Adhyaya 28
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya (Awakening of the King and Morning Observances)
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठवाचकप्रसङ्गे राजसभायाः प्रातःक्रमो धर्मनिदर्शनरूपेण वर्ण्यते। रात्र्यन्ते सूताः मागधाः वन्दिनश्च वीणावेणुतालमूर्च्छनासमन्वितया स्तुत्या शयानं नृपतिं प्रबोधयन्ति; चन्द्रास्तमय-सूर्योदयादिभिः काव्यचित्रैः राजधर्मं दिव्यदिवसचक्रेण समन्वयन्ति। राजा प्रबुद्धः सावधानं नित्यकर्माणि समाप्य मङ्गलाचारान् भूषणादीन् च करोति, याचकेभ्यो दानं ददाति, गवां ब्राह्मणानां च सत्कारं विधाय नगरान्निर्गत्य उदितं भास्करं पूजयति। ततः मन्त्रिणः सामन्ताः सेनापतयश्च समागच्छन्ति; राजा परिजनैः सह तपरत्ननिधिं मुनिं गत्वा प्रणम्य आशीर्वादान् लभते, उपवेशनाय निमन्त्र्यते, मुनिना च रात्रेः कुशलप्रश्नः क्रियते। एवमयं अध्यायः राजकीयविधिं नित्यधर्मं च ऋषिराजसम्बन्धं विश्वनियमस्य सूक्ष्मप्रतिरूपतया निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादेऽर्जुनोपाख्याने सप्तविंशतितमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—निशात्यये स्वपन्तं राजानमेत्य सूतमागधवन्दिनोऽव्यग्राः प्रवोधयितुमुच्चैर्जगुः।
Verse 2
वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्
वीणावेणुरवोन्मिश्रं कलतालततानुगम्। समस्तश्रुतिसुश्राव्यं प्रशस्तं मधुरस्वरम्॥
Verse 3
स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्
स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम्। जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्॥
Verse 4
ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः
तदा सूतमागधाः तं महात्मानं राजानं स्वपन्तं शनैः शनैः विविधाभिर्वाचाभिः बुबोधयितुमूचुः।
Verse 5
पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया
पश्य—अयं राजेन्द्रेन्दुः पराजित इव अस्तं अभ्येति; नूनं तव वक्त्राम्बुजश्रियाः विवर्धमानया।
Verse 6
द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो
अधुना त्वदाननांभोजं द्रष्टुं समुत्सुक इव; तमांसि भिन्दन् आदित्यः, विभो, उदयं संप्राप्तः।
Verse 7
राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्
राजन्, अखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे, महाबुद्धे, निद्रया अलं—सांप्रतम् प्रतिवुध्यस्व।
Verse 8
इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः
इति तेषां वचः शृण्वन् महीपतिः अबुध्यत; क्षीराब्धौ शेषशयनात् यथा पङ्कजलोचनः।
Verse 9
विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः
विनिद्राक्षः समुत्थाय नित्यकर्माणि आदरात्। अवहितः सम्यक् जयादिकं च अशेषतः अकरोत्॥
Verse 10
देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च
इष्टदेवतामभिवन्द्य दिव्यस्रग्गन्धभूषणः। दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च कृतवान्॥
Verse 11
दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्
अर्थिभ्यो दानानि दत्त्वा गोब्राह्मणान् नत्वा। ततः पुरात् निष्क्रम्य भास्करं च उपतस्थे॥
Verse 12
तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्
तावद् मन्त्रिसामन्तनायकाः सर्वे अभ्याययुः। अञ्जलिं रचयित्वा राजन् नृपसत्तमं नेमुः॥
Verse 13
ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा
ततः स तैः परिवृतः तपोनिधिं समुपेत्य। अर्कवर्चसा किरीटेन तस्य पादयोः ननाम॥
Verse 14
आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति
आशीर्भिरभिनन्द्याथ मुनिपुङ्गवो राजानं प्रश्रयावनतं साम्ना समभाषत— “आस्यताम्” इति।
Verse 15
तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप
तं नरपतिमासीनं महर्षिः प्रीतमानस उवाच— “रजनी व्युष्टा; किं नृप, सुखेन ते?”
