Adhyaya 9
पितृसर्ग-श्राद्धप्रश्नाः (Pitri-Origins and Shraddha Queries)
अस्मिन्नध्याये ऋषयः सूतं प्रति विधिवत् प्रश्नान् पृच्छन्ति—पितॄणां स्वरूपं जन्म च, दिव्यत्वं, कुतो न दृश्यन्ते, के स्वर्गे के नरके वसन्ति, तथा नामोद्दिष्टश्राद्धस्य त्रयः पिण्डाः (पिता-पितामह-प्रपितामहान् उद्दिश्य) कथं स्वस्वग्राहकान् प्राप्नुवन्तीति। पितृवर्गभेदः, उत्पत्तिक्रमः, प्रमाण-देहभावः, विपन्नस्थितौऽपि फलप्रदानशक्तिश्च विवृण्वन्ति। सूतः कालचक्रे सिद्धान्तं स्थापयति—पितरः ‘देवसूनवः’ मन्वन्तरेषु प्रादुर्भवन्ति, पूर्वापर-ज्येष्ठकनिष्ठभेदेन क्रमशः व्यवस्थिताः; मनुश्च श्राद्धविधेः नियमन-प्रवर्तनयोः कारणं, इति मन्वन्तर-शासनं यज्ञकर्म-तन्त्रं च ब्रह्माण्डपुराणस्य चक्रिय-विश्वविन्यासे संयोज्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः // ८// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या / आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ऋषय ऊचुः— कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या । आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत ॥
Verse 2
मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् / के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी
मेनायां पितृकन्यायां शैलराट् स्वयमेव जनयामास। के नु ते पितरः नाम, येषां मेना मानसी जाता॥
Verse 3
मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा / एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला
मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमाः। एकपर्णा तथा चैव तथैवैकपाटला॥
Verse 4
गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा / सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद
गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा। सर्वमेतत्त्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद॥
Verse 5
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् / पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम्। पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते॥
Verse 6
कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः / स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः
कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः। स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः॥
Verse 7
एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा / यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्
एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम्। यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्॥
Verse 8
यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् / स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के
यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम्। स्वर्गे तु के च वर्तन्ते पितरो नरके व के॥
Verse 9
अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा / प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः
अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा। प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः॥
Verse 10
नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् / कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः
नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन्। कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः॥
Verse 11
के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः / देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्
के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः। देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्॥
Verse 12
एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् / स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि
एतदहं विस्तरेण बहुश्रुतं श्रोतुमिच्छामि; स्पष्टाभिधानमपि तद्भवान् वक्तुमर्हति।
Verse 13
सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः
सूत उवाच—अत्र वः यथाप्रज्ञं यथाश्रुतं कीर्तयिष्यामि; मन्वन्तरेषु पितरो देवसूनवो जायन्ते।
Verse 14
अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै / देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै
अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाश्च क्रमशो वै; देवैः सार्धं पुरातीताः पितरोऽन्येषु अन्तरेषु वै।
Verse 15
वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् / श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्
वर्तन्ते सांप्रतम् ये तु तान् वै पक्ष्यामि निश्चयात्; श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्तयेत्।
Verse 16
देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः / तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः
देवान् सृजत ब्रह्मा—‘मां यक्ष्यन्ति’ इति च प्रभुः; तमुत्सृज्य तदात्मानम् अयजन् ते फलार्थिनः।
Verse 17
ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ / तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत
ते ब्रह्मणा शप्ताः मूढाः नष्टसंज्ञा भविष्यथ; तस्मात् किञ्चिदपि न जानीत, ततः लोकेषु मुह्यत।
Verse 18
ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् / अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः
ते भूयः सर्वे प्रणताः पितामहं याचन्ति स्म; लोकानामनुग्रहाय प्रभुः पुनस्तान् अब्रवीत्।
Verse 19
प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः / पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ
प्रायश्चित्तं चरध्वं वै; व्यभिचारो हि वः कृतः। स्वपुत्रान् परिपृच्छध्वं; ततो ज्ञानमवाप्स्यथ।
Verse 20
ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः / अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः
ततः ते स्वसुतान् चैव प्रायश्चित्तजिघृक्षवः; अपृच्छन् संयतात्मानः विधिवत् च मिथो मिथः।
Verse 21
तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा / प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च
तेभ्यः ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा; प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञाः वाङ्मनः कर्मजानि च।
Verse 22
ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः / यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः
ते दिवौकसः लब्धसंज्ञाः प्रीताः पुत्रान् अब्रुवन्—यूयं वै अस्माकं पितरः, यैः वयं प्रतिबोधिताः।
Verse 23
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् / पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं—कः वः वरः प्रदीयताम्? इति ब्रह्मा पृष्टान् अब्रवीत्—यूयं वै सत्यवादिनः।
Verse 24
तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा / उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः
तस्मात् यद् उक्तं युष्माभिः तत् तथा, न तदन्यथा; ‘पितरः अस्माकम्’ इति च उक्तं वै स्वकाः तनयाः।
Verse 25
पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः / तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ते पितरः भविष्यन्ति; तेभ्यः अयं वरः दीयताम्—इति ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः तेनैव वचसा।
Verse 26
पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः / तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
पुत्राः पितृत्वम् आजग्मुः, पितरः पुनः पुत्रत्वम्; तस्मात् ते पितरः पुत्राः, पितृत्वं तेषु तत् स्मृतम्।
Verse 27
एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा / व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये
एवं स्मृत्वा पितॄन् पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा । व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये ॥
Verse 28
यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति / राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्
यो ह्यनिष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चित्करिष्यति । राक्षसा दानवाश्चैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत् ॥
Verse 29
श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् / आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः
श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् । आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः ॥
Verse 30
श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति / कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्
श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ॥
Verse 31
श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः / तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा
श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः । तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ॥
Verse 32
श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः / सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः
श्राद्धकाले येभ्यः नामगोत्रतः त्रयः पिण्डाः प्रदीयन्ते, ते पितरः प्रपितामहाश्च सर्वत्र वर्तमानाः सन्ति।
Verse 33
तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः / एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना
श्राद्धदानात् प्रजाः तेषां पितॄणाम् आप्यायनं करिष्यन्ति; एवं परमेष्ठिना ब्रह्मणा पूर्वमेव आज्ञा कृता।
Verse 34
तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः / ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः
तेन एतत् सर्वथा सिद्धं—दानम्, अध्ययनम्, तपश्च; पितरस्तु ज्ञानप्रदातारः, न संशयः।
Verse 35
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह
इति एते पितरो देवाः, देवाश्च पितरः पुनः; अन्योन्यपितरो ह्येते—देवाश्च पितरश्च ह।
Verse 36
एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः / पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्
एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा विदितात्मनः सूतस्य, मुनयः भूयः सूतं पप्रच्छुः तस्मात् यदुत्तरम्।
Verse 37
ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः / पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः
ऋषय ऊचुः—कियन्तो वै मुनिगणाः, कस्मिन्काले च ते गणाः? पूर्वे तु देवप्रवराः देवानां सोमवर्द्धनाः।
Verse 38
सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् / शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्
सूत उवाच—एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम्। शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्।
Verse 39
बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् / पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः
बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम्। पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः।
Verse 40
क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः / समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः
क एते पितरो नाम, कियन्तः, के च नामतः? समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः?
Verse 41
कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः / क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्
कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः? क्रियाश्च सर्वा वर्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्।
Verse 42
कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् / केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च
कस्मै श्राद्धानि देयानि, किं दत्ते महाफलम्? केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च?
Verse 43
केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः / कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते
केषु वै सर्वमाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः? कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे, विधिः कश्चानुवर्तते?
Verse 44
एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा / व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया
एतदिच्छामि भगवन् विस्तरेण यथातथम्। व्याख्यातम् आनुपूर्व्येण, यत्र चोदाहृतं मया॥
Verse 45
बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः / व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः
बृहस्पतिरिदं सम्यक् एवं पृष्टो महामतिः। व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः॥
Verse 46
बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि / विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्
बृहस्पतिरुवाच—कथयिष्यामि ते तात, यन्मां त्वं परिपृच्छसि। विनयेन यथान्यायं, गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्॥
Verse 47
द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था / सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च
द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा। सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च॥
Verse 48
न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् / ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः
न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत्। ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः॥
Verse 49
शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् / सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः / कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः
शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम्। सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः। कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजापतिः॥
Verse 50
बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् / ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्
बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम्। ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्॥
Verse 51
ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः / योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा
ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः। योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा॥
Verse 53
लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ // ५२// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः / देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्
लोकाः ‘संतानकाः’ नाम यत्र भास्वराः स्थिताः। ते ‘वैराजाः’ इति विख्याताः, देवानां दिवि देवताः॥ योगतपसा युक्तः प्रभुः ब्रह्मा पूर्वमेव योगयुक्तान् सनातनान् देवान् असृजत्॥
Verse 54
आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः / सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः
ते ‘आदिदेवाः’ इति ख्याताः महाशक्त्या महौजसः। सर्वकामप्रदाः पूज्याः देवदानवमानवैः॥
Verse 55
तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः / अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः
तेषां सप्त समाख्याता गणाः त्रैलोक्यपूजिताः। अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः॥
Verse 56
उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः / तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः
उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः। तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः॥
Verse 57
ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा / लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः
ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा। लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः॥
Verse 58
अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः / आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः
वृष्ट्या वै अन्नं भवति; ततो लोकानां सम्भवः। ये तु योगतः सोमं च अन्नं च आप्याययन्ति, तेषां तद् पोषणहेतुः।
Verse 59
ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः / मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः
तदा लोकसत्तमाः मनोजवाः स्वधाभक्ष्याः सर्वकामपरिष्कृताः पितॄन् तान् उचुः।
Verse 60
लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः / एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्
लोभमोहभयोपेताः निश्चिन्ताः शोकवर्जिताः। एते योगं परित्यज्य सुदर्शनान् लोकान् प्राप्ताः।
Verse 61
दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत / ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः
दिव्याः पुण्याः विपाप्मानः महात्मानो भवन्त्युत। ततः युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः।
Verse 62
प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः / व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च
पुनर्योगं प्रतिलभ्य अमूर्त्तयः मोक्षं गच्छन्ति। महायोगबलेन व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य।
Verse 63
नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च / उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च
नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च; महायोगबलेन देहजालानि उत्सृज्य ते विलीयन्ते।
Verse 64
निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा / क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः
निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा; क्रियया गुरुपूजाभिः यागं कुर्वन्ति यत्नतः।
Verse 65
श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः / आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति
श्राद्धे प्रीताः पितरो योगमास्थिताः ततः सोमं; योगेन त्रैलोक्यं आप्याययन्ति येन जीवति।
Verse 66
तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा / पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते
तस्मात् योगानां यत्नतः सदा श्राद्धानि देयानि; पितॄणां हि बलं योगः, योगात् सोमः प्रवर्तते।
Verse 67
सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् / एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु
सहस्रशतविप्रान् वै भोजयेत् यावदागतान्; एकः तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु।
Verse 68
एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् / एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु
एतान् एव च मन्त्रज्ञान् समागतान् यो भोजयेत्; एकः स्नातकः प्रीतः तान् सर्वान् अर्हति—तच्छृणु।
Verse 69
मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च / योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्
मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च; योगाचार्येण यद्भुक्तं तन्महतो भयात् त्रायते।
Verse 70
गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च / ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते
गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च; ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते।
Verse 71
नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा / नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः
नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्णस्तस्करोऽपि वा; नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः।
Verse 72
पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः / पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति
पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः; पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति।
Verse 73
अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् / तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्
अलाभे ध्याननिष्ठानां ब्रह्मचारिणं भोजयेत्। तदप्यलाभे उदासीनं गुहस्थमपि भोजयेत्॥
Verse 74
यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः / ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्
यः शतं समाः एकपादेन तिष्ठेत् वायुभक्षः। स ध्यानयोगी तस्मात् परः—इति ब्रह्मानुशासनम्॥
Verse 75
आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् / भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा
आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम्। भावयन् सर्वलोकान् वै स्थित एष गणः सदा॥
Verse 76
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः / संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान् पुनः। संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्॥
Frequently Asked Questions
Ritual doctrine is primary, with genealogy used as the addressing framework: the chapter emphasizes Pitri categories, their cosmic placement, and how Shraddha/pinda offerings are transmitted to specific ancestral generations.
Suta states that Pitrs arise in Manvantaras and exist in ordered classes (earlier/later, senior/junior), making ancestor-beings part of cyclical cosmology rather than a single historical lineage.
They encode a standardized three-generation ritual address—father, paternal grandfather, and great-grandfather—so that offerings are name-directed and genealogically precise, ensuring correct transmission of Shraddha to intended Pitrs.