Adhyaya 73
Jayantī–Kāvyā (Śukra) Saṃvāda: Varadāna and the Ten-Year Concealment
अस्मिन्नध्याये सूतः स्तवोत्तरं वृत्तान्तं कथयति। घोरतपसा स्तुतः ईशानः/नीललोहितः सन्निधिं दत्त्वा पुनरन्तर्धीयते। ततः जयन्ती–काव्ययोः (भृगुवंशजस्य शुक्राचार्यस्य) संवादः प्रवर्तते। जयन्त्याः तपोबलं संकल्पं च काव्यः पृच्छति; तस्या दीर्घभक्त्या, विनयेन, दमेन, स्नेहेन च प्रसन्नः स दुरापमपि वरं दातुमुद्यतः। जयन्ती माहेन्द्रीति निर्दिश्यते; सा मायया सर्वभूतानामगोचरं कृत्वा काव्येन सह दशवर्षाणि गूढसङ्गमं याचते। वरदानात् दितेः पुत्रा दैत्याः स्वगुरुं काव्यं अन्विष्यन्तोऽपि न पश्यन्ति; बृहस्पतिरपि जानाति यत् जयन्त्या वरप्रभावेन काव्यः दशवर्षाणि निगूढीकृतः। एवं तपोवरयोः प्रभावेन देवासुरसन्तुलनं कालान्तरं परिवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः // ७२// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् / प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम्, प्रह्वोऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
Verse 2
काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः / निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः
काव्यस्य गात्रं हस्तेन संस्पृश्य प्रीतिमान् अभवत्; निकामं दर्शनं दत्त्वा हरः तत्रैव अन्तरधात्।
Verse 3
ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा / तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्
ततः तस्मिन् देवे सानुचरे अन्तरहिते सति, सः प्राञ्जलिर्भूत्वा तिष्ठन्तीं जयन्तीम् इदम् अब्रवीत्।
Verse 4
कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता / सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि
कस्य त्वं सुभगे का वा? दुःखिते मयि दुःखिता। तपसा युक्तं सहता किमर्थं मां जिगीषसि?
Verse 5
अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च / स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि
अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च; स्नेहेन चैव सुश्रोणि, प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि।
Verse 6
किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् / तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः
किमिच्छसि वरारोहे? कस्ते कामः समृद्ध्यताम्। तं ते सम्पूरयाम्यद्य, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभः।
Verse 7
एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि / चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्
एवमुक्ता ब्रवीदेनं—तपसा ज्ञातुमर्हसि। ब्रह्मिष्ठ! मम चिकीर्षितं त्वं हि यथातथं वेत्थ॥
Verse 8
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा / माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता
एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दिव्येन चक्षुषा दृष्ट्वा। माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता॥
Verse 9
मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि / अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि
मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि। अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि॥
Verse 10
देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने / इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि
देवीन्द्रनीलवर्णाभे वरारोहे सुलोचने। इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि॥
Verse 11
एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि / ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः
एवं भवतु गच्छावो गृहान् मत्तेभगामिनि। ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः॥
Verse 12
स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः / अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा
स तया देव्या सह दश वर्षाणि भार्गवः अवसत्; तदा मायया संवृतः सन् सर्वभूतानामदृश्योऽभवत्।
Verse 13
कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः / अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः
काव्यं कृतार्थमिति ज्ञात्वा दितेः सुताः सर्वे मुदिताः; तं दिदृक्षवः तस्य गृहं अभिजग्मुः।
Verse 14
गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् / लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्
यदा गता न पश्यन्ति जयन्त्या संवृतं गुरुम्; तस्य अलक्षणं बुद्ध्वा यथागतम् प्रतिजग्मुः।
Verse 15
बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह / प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया
बृहस्पतिः वरेण काव्यं संरुद्धं ज्ञात्वा; जयन्त्या हितकाम्यया प्रीत्यर्थं दश वर्षाणि (तं) अवसत्।
Verse 16
बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः / काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत
तदन्तरं बुद्ध्वा सः देवानां मन्त्रचोदितः; काव्यस्य रूपमास्थाय सः असुरान् समभाषत।
Verse 17
ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् / स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च
ततः स आगतान् दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान्— स्वागतम्, मम याज्यानाम्; हिताय च अहं संप्राप्तोऽस्मि।
Verse 18
अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः / ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे
अहं वः अध्यापयिष्यामि मया प्राप्ता हि या विद्या; ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थम् उपपेदिरे।
Verse 19
पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके / समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा
पूर्णे काव्ये तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके; समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिः तदा।
Verse 20
बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे / शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते
बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे; शुक्र उवाच— देवि, गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्यान्, शुचिस्मिते।
Verse 21
विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने / एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत / एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते
विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने; एवमुक्ता अब्रवीद्देवी— भज भक्तान् महाव्रत; एष ब्रह्मन् सतां धर्मो, न ते धर्मं लोपयामि।
Verse 22
सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता
सूत उवाच—ततः स गत्वा सुरान् दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता सह।
Verse 23
वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् / काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः
काव्यरूपेण वचसा वञ्चितान् पुनरब्रवीत्—“काव्यं मामनुजानीध्वम्; एष ह्याङ्गिरसो मुनिः।”
Verse 24
वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः / श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः
“वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः।” इति तं श्रुत्वा दितिजाः ततः संभ्रान्ता अभवन्।
Verse 25
संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ / संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन
उभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ संप्रैक्षन्तौ; सर्वे संप्रमूढाः स्थिताः, न किञ्चन प्रापद्यन्त।
Verse 26
ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् / आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः
तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान् पुनरब्रवीत्—“आचार्यो ह्ययं काव्यः; देवायार्योऽयमङ्गिराः।”
Verse 27
अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् / एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च
अनुगच्छत मां सर्वे, त्यजतैनं बृहस्पतिम्। एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च॥
Verse 28
तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः / बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः
तदासुरा विशेषं तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः। बृहस्पतिरुवाचैनान्—भ्रातोऽयमङ्गिराः॥
Verse 29
काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः / संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः
काव्योऽहं वो गुरुर्दैत्या, मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः। संमोहयति रूपेण मामकेनैष वोऽसुराः॥
Verse 30
श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् / अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः
श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचोऽब्रुवन्। अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः॥
Verse 31
एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः / ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च
एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः। ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च॥
Verse 32
वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः / ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः
तस्य वचनं जगृहुस्ते विद्याभ्यासेन मोहिताः। सर्वेऽसुराः क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः तमूचुः॥
Verse 33
अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः / भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः
अयं गुरुः हितोऽस्माकं; गच्छ त्वं, नासि नो गुरुः। भार्गवोऽङ्गिरसो वायं, भवत्वेषैव नो गुरुः॥
Verse 34
स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् / एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्
स्थिता वयं निदेशेऽस्य; गच्छ त्वं साधु मा चिरम्। एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्॥
Verse 35
यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् / चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा
यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम्। तदा तेषामवलेपेन भार्गवः चुकोप वै॥
Verse 36
बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः / तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ
बोधिताऽपि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः। तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ॥
Verse 37
इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् / शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः
इति व्याहृत्य तान् काव्यः यथागतम् अथ जगाम। तान् असुरान् शप्तान् ज्ञात्वा तु बृहस्पतिः काव्येन (शुक्रेण) सह चिन्ताम् अकरोत्।
Verse 38
कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत / बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्
कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत। असुरान् तदा भ्रष्टान् बुद्ध्वा कृतार्थोऽन्तर्धिम् आगमत्॥
Verse 39
ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा / अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्
ततः प्रनष्टे तस्मिन् ते विभ्रान्ता दानवाः तदा। अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात् परस्परम् अथ अब्रुवन्॥
Verse 40
धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् / दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया
धर्मतोऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम्। दग्धाश्चैवोपधायोगात् स्वेस्वे कार्ये तु मायया॥
Verse 41
ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः / प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः
ततोऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस् त्वरिता ययुः। प्रह्लादम् अग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः॥
Verse 42
ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह
ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह
Verse 43
मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ / ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्
मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ / ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्
Verse 44
प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव / स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः
प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव / स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः
Verse 45
त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः / भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा
त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः / भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा
Verse 46
यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन / अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्
यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन / अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्
Verse 47
सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा / एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्
सूत उवाच—यथातत्त्वं काव्यः ज्ञात्वा महता कारुण्येन; एवं शुक्रः अनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्तयत्।
Verse 48
उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् / अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति
इदं चोवाच—न भेतव्यं, न गन्तव्यं रसातलम्; अवश्यंभाव्य एषोऽर्थः, मयि जाग्रति वः प्राप्तः।
Verse 49
न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् / संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ
अन्यथा कर्तुं न शक्यं; दिष्टं हि बलवत्तरम्। या चेयम् संज्ञा प्रनष्टा, कामं तां प्रतिलप्स्यथ।
Verse 50
प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत / मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्
प्राप्तः पर्यायकालो वा—इति ब्रह्मा अभ्यभाषत। मत्प्रसादाच्च युष्माभिः भुक्तं त्रैलोक्यमूर्जितम्।
Verse 51
युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि / तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत
युगाख्याः दश संपूर्णाः देवानाक्रम्य मूर्द्धनि; तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत।
Verse 52
सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति / लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः
सावर्णिके मन्वन्तरे पुनस्तुभ्यं राज्यं नूनं भविष्यति। लोकानामीश्वरः भावी तव पौत्रः पुनर्बलिः॥
Verse 53
एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् / तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्
एवं कालमयं वचनं ते पौत्रस्य ब्रह्मणा स्वयमेव प्रोक्तम्। तथा हृतेषु लोकेषु न शोकः किलाभवत्॥
Verse 54
यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः / तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे
यस्मात् तस्य प्रवृत्तयः कामैर्नाभिसन्धिताः। तस्मादजेन प्रीतेन सावर्णिकेऽन्तरे दत्तम्॥
Verse 55
देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् / तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति
देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरोऽब्रवीत्। तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति॥
Verse 56
प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा / तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः
प्रीतेन च स्वयंभुवा तुभ्यं वै अमरत्वं दत्तम्। तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः॥
Verse 57
न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् / ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो
न च शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद्वै विसर्पितुम्। ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो॥
Verse 58
इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः / दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः
इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः। दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः॥
Verse 59
सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा / ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा
सूत उवाच— एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा। ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा॥
Verse 60
अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः / सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्
अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः। सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्॥
Verse 61
दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् / अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्
दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन्। अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्॥
Verse 62
ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् / देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः / अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्
ततः संवृतसन्नाहाः देवाः तान् सम्यग् अयोधयन्। देवासुरयुद्धे तस्मिन् वर्तमाने शतं समाः। असुराः देवान् अजयन्; देवा नग्नाः सन्तोऽमन्त्रयन्॥
Verse 63
देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् / तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्
देवा ऊचुः— शण्डामर्कप्रभावेण असुरैर्वयं जिताः स्म। तस्मात् यज्ञं समुद्दिश्य आत्महितं च यत् कार्यं तत् कुर्याम॥
Verse 64
यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् / अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ
यज्ञेनोपाह्वयिष्यामः, ततः जेष्यामहेऽसुरान्। अथ देवाः तौ शण्डामर्कौ उभौ उपामन्त्रयन्॥
Verse 65
यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ
यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ— त्यजन्ताम् असुराः, द्विजौ॥
Verse 66
ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् / एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्
ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामः, अनुजित्य तु दानवान्। एवं तत्यजतुः तौ तु शण्डामर्कौ तदा सुरान्॥
Verse 67
ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् / देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्
ततः देवाः जयम् अवापुः, दानवाश्च पराभवम्। देवासुरान् पराभूय शण्डामर्कौ उपागमन्॥
Verse 68
काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः / बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्
काव्यशापाभिभूताश्च ते पुनरनाधाराः। देवैर्बाध्यमानास्तदा रसातलं विविशुः॥
Verse 69
एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः / ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च
एवं निरुद्यमाः शक्रेण दानवाः कृता वै। ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च॥
Verse 70
यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्
यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुः, यज्ञे शिथिलेऽथ प्रभुः। धर्मव्यवस्थानं कर्तुं, अधर्मस्य प्रणाशनम्॥
Verse 71
प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः / मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः
प्रह्लादस्य निदेशे तु येऽसुरा न व्यवस्थिताः। तान् सर्वान् मनुष्यवध्यान् ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः॥
Verse 72
धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे / यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे
धर्मात् नारायणस्तस्मात् चाक्षुषेऽन्तरे समभवत्। वैन्यः वैवस्वतेऽन्तरे यज्ञं प्रवर्तयामास॥
Verse 73
प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः / चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ
वैन्यस्य प्रादुर्भावे तु ब्रह्मैवासीद् पुरोहितः। चतुर्थ्यां युगसंज्ञायां सुरेष्वापन्नेष्वथ॥
Verse 74
संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे / द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः
समुद्रान्तः स संभूतः हिरण्यकशिपोर्वधे। द्वितीयो नरसिंहोऽभूद् रौद्रः सुतपुरस्सरः॥
Verse 75
यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः / द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ
यजमानं तु दैत्येन्द्रम् अदित्याः कुलनन्दनः। द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ॥
Verse 76
त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् / दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः
त्रैलोक्यस्य भवान् राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। दातुमर्हसि मे राजन् विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः॥
Verse 77
ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् / वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्
ददामीत्येव राजा बलिर्वैरोचनः प्राह। तं वामनं विज्ञाय हृष्टः स्वयमेव दानमदात्॥
Verse 78
स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः / त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः
स वामनः स्वर्गं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः। त्रिभिः क्रमैः प्रभुर्विश्वमिदं जगदाक्रामत॥
Verse 79
अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा / प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः
अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा। प्रकाशयन् दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः॥
Verse 80
शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् / आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः
शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन्। आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्दनः॥
Verse 81
स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् / नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना
स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन्। नमुचिं शंबरं चैव प्रह्रादं च विष्णुना॥
Verse 82
क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे / महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः
क्रूराः हताः विनिर्दूताः दिशः संप्रतिपेदिरे; भूतात्मा माधवः सविशेषाणि महाभूतानि स्वयमेव प्रापयामास।
Verse 83
बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् / तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति
बलिं च सबलं विप्राः तत्राद्भुतम् अदर्शयन्; तस्य गात्रे जगत्सर्वम् आत्मानम् अनुपश्यति।
Verse 84
न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना / तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः
न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना; तद्वै रूपम् उपेन्द्रस्य—देवादानवमानवाः।
Verse 85
दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः / बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः
दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः; बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुतदृढगणः।
Verse 86
विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् / ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने
विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम्; ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने।
Verse 87
मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः / एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः
मानुषेषु महाबाहुर्जनार्द्दनः प्रादुरास। तस्यैतास्तिस्रः दिव्याः शुभाः संभूतयः समृताः॥
Verse 88
मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत / त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह
तस्य मानुष्याः सप्त ये साग्रगाः तान् निबोधत। त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह॥
Verse 89
नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः / पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह
नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुःसरः। पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह॥
Verse 90
मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः / एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः
मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः। एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः॥
Verse 91
जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः / चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा
जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः। चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा॥
Verse 92
सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः / अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्
सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः। अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्॥
Verse 93
वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः / तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः
वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः। तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः॥
Verse 94
देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः / अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी
देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः। अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी॥
Verse 95
क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव / न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः
क्रीडते भगवान्लोके बालः क्रीडनकेरिव। न प्रमातुं महाबाहुं शक्योऽसौ मधुसूदनः॥
Verse 96
परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते / अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये
परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते। अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये॥
Verse 97
नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् / माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया
नष्टे धर्मे तदा विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः समजायत। धर्मव्यवस्थां कर्तुं दैत्यासुरविनाशाय च, योगात्मा योगमायया सर्वभूतानि महायन्॥
Verse 98
प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्
मानुषीं योनिं प्रविश्य स प्रच्छन्नो महीम् चरति॥
Verse 99
विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः / यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्
मनुष्येषु विहारार्थं सान्दीपनिपुरःसरः। यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्॥
Verse 100
अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् / नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्
अरिष्टं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम्। नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्॥
Verse 101
दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् / छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा
मानुषदेहस्थान् दैत्यान् वीर्यवान् स सूदयामास। बाणस्य च बाहुसहस्रं छिन्नं तेनाद्भुतकर्मणा॥
Verse 102
नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः / हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा
नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः। हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा॥
Verse 103
कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले / एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः
कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले। एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः॥
Verse 104
अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति / कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्
अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति। कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्॥
Verse 105
दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः / अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः। अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्॥
Verse 106
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः / नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः। नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्॥
Verse 107
उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
उदीच्यान् मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्यपरान्तिकान् । तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान् सिंहलैः सह ॥
Verse 108
गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् / तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्
गान्धारान् पारदान् चैव पह्लवान् पवनान् शकान् । तुबरान् छबरान् चैव पुलिन्दान् बरदान् वसान् ॥
Verse 109
लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली
लंपाकान् आङ्घ्रकान् पुण्ड्रान् किरातांश्चैव स प्रभुः । प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृद्बली ॥
Verse 110
अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति / मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः
अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति । मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः ॥
Verse 111
पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् / गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्
पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् । गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगेऽभवत् ॥
Verse 112
इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः / तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्
इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसम्भूतयः स्मृताः। तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्॥
Verse 113
अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते / पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः
अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते। पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः॥
Verse 114
विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः / कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा
विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः। कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा॥
Verse 115
शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् / ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः
शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान् धार्मिकान्। ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः॥
Verse 116
कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् / अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः
कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम्। अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः॥
Verse 117
क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः
तान् सर्वान् क्षपयित्वा तु भाविनार्थेन चोदितः। गङ्गायमुनयोर्मध्ये सानुगः निष्ठां प्राप्स्यति॥
Verse 118
ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके / नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः
ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके। नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः॥
Verse 119
रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे / परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः
रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे। परस्परहृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः॥
Verse 120
पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः / प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा
पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः। प्रनष्टश्रुतिधर्माश्च नष्टधर्माश्रमास्तथा॥
Verse 121
ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः / सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः
ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः। सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः॥
Verse 122
चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः / अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः
चीरपत्राजिनवसनाः संकरं घोरमाश्रिताः। अल्पायुषो नष्टवृत्तान्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः॥
Verse 123
एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा / प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु
एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसन्ध्यांशके तदा। प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्धं कलियुगेन तु॥
Verse 124
क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः / प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा
क्षीणे कलियुगे तस्मिन् प्रवृत्ते च कृते पुनः। प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा॥
Verse 125
इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् / यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः
इत्येतत्कीर्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम्। यदुवंशप्रसङ्गेन महद्वो वैष्णवं यशः॥
Verse 126
तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा
तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा।
Frequently Asked Questions
Jayantī, identified as Māhendrī, receives a boon from Kāvyā (Śukra) and uses it to remain with him for ten years while both are concealed from all beings by māyā, disrupting the Asuras’ access to their preceptor.
Kāvyā is a Bhārgava authority and the Asura-guru; his temporary withdrawal affects the Daityas (Diti’s sons) and is noticed by Bṛhaspati, highlighting how guru-lineage power mediates cosmic politics beyond mere battlefield conflict.
No—based on the sampled verses, the content centers on Jayantī–Kāvyā and Deva–Asura preceptor dynamics rather than Lalitopakhyana’s Śākta theology (e.g., Lalitā, Bhāṇḍāsura) or specific vidyā/yantra exegesis.