Verse 16
अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्
अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवतां मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुं शक्यम्।
Verse 17
अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्
अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा; अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र, ननु सर्वं हि दुष्करम्।
Verse 18
वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः
वनवासपरिक्लेशं भवान् यत्सानुगोऽसकृत्; आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः।
Verse 19
इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत
इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकं प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत।
Verse 20
ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्
ब्रह्मन् किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान्, अस्माभिर्महिमा येन विस्मितं सकलं जगत्।
Verse 21
भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने
भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः, इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने।
Verse 22
त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्
त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो, ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्।
Verse 23
नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्
नैव चित्रं तव विभो शक्नोति तपसा भवान्, ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्।
Verse 24
सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्
सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता। गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्, अनुजानातु मां भवान्॥
Verse 25
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत
वसिष्ठ उवाच—इत्युक्तस्तेन स मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम्। संभावयित्वा नितरां ‘तथेति’ प्रत्यभाषत॥
Verse 26
मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति
मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात्। सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति॥
Verse 27
स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी
स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः। अहोऽस्य तपसः सिद्धिर्लोकविस्मयदायिनी॥
Verse 28
यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया
यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा। किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया॥
Verse 29
गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि
गोरत्नभूता यदिय़ं धेनुर्मुनिवरे स्थिता। अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि॥
Verse 30
ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्
ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम्। अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्॥
Verse 31
इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा
इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम्। चन्द्रगुप्तोऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलिपुटस्तदा॥
Verse 32
किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव
किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि। रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव॥
Verse 33
गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो
गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये। वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो॥
Verse 34
अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः
अन्यच्च मया दृष्टमाश्चर्यं राजन् शृणुष्व तत्—मनोज्ञानि भवनानि, तथा मनोज्ञाश्च स्त्रियः।
Verse 35
प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम
प्रासादाः विविधाकाराः, धनं चादृष्टसंक्षयम्; धेनो तस्यां क्षणेनैव पश्यतो मम विलीनम्।
Verse 36
तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्
तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम; एवंप्रभावा सा यस्य, तस्य किं दुर्लभं भवेत्।
Verse 37
तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः
तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्तव्या हि गौस्त्वया; यदि तेऽनुमतं, कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः।
Verse 38
राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः
राजोवाच—एवमेवाहमप्येनां न जानामि इत्यसांप्रतम्; ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः।
Verse 39
एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते
एवं वदन्तं राजानं प्रति पुरोहितो गर्गः—मतिमतां श्रेष्ठः—भूपते, गर्हयन्निवेदमाह।
Verse 40
ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते
ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यं आपद्यपि कथञ्चन; ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं न हि विद्यते।
Verse 41
विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः
विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय; कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः।
Verse 42
अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव
अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वं दुर्जरं विषम्; पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव।
Verse 43
एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्
ऐश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूमम् असदात्मनाम्; किं नामासन्नं कुरुते नेत्रासद्विप्रलोभितम्।
Verse 44
वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति
वेददान्यस्त्वामृते न कश्चिदन्यो नृपोत्तम; दानं विना आदानमेव चिन्तयन् ब्राह्मणेष्वभिवाञ्छति।
Verse 45
ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव
ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम्; मा कृथाः, तद्धि लोकेषु तव यशोहानिकरम्।
Verse 46
वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः
वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम्; कर्मणानेन यशांशि संप्रति मा व्यनीवशः।
Verse 47
अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः
अहो अनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे; तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयन्त्यनयोन्मुखाः।
Verse 48
श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति
श्रिया विकुर्वन् पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः; तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति।
Verse 49
अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्
अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानं नयाम्बुधौ नयेत्। दुर्बुद्धिरात्मना सह लोहनौरिव मज्जयेत्॥
Verse 50
तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि
तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि। मतं तस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि॥
Verse 51
एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत
एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः। आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत॥
Verse 52
ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते
ब्राह्मणोऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते। महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते॥
Verse 53
राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति
राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया। विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति॥
Verse 54
ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्
ब्राह्मणो न कदाचिदवमाननीयः; स नित्यं वन्दनीयः। स च प्रतिसंग्राहयणीयः; क्वचित् तस्मात् अधिकं साधितं न भवति।
Verse 55
तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्
तस्मात् तां धेनुं स्वीकृत्य, नृप, स्वपुरं प्रयाहि। अथ न चेत्, राज्यं परित्यज्य तपसे वनं गच्छ।
Verse 56
क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति
ब्राह्मणानां क्षमावत्त्वं, पार्थिव, क्षत्रस्य दण्डः। प्रसह्य हरणेऽपि ते अधर्मो न भविष्यति।
Verse 57
प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्
प्रसह्य हरणे दोषं यदि पश्यसि नृप, तर्हि गवाश्वादिमूल्यं दत्त्वा ऋषेः धेनुः प्रगृह्यताम्।
Verse 58
स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः
सा धेनुः त्वया अवश्यं स्वीकर्तव्या; त्वं हि रत्नभागयतः। तपोधनानां तु रत्नसंग्रहणे कुतः आदरः?
Verse 59
तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति
तपोधनः बलवान् शान्तः प्रीतिमांश्च स नृप त्वयि। तस्मात् त्वया याचितः स सर्वथा ते धेनुं सम्यक् प्रदास्यति॥
Verse 60
अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति
अथवा गोहिरण्यादि यदन्यदपि वाञ्छितम्। विपुलं वित्तं संगृह्य स तां धेनुं प्रतिदास्यति॥
Verse 61
अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्
अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता। इति मे वर्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्॥
Verse 62
राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक
राजोवाच—गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः। दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक॥
Verse 63
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्
वसिष्ठ उवाच—एवमुक्तस्ततो राज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः। निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्॥
Verse 64
गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्
तस्मिन्नृपतौ गतेऽकृतव्रणसंयुतः रामोऽपि समिदानयनार्थं वनं प्रययौ।
Verse 65
ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
ततः स मन्त्री सबलः तदाश्रमं समासाद्य मुनिशार्दूलं प्रणम्य इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 66
चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा
चन्द्रगुप्त उवाच— ब्रह्मन्, नृपतिना आज्ञप्तं; राजा भुवि रत्नभाक्, सा च धेनुः रत्नभूता भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा।
Verse 67
तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि
तस्मात् यथोचितं मूल्यं मुक्त्वा रत्नं सुवर्णं वा आदाय, गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि।
Verse 68
जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति
जमदग्निरुवाच— होमधेनुरियं मह्यं; न दातव्या हि कस्यचित्। राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति?
Verse 69
मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि
मन्त्र्युवाच—रत्नभाग् त्वं; नृपतिः ते धेनुं प्रतिकाङ्क्षति। गवायुतेन तस्मात् त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि॥
Verse 70
जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा
जमदग्निरुवाच—क्रयविक्रययोः अहं कर्ता न जातु कथञ्चन। हविर्धानीं च वै तस्मै दातुम् अञ्जसा नोत्सहे॥
Verse 71
मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति
मन्त्र्युवाच—राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन् सकलेनापि भूभृतः। देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति॥
Verse 72
जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः
जमदग्निरुवाच—जीवन् नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते। गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः॥
Verse 73
मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि
मन्त्र्युवाच—त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया। यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि॥
Verse 74
जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना
जमदग्निरुवाच— द्विजानां दाता नृपतिः स यद्यपि आहरिष्यति; अहं तु विप्रः, स्वेच्छया दानं विना किं करिष्यामि?
Verse 75
वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्
वसिष्ठ उवाच— इत्युक्तः स मन्त्री पापचेतनः संक्रुद्धः; प्रसह्य तस्य मुनेः पयस्विनीं नेतुमारेभे।
Frequently Asked Questions
It formalizes the king’s transition from sleep to rule through a scripted sequence: panegyric awakening, nitya-karma, auspicious preparations, dāna, reverence to go-brahmana, and solar worship—presenting governance as disciplined alignment with cosmic time.
Sūtas/Māgadhas/Vandins function as ceremonial bards who awaken and legitimate the king through musically structured praise; ministers and commanders represent administrative order; the sage (taponidhi/munipuṅgava) anchors royal power in ascetic authority and blessing.
Not explicitly in the provided sample; instead it uses cosmological imagery (moonset/sunrise, darkness pierced by the sun) as a legitimizing metaphor and embeds dharmic practice that supports lineage continuity rather than cataloging lineages or measurements.