Adhyaya 22
रामस्य हिमवद्गमनम् (Rama’s Journey to Himavat)
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठः कथयति—रामः विधिवत् भृगुं ख्यातिं च प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य, आलिङ्गितः आशीर्भिः अनुगृहीतः, समागतैर्मुनिभिः अनुमोदितश्च। तपसि निश्चयं कृत्वा गुरुणा निर्दिष्टेन मार्गेण आश्रमात् निर्गत्य हिमवतं प्रति प्रयाति। मार्गे पर्वतान् नदीन् वनानि आश्रमांश्च तीर्थानि च अतिक्रम्य, अन्ते अनुत्तमं हिमालयं प्राप्नोति। हिमवत् दिवं स्पृशन्निव शिखरैः, धातु-रत्नमयैः पार्श्वैः, तेजस्विभिरोषधिभिः, विविधवात-ताप-हिमद्रव-वनदाहादिभिः सूचितैः ऋतुभेदैश्च वर्ण्यते। एवं तपः-प्रयाणं तीर्थ-भूगोलं च संयोज्य हिमालयं पवित्र-विश्वधुरीरूपेण स्थापयति, यत्र ऋषिसंस्कृतिः यक्षसन्निधिश्च प्रकृत्यद्भुतानि च संगच्छन्ति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे एकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। वसिष्ठ उवाच—एवं भृगुणोक्तो रामः ‘तथेत्’ इत्युक्त्वा प्रणम्य, तेनाभ्यनुज्ञातः सन् गमनाय मनश्चकार।
Verse 2
भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच / परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः
भृगुं ख्यातिं च विधिवत् परिक्रम्य प्रणम्य च । ताभ्यां परिष्वक्तो रामः शुभाशीर्भिरभिनन्दितः ॥
Verse 3
मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः / निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः
तान् मुनीन् नमस्कृत्य सर्वैस्तैरनुमोदितः । आश्रमात् तस्मान्निश्चक्राम तपसे कृतनिश्चयः ॥
Verse 4
ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना / हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः
ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना । हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः ॥
Verse 5
सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा / वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः
स अतीत्य विविधान् देशान् पर्वतान् सरितस्तथा । वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः ॥
Verse 6
तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि / तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः
तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन् पथि । तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन् वा ययौ शनैः ॥
Verse 7
अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् / आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्
अतीत्य बहून् देशान् मनोहरान् अपि पश्यन् सः लश्रेष्ठः अनुत्तमं हिमवन्तं पर्वतराजं प्राप्तवान्।
Verse 8
स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् / ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्
सः पर्वतवरं नानाद्रुमलतासंयुक्तं गत्वा, विपुलैः शृङ्गैः अम्बरम् उल्लिखन्तम् इव ददर्श।
Verse 9
नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् / रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्
नानाधातुविचित्रैः प्रदेशैः उपशोभितं, रत्नौषधीभिः सर्वतः स्फुरद्भिः अधिकं विराजितम्।
Verse 10
मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना / सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्
मरुत्संघट्टनाघृष्ट-नीरसाङ्घ्रिपजन्मना दवाग्निना, सानिलेन अनलेन क्वचित् नवं वनम् उच्चैः दह्यमानम्।
Verse 11
क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः / द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्
क्वचित् रविकरस्पर्शात् ज्वलदर्केपलाग्निभिः दह्यमानं, द्रवद्धिमाशिलाजातुजलैः शान्तदवानलम्।
Verse 12
स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः / स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्
स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाभिः स्फुरद्भिः परस्परच्छायाशरैः क्वचित् दीप्तवनं बभौ।
Verse 13
उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः / तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्
उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः तुषारक्लिन्नसिद्धौघैः क्वचित् वनं रुद्भासितम्।
Verse 14
क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः / यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्
क्वचिदर्काशुसंभिन्नचामीकरशिलाश्रितैः यक्षौघैः भासितोपान्तं विशद्भिरिव पावकम्।
Verse 15
दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः / मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्
दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः मृगयूथार्तसन्नादैः क्वचित् गुहं आपूरितम्।
Verse 16
युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् / प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्
युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरितस्तीरं प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्।
Verse 17
कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः / गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्
कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैर्गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटाकं क्वचित्।
Verse 18
वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः / युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्
वासितार्थेऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैर्युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्।
Verse 19
बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् / सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्
बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावतां सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्।
Verse 20
सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः / गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्
सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैर्गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमाणं वनं क्वचित्।
Verse 21
अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः / भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्
