Adhyaya 30
Saṃkhyāvarta (संख्यावर्त्त): Commencement of Yajña at the Dawn of Tretāyuga
अध्यायेऽस्मिन् पुराणपाठपरम्परायां प्रश्नोत्तररूपेण वृत्तान्तः। शांशपायनः पृच्छति—स्वायम्भुवसृष्टौ यथावत् त्रेतायुगारम्भे यज्ञः कथं प्रवृत्त इति। सूतः क्रमं दर्शयति—कृतयुगसन्ध्याया लयः, त्रेतायाः प्रवृत्तिः, ओषधीनां प्रादुर्भावः, वृष्टिसृष्टेः प्रवर्तनम्, वार्त्तायाः तथा गृहाश्रमस्य प्रतिष्ठा। ततः समाजे स्थिरतां प्राप्ते वर्णाश्रमव्यवस्था, मन्त्राणां सङ्ग्रहः, इहामुत्रकर्मसु तेषां विनियोगश्च। अनन्तरं विश्वभुजिन्द्रेण अश्वमेधयज्ञस्य प्रवर्तनं वर्ण्यते—सम्पूर्णोपकरणैः, देवैर्महर्षिभिश्चोपस्थितैः। ऋत्विजां प्रवृत्तिः, सामगानपाठाः, मेध्यपशुनिर्देशः, अग्निहोत्रिभिः हविषां होमः, देवानां यथाक्रमभागप्राप्तिश्च—यज्ञः नवयुगारम्भे लोकव्यवस्थां दैवीशक्तिभिश्च बध्नाति इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयानुषङ्गपादे ‘संख्यावर्त्त’नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः। शांशपायन उवाच—त्रेतायुगस्य मुखे यज्ञः कथं प्रवर्तते? पूर्वं स्वायम्भुवसर्गे यथावत् तत् मे ब्रूहि।
Verse 2
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
कृतयुगसहितायां संध्यायामन्तर्हितायां वै, ‘काल’ इति ख्याता प्रवृत्तिः प्रवृत्ता; तदा त्रेतायुगः प्राप्तः।
Verse 3
औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः
औषधीषु जातासु, वृष्टिसर्जने प्रवृत्ते, वार्त्ता प्रतिष्ठितायां, पुनर्गृहाश्रमपरत्वे सति।
Verse 4
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः
वर्णाश्रमव्यवस्थानं संख्यया कृतवन्तश्च; तान् तान् संभारान् समाहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः?
Verse 5
एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्
एतच्छ्रुत्वा सूतः अब्रवीत्—शृणुतां शांशपायने, यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात् प्रवर्तनम्।
Verse 6
पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
पूर्वं स्वायम्भुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः। अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु॥
Verse 7
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा। औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने॥
Verse 8
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च। वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्॥
Verse 9
मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु। तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः॥
Verse 10
दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः। तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः॥
Verse 11
यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
यजन्तं पशुभिर्मेध्यैरूचुः सर्वे समागताः । कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि ॥
Verse 12
संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् । परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च ॥
Verse 13
आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च । हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः ॥
Verse 14
आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा । य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः ॥
Verse 15
तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये । अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः ॥
Verse 16
महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
महर्षयस्तु तान् दीनान् पशुगणान् तदा दृष्ट्वा, संभूय इन्द्रं प्रपच्छुः— ‘कोऽयं तव यज्ञविधिः?’
Verse 17
अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
अधर्मो बलवान् एष हिंसाधर्मेप्सया ततः; ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम।
Verse 18
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिंसया; नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं, न हिंसा धर्म उच्यते।
Verse 19
आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
आगमेन भवान् यज्ञं करोतु यदि हेच्छति; विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना।
Verse 20
यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
यज्ञबीजैः सुरेश्रेष्ठ येषु हिंसा न विद्यते; त्रिवर्षं परमं कालम् उषितैरप्ररोहिभिः।
Verse 21
एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा। एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥
Verse 22
तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः। जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते॥
Verse 23
ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः। सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्॥
Verse 24
सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप। औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो॥
Verse 25
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषामविचार्य बलाबलम्। वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह॥
Verse 26
यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
यथोपनीतैः विधिभिर्यष्टव्यमिति पार्थिवोऽब्रवीत्। मम यज्ञः पशुभिः, मेध्यैः, तथा बीजैः फलैश्च यष्टव्यः॥
Verse 27
हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
यज्ञस्य हिंसास्वभाव इति मे दर्शनागमौ। यथा हि देवतामन्त्राः महर्षिभिः हिंसालिङ्गाः प्रकीर्तिताः॥
Verse 28
दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
दीर्घतपसा युक्तैः तारकादिदर्शनैः। तत्प्रामाण्यात् मया प्रोक्तं तस्मात् तं प्राप्तुमर्हथ॥
Verse 29
यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः। तथा प्रवर्ततां यज्ञः, अन्यथा वः वचोऽनृतम्॥
Verse 30
एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
एवं कृतोत्तराः ते वै युक्तात्मानः तपोधनाः। तमवश्यभावितं दृष्ट्वा अथ वाग्यताः अभवन्॥
Verse 31
इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् । ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरोऽभवत् ॥
Verse 32
वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
वसुधातलवासी तु तेन वाक्येन सोऽभवत् । धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः ॥
Verse 33
तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये । बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः ॥
Verse 34
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् । देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम् ॥
Verse 35
तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः । ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः ॥
Verse 36
तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
तस्मात् महर्षयः दानं यज्ञं वा न प्रशंसन्ति; तपोधनाः उञ्छवृत्तिं, मूलफलशाकं च, उदपात्रं च प्रशंसन्ति।
Verse 37
एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः
एतत् दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः; अद्रोहः अलोभः तपः भूतदया दमश्च।
Verse 38
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यं अनुक्रोशः क्षमा धृतिः; सनातनधर्मस्य मूलम् एतत् दुरासदम्।
Verse 39
श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः
श्रूयन्ते हि तपःसिद्धाः ब्रह्मक्षत्रादयोऽनघाः; प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः।
Verse 40
सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः
सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च; प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः।
Verse 41
एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः। राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता॥
Verse 42
तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा
तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः। ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा॥
Verse 43
तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्
तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम्। द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्॥
Verse 44
यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्
यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः। ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्॥
Verse 45
ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने
ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः। एवं विवादः सुमहान्यज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने॥
Verse 46
देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु
देवतार्षीणां च पूर्वे स्वायम्भुवान्तरे । तं धर्मबलेन हतं दृष्ट्वा ऋषयस्ततः ॥
Verse 47
वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्
वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुः सर्वे यथागतम् । गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन् ॥
Verse 48
यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः
यज्ञप्रवर्तनं ह्येवमासीत्तु स्वायम्भुवान्तरे । ततः प्रभृति यज्ञोऽयं युगैः सह विवर्तितः ॥
Frequently Asked Questions
The transition into Tretāyuga after the Kṛta-yuga sandhyā, alongside ecological and social stabilization (herbs, rain, settled livelihood, gṛhāśrama), culminating in organized varṇāśrama and consolidated mantras fit for ritual action.
Indra, identified as Viśvabhuj, is said to inaugurate the sacrificial order through an Aśvamedha performed with full ritual apparatus and attended by devas and mahārṣis.
Devas are depicted as yajña-bhāgins (recipients of sacrificial shares) in an ordered sequence; offerings into the fire and priestly performance operationalize a reciprocal cosmic economy that stabilizes the new yuga’s dharma.