कुबेरः प्रददौ तदा
ददौ सुराणामधिपो मधुपात्रम् अथाक्षयम् । चिन्तामणिमयीं मालां कुबेरः प्रददौ तदा ॥
Verse 23
साम्राज्यसूचकं छत्रं ददौ लक्ष्मीपतिः स्वयम् / गङ्गा च यमुना ताभ्यां चामरे चन्द्रभास्वरे
साम्राज्यसूचकं छत्रं ददौ लक्ष्मीपतिः स्वयम् । गङ्गा च यमुना ताभ्यां चामरे चन्द्रभास्वरे ॥
Verse 24
अष्टौ च वसवो रुद्रा आदित्याश्चाश्विनौ तथा / दिक्पाला मरुतः साध्या गन्धर्वाः प्रमथेश्वराः / स्वानिस्वान्यायुधान्यस्यै प्रददुः परितोषिताः
अष्टौ वसवो रुद्रा आदित्याश्चाश्विनौ तथा । दिक्पाला मरुतः साध्या गन्धर्वाः प्रमथेश्वराः । स्वानि स्वान्यायुधान्यस्यै प्रददुः परितोषिताः ॥
Verse 25
रथांश्च तुरगान्नागान्महावेगान्महाबलान् / उष्टानरोगानश्वांस्तान्क्षुत्तृष्णापरिवर्जितान् / ददुर्वज्रोपमाकारान्सायुधान्सपरिच्छदान्
रथांश्च तुरगान्नागान् महावेगान् महाबलान् । उष्टान् अरोगान् अश्वांश्च क्षुत्तृष्णापरिवर्जितान् । वज्रोपमाकारान् सायुधान् सपरिच्छदान् ददुः ॥
Verse 26
अथाभिषेकमातेनुः साम्राज्ये शिवयोः शिवम् / अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम्
अथाभिषेकम् आतनुः साम्राज्ये शिवयोः शिवम् । अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम् ॥
Verse 27
विधाताम्लानमालं वै नित्यं चाभेद्यमायुधैः / दिवि भुव्यन्तरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत्
विधाता अम्लानमालं वै नित्यं चाभेद्यमायुधैः । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत् ॥
Verse 28
यद्गन्धघ्राणमात्रेण भ्रान्तिरोगक्षुर्धातयः / तत्क्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम्
यस्य गन्धघ्राणमात्रेण भ्रान्तिरोगक्षुर्धातयः । तत्क्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम् ॥
Verse 29
तद्विमानमथारोप्य तावुभौ दिव्यदंपती / चामख्याजनच्छत्रध्वजयष्टिमनोहरम्
तद्विमानमथारोप्य तावुभौ दिव्यदंपती । चामख्याजनच्छत्रध्वजयष्टिमनोहरम् ॥
Verse 30
वीणावेणुमृदङ्गादिविविधैस्तौर्यवादनैः / सेव्यमाना सुरगणैर्निर्गत्य नृपमन्दिरात्
वीणावेणुमृदङ्गादिविविधतौर्यवादनैः समलङ्कृता, सुरगणैः सेव्यमाना सा नृपमन्दिरात् निर्गत्य प्रस्थितवती।
Verse 31
ययौ वीथीं विहारेशा शोभयन्ती निजौजसा / प्रतिहर्म्याग्रसंस्थाभिरप्सरोभिः सहस्रशः
विहारेशा सा निजौजसा वीथीं शोभयन्ती, प्रतिहर्म्याग्रसंस्थाभिः सहस्रशोऽप्सरोभिः सह ययौ।
Verse 32
सलाजाक्षतहस्ताभिः पुरन्ध्रीभिश्च वर्षिता / गाथाभिर्मङ्गलार्थाभिर्वीणावेण्वादिनिस्वनैः / तुष्यन्ती वीवीथिवीथीषु मन्दमन्दमथाययौ
सलाजाक्षतहस्ताभिः पुरन्ध्रीभिश्च वर्षिता, मङ्गलार्थगाथाभिर्वीणावेण्वादिनिस्वनैश्च; वीथिवीथीषु तुष्यन्ती सा मन्दं मन्दं अथाययौ।
Verse 33
प्रतिगृह्याप्स रोभिस्तु कृतं नीराजनाविधिम् / अवरुह्य विमानग्रात्प्रविवेश महासभाम्
अप्सरोभिस्तु नीराजनाविधिं प्रतिगृह्य, विमानाग्रात् अवरुह्य सा महासभां प्रविवेश।
Verse 34
सिंहासनमधिष्ठाय सह देवेन शंभुना / यद्यद्वाञ्छन्ति तत्रस्था मनसैव महाजनाः / सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामानपूरयत्
देवेन शंभुना सह सिंहासनमधिष्ठाय, तत्रस्थाः महाजनाः मनसैव यद्यद्वाञ्छन्ति, सा सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामान् अपूरयत्।
Verse 35
तद्दृष्ट्वा चरितं देव्या ब्रह्मा लोक पितामहः / कामाक्षीति तदाभिख्यां ददौ कामेश्वरीति च
तद्दृष्ट्वा देव्या चरितं ब्रह्मा लोकपितामहः । तदा तस्याः ‘कामाक्षी’ इति नाम ददौ, ‘कामेश्वरी’ इति च ॥
Verse 36
ववर्षाश्चर्यमेघो ऽपि पुरे तस्मिंस्तदाज्ञया / महार्हाणि च वस्तूनि दिव्यान्याभरणानि च
तदाज्ञया तस्मिन् पुरेऽपि आश्चर्यमेघो ववर्ष । महार्हाणि वस्तूनि दिव्यान्याभरणानि च ॥
Verse 37
चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कमला कामधेनवः / प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्याजयाय ते
चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कमला कामधेनवः । प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्याजयाय ते ॥
Verse 38
तां सेवैकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः / सर्वकामार्थसंयुक्ता हृष्यन्तः सार्वकालिकम्
तां सेवैकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः । सर्वकामार्थसंयुक्ता हृष्यन्तः सार्वकालिकम् ॥
Verse 39
पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः / अन्ये दिशामधीशास्तु सकला देवतागणाः
पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः । अन्ये दिशामधीशास्तु सकला देवतागणाः ॥
Verse 40
देवर्षयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः / महर्षयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः
देवर्षयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः । महर्षयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः ॥
Verse 41
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा याश्चान्या देवजातयः / दिवि भूम्यन्तरिक्षेषु ससंबाधं वसंति ये
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा याश्चान्या देवजातयः । दिवि भूम्यन्तरिक्षेषु ससंबाधं वसन्ति ये ॥
Verse 42
ते सर्वे चाप्यसंबाधं निवसंति स्म तत्पुरे
ते सर्वे चाप्यसंबाधं निवसन्ति स्म तत्पुरे ॥
Verse 43
एवं तद्वत्सला देवी नान्यत्रैत्यखिलाज्जनात् / तोषयामास सततमनुरागेण भूयसा
एवं तद्वत्सला देवी नान्यत्रैत्यखिलाज्जनात् । तोषयामास सततमनुरागेण भूयसा ॥
Verse 44
राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेप्सिताम् / राज्ञी दुदोहाभीष्टानि सर्वभूतलवासिनाम्
राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेप्सिताम् । राज्ञी दुदोहाभीष्टानि सर्वभूतलवासिनाम् ॥
Verse 45
त्रिलोकैकमहीपाले सांबिके कामशङ्करे / दशवर्षसहस्राणि ययुः क्षण इवापरः
त्रैलोक्यैकमहीपाले साम्बिके कामशङ्करे । दशवर्षसहस्राणि क्षण इवापरः समतीतानि ॥
Verse 46
ततः कदा चिदागत्य नारदो भगवानृषिः / प्रणम्य परमां शक्तिं प्रोवाच विनयान्वितः
ततः कदाचिदागत्य नारदो भगवानृषिः । प्रणम्य परमां शक्तिं प्रोवाच विनयान्वितः ॥
Verse 47
पर ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरि / मदसद्भावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमेश्वरि । मदसद्भावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका ॥
Verse 48
जगदभ्युदयार्थाय व्यक्तभावमुपागता / असज्जनविनाशार्था सज्जनाभ्युदयार्थिनी / प्रवृत्तिस्तव कल्याणि साधूनां रक्षणाय हि
जगदभ्युदयार्थाय व्यक्तभावमुपागता । असज्जनविनाशार्था सज्जनाभ्युदयार्थिनी । प्रवृत्तिस्तव कल्याणि साधूनां रक्षणाय हि ॥
Verse 49
अयं भण्डो ऽसुरो देवि बाधते जगतां त्रयम् / त्वयैकयैव जेतव्यो न शक्यस्त्वपरैः सुरैः
अयं भण्डोऽसुरो देवि बाधते जगतां त्रयम् । त्वयैकयैव जेतव्यो न शक्यस्त्वपरैः सुरैः ॥
Verse 50
त्वत्सेवैकपरा देवाश्चिरकालमिहोषिताः / त्वदाज्ञया गमिष्यन्ति स्वानिस्वानि पुराणि तु
त्वत्सेवैकपराः देवाः चिरकालमिहोषिताः। त्वदाज्ञया गमिष्यन्ति स्वानिस्वानि पुराणि तु॥
Verse 51
अमङ्गलानि शून्यानि समृद्धार्थानि संत्वतः / एवं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्वरी / स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्
अमङ्गलानि शून्यानि समृद्धार्थानि संत्वतः। एवं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्वरी। स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्॥
Verse 52
ब्रह्माणं च हरिं शंभुं वासवादीन्दिशां पतीन् / यथार्हं पूजयित्वा तु प्रेषयामास चांबिका
ब्रह्माणं च हरिं शंभुं वासवादीन्दिशां पतीन्। यथार्हं पूजयित्वा तु प्रेषयामास चाम्बिका॥
Verse 53
अपराधं ततस्त्यक्तुमपि संप्रेषिताः सुराः / स्वस्वांशैः शिवयोः सेवामादिपित्रोरकुर्वत
अपराधं ततस्त्यक्तुमपि संप्रेषिताः सुराः। स्वस्वांशैः शिवयोः सेवामादिपित्रोरकुर्वत॥
Verse 54
एतदाख्यानमायुष्यं सर्वमङ्गलकारणम् / आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्
एतदाख्यानमायुष्यं सर्वमङ्गलकारणम्। आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्॥
Verse 55
यः प्रातरुत्थितो विद्वान्भक्तिश्रद्धासमन्वितः / जपेद्धनसमृद्धः स्यात्सुधासंमितवाग्भवेत्
यः प्रातरुत्थितो विद्वान् भक्तिश्रद्धासमन्वितः जपेत्, स धनसमृद्धः स्यात्, सुधासंमितवाग् भवेत्।
Verse 56
नाशुभं विद्यते तस्य परत्रेह च धीमतः / यशः प्राप्नोति विपुलं समानोत्तमतामपि
तस्य धीमतः परत्रेह च नाशुभं विद्यते; विपुलं यशः प्राप्नोति, समानोत्तमतामपि।
Verse 57
अचला श्रीर्भवेतस्य श्रेयश्चैव पदेपदे / कदाचिन्न भयं तस्य तेजस्वी वीर्यवान्भवेत्
तस्याचला श्रीर्भवेत्, श्रेयश्चैव पदेपदे; कदाचिन्न भयं तस्य, तेजस्वी वीर्यवान् भवेत्।
Verse 58
तापत्रयविहीनश्च पुरुषार्थैश्च पूर्यते / त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं ध्यात्वा सिंहासनेश्वरीम्
स तापत्रयविहीनः पुरुषार्थैश्च पूर्यते; यो नित्यं त्रिसन्ध्यं जपेत्, सिंहासनेश्वर्यां ध्यात्वा।
Verse 59
षण्मासान्महतीं लक्ष्मीं प्राप्नुयाज्जापकोत्तमः
षण्मासान् महतीं लक्ष्मीं प्राप्नुयात् जापकॊत्तमः।
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily theological and ritual-normative rather than a vaṃśa catalog; its “lineage function” is indirect—legitimizing the divine consort pairing (Śakti–Kāmeśvara) that underwrites later sacred-historical authority in the Lalitopākhyāna frame.
It outlines a fourfold model of marriage (udvāha-catuṣṭaya) and characterizes certain forms (e.g., kālakrītā/krayakrītā) alongside gandharva and pitṛdattā, using ritual classification to align social practice with dharma and cosmic order.
The mālā functions as a public, cosmically witnessed selection-sign: the Goddess’ autonomous choice becomes an objective omen, prompting the devas to celebrate and Brahmā to urge a formal, auspicious rite—transforming metaphysical compatibility into ritually sanctioned union.