Adhyaya 47

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः // ४६// वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् / षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—ततः मूर्धाभिषिक्तानाममिततेजसां राज्ञां षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्।

Verse 2

ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह / स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्

ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह। स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्॥

Verse 3

सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः / सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः

सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः। सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः॥

Verse 4

जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा / सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः

जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा। सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः॥

Verse 5

स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् / पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः

स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान्। पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः॥

Verse 6

पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः / ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्

पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः । ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम् ॥

Verse 7

एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये / उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः

एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये । उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः ॥

Verse 8

ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् / विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने

ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् । विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने ॥

Verse 9

सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् / यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्

सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम् ॥

Verse 10

स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः / भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः

स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः । भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरोऽखिलाः ॥

Verse 11

अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् / समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्

अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम्। समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्॥

Verse 12

सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् / मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु

सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम्। मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु॥

Verse 13

दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् / तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह

दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्। तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह॥

Verse 14

न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि / समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्

न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि। समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रेऽतिपावनम्॥

Verse 15

यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः / कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः

यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः। कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः॥

Verse 16

उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः / ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी

उवास तत्र नियमेन कञ्चित्कालं महामतिः। ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी॥

Verse 17

पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् / ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः

पितृपिण्डप्रदानार्थं जामदग्न्यो गयां ययौ। ततो गत्वा श्राद्धकर्म यथाशास्त्रं चकार सः॥

Verse 18

ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् / शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्

ब्राह्मणान् तर्पयामास पितॄन् उद्दिश्य सत्कृतान्। शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्॥

Verse 19

पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते / यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि

पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग् लोके न विद्यते। यत्रार्चिताः स्वकुलजैः यथाशक्ति मनागपि॥

Verse 20

पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् / पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु

पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्नुयुः गतिमक्षयाम्। पितॄन् उद्दिश्य तत्रासौ तर्पितेषु द्विजातिषु॥

Verse 21

ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः / ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः

ददौ च विधिवत् पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः। ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः॥

Verse 22

जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः / अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्

जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः। अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्॥

Verse 23

ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः / पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्

ऊचुस्तत्पितरः सर्वेऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः। पितर ऊचुः— महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्॥

Verse 24

अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि / अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि

अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि। अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि॥

Verse 25

क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः / क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्

क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः। क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्॥

Verse 26

प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः / त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि

प्राप्ताः स्म पूजिताः, किंतु नाक्षय्यफलभागिनः। तस्मात् त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि॥

Verse 27

प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् / वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्

प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम्। वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्॥

Verse 28

पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् / तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा

पितुर्न तेऽपराध्यन्ते, न स्वतन्त्रं यतो जगत्। तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा॥

Verse 29

हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा / निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः

हन्तुं कं कः समर्थः स्यात्, लोके रक्षितुमेव वा। निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः॥

Verse 30

ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि / कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः

ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि। कालानुवृत्तं बलवान् नृलोको नात्र संशयः॥

Verse 31

बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना / शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्

भुवि भूतानि बाधितुं भूतानां विधिं विना न शक्यते, वत्स; यतः सर्वः स्वशक्त्या स्वकर्मकृत्।

Verse 32

क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया / शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्

ततः क्षत्रं प्रति रोषं विमुच्य, अस्मत्प्रियेप्सया शमम् आप्नुहि; भद्रं ते—स ह्यस्माकं परं बलम्।

Verse 33

वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् / स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्

वसिष्ठ उवाच—इत्युक्त्वा सर्वे पितरः भृगुनन्दनम् अन्तर्दधुः; स च तद्वचः सर्वं सादरं प्रतिजग्राह।

Verse 34

अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः / प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्

अकृतव्रणसंयुक्तः परमया मुदा युतः; तदा रामः तस्मात् सिद्धवनाश्रमं प्रययौ।

Verse 35

तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप / तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः

तस्मिन् स्थित्वा भृगुश्रेष्ठः ब्राह्मणैः सहितो नृप; तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः।

Verse 36

सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च / पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा

सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च । पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा ॥

Verse 37

ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः / परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः

ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः । परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः ॥

Verse 38

एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः / परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः

एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः । परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः ॥

Verse 39

ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ / जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः

ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ । जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः ॥

Verse 40

स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते / निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्

स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते । निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित् ॥

Verse 41

मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः / द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः

सर्वक्षेत्रनिवासिनो ब्रह्मवादिनो नियता मुनयः तं तपस्यन्तं द्रष्टुकामाः समाजग्मुः।

Verse 42

ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् / क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्

ते मुनिगणाः तपस्यासक्तमानसं ददृशुः; सः क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्त इवानलः।

Verse 43

अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् / अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः

अथ तानागतान् दिव्यान् तपोमयान् मुनीन् दृष्ट्वा भार्गवः अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास।

Verse 44

कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः / तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः

कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः; तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्याः मनोहराः।

Verse 45

ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् / हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे

ततः तेषां भावितात्मनाम् मुनीनां अनुमते हयमेधं महायज्ञम् आहर्तुम् उपचक्रमे।

Verse 46

संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप / विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा

सर्वान् यज्ञोपकरणसम्भारान् समाहृत्य, हे नृप, और्वाद्यैः सह तथा विश्वामित्र-भरद्वाज-मार्कण्डेयादिभिर्मुनिभिः सहितः।

Verse 47

तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः / वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्

तेषां मनुमते कृत्वा काश्यपं स्वगुरुमात्मनः, ततः राजन् वाजिमेधं महाक्रतुम् आजहार।

Verse 48

तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः / विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः

तस्य काश्यपोऽभूदध्वर्युः, उद्गाता गौतमो मुनिः; विदितात्मनः रामस्य होता विश्वामित्रोऽभवत्।

Verse 49

ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः / भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः

तस्य ब्रह्मत्वं महामुनिर्मार्कण्डेयः अकरोत्; भरद्वाजाग्निवेश्यादयश्च वेद-वेदाङ्ग-पारगाः।

Verse 50

मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् / पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः

अन्ये मुनयः यथाक्रमम् अन्यानि कर्माणि चक्रुः; भगवान् भृगुः पुत्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितः।

Verse 51

सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह / स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः

सादस्यमकरोद्राजन् अन्यैश्च मुनिभिः सह । स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः ॥

Verse 52

ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह / अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्

ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह । अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम् ॥

Verse 53

पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् / आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्

पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् । आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम् ॥

Verse 54

काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् / आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्

काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् । आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत् ॥

Verse 55

ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः / हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा

ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः । हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा ॥

Verse 56

पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः / चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा

पुरा यज्ञस्य समापनान्ते तथैवावभृथस्नानं कृत्वा तदा तेषामनुमत्या द्रव्यपरित्यागं चकार।

Verse 57

दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः / तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्

सर्वभूतानामभयं दत्त्वा भृगुनन्दनः तत्रैव पर्वतवरे तपश्चरितुं समारभत्।

Verse 58

ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा / ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

ततः तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजश्च तथा सर्वे मुनयः शंसितव्रताः यथागतं ययुः।

Verse 59

गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः / तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी

गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः तपो महत्समास्थाय तत्रैव सुखी न्यवसत्।

Verse 60

काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः / सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु

ततः काश्यपी भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु।

Verse 61

तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् / चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा

तत्र विष्णुमुखोदितं दीपप्रतिष्ठाख्यं व्रतं धरणी सम्यक् चचार; सा दुःखैर्मुक्ता चाभवत्।

Verse 62

इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः / यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते

इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः; यं श्रुत्वा नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते।

Verse 63

प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः / प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः

कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः प्रभावः प्रसङ्गात् कथितः, नातिसंक्षेपविस्तरः।

Verse 64

एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि / न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः

एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो भुवि अभवत्; न तादृशः पुमान् कश्चिद् भूतः भावी वा श्रुतः।

Verse 65

दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् / यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः

दत्तात्रेयाद् वरं वव्रे उत्तमपुरुषात् मृतिम्; यत्पुरा स रणे रामेण घातितो मुक्तिमगमत्।

Verse 66

तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः / पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप

तस्य पञ्चमः पुत्रो जयध्वज इति प्रसिद्धोऽभवत्। तस्य महाबाहुः पुत्रस्तालजङ्घो नाम नृपोऽभवत्॥

Verse 67

अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् / तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्

तस्यापि पुत्राणां शतमभवत्, उत्तमधन्विनाम्। ये तु तालजङ्घा इति ख्याता, तेषामग्रजो वीतिहोत्रोऽभवत्॥

Verse 68

पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः / कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे

सवीतिहोत्राद्यैः पुत्रैः, हैहयाद्यैश्च राजभिः। हिमाद्रिवानगह्वरे स महान्तं कालमवसत्॥

Verse 69

यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः / तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः

यः पूर्वं रामबाणेन द्रवन् पृष्ठेऽभिताडितः। स तालजङ्घो भूमौऽपतन् मूर्छितो गाढवेदनः॥

Verse 70

ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव / रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्

तं द्रवन्तं दैववशादिव वीतिहोत्रो ददर्श। रथमारोप्य वेगेन स पलायनपरोऽभवत्॥

Verse 71

ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः / कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः

ते सर्वे तत्र हिमाद्रौ भयपीडिताः न्यवसन्; महत्कृच्छ्रमासाद्य शाकमूलफलैरेव जीवन्तः।

Verse 72

ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे / जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत

ततः रामे शान्तिं गते तपस्यासक्तमानसे, जालजङ्घः सपुत्रः स्वकं राज्यं प्रत्यपद्यत।

Verse 73

सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः / वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः

भूयः पूर्ववत् पुरीं सन्निवेश्य नृपसत्तमः; तदा वसन् निजं राज्यं अरिन्दमः अपालयत्।

Verse 74

सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् / अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव

सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन्; महाराज, तालजङ्घः तव पुरम् अभ्याययौ।

Verse 75

चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् / रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः

चतुरङ्गबलोपेतः मेदिनीं कम्पयन्निव; स महīपतिः अयोध्यां नगरीम् अभ्येत्य रुरोद।

Verse 76

ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता / युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा

ततः स ते पिता नगरात् निष्क्रम्य, फल्गुतन्त्रोऽपि, सर्वैस्तैर्नृपैः सह युयुधे—वृद्धोऽपि तरुण इव।

Verse 77

निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः / शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्

अनेकमातङ्गतुरङ्गरथसैनिकान् निहत्य, शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरोऽभवत्।

Verse 78

त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् / अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्

स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनं त्यक्त्वा, अन्तर्वत्याः ते मात्राः सहितो वनम् आविशत्।

Verse 79

तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव / शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्

तत्र च उर्वाश्रमोपान्ते निवसन् अचिरादिव, शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्।

Verse 80

विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया / अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः

मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया विलोक्यमानः, अनाथ इव, राजेन्द्र, इतः स्वर्गलोकं गतः।

Verse 81

ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता / चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्

ततः सा जननी राजन् दुःखशोकसमन्विता । भर्तुः कलेवरं रुदती चितामारोपयत् ॥

Verse 82

अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता / चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः

अनशनादिदुःखेन भर्तुर्व्यसनकर्शिता । चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः ॥

Verse 83

और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः / निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्

और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः । निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत् ॥

Verse 84

न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव / पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्

न मर्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतम् जठरे तव । पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चावर्त्तिनाम् ॥

Verse 85

इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी / विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् / ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्

इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी । विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् । ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखाम्बुजम् ॥

Verse 86

दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् / सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा

दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् । सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा ॥

Verse 87

जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः / और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः

जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सोऽकरोन्मुनिः । और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः ॥

Verse 88

त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम / एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि

त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम । एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्योऽभवद्भुवि ॥

Verse 89

व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः / यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्

व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः । यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत् ॥

Verse 90

तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् / एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव

तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् । एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव ॥

Verse 91

समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् / न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये

समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदं; न ह्यस्य कर्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये बाधा भवति।

Verse 92

भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये / संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः / जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते

भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दुर्लभं भुवनत्रये; संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः। जामदग्न्यस्य च मुने, किमन्यत्कथयामि ते?

Verse 93

जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्

जैमिनिरुवाच—ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिमुवाच।

Verse 94

उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् / सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे

उवाच—भगवन्, एतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम्; सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे।

Verse 95

कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः / इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः

कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थोऽस्मि न संशयः; इत्युक्तस्तेन राज्ञा तु तथेत्युक्त्वा महामुनिः।

Verse 96

दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः

वसिष्ठो भगवानृषिः शास्त्रोक्तेनैव विधिना राजानं दीक्षयामास। तेन वसिष्ठेन दीक्षितः सगरो राजसत्तमः।

Verse 97

द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् / पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः

द्रव्याण्यानीय विधिवत् स पार्थिवः शुभव्रतं प्रचचार। तेन विधिना जगन्नाथं पूजयित्वा।

Verse 98

समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः / प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्

समाप्य च यथायोग्यं गुरुमनुज्ञाय ततः। राजा प्रतिज्ञामकरोदेतदनुत्तमं व्रतम्।

Verse 99

आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः / अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः

आजीवान्तं यत्नेनेदं धरिष्यामीति महामतिः। अथ राजानमनुज्ञाप्य वसिष्ठो भगवानृषिः।

Verse 100

सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्

अनुगच्छन्तं सन्निवर्त्य वसिष्ठः स्वं निजाश्रमं प्रजगाम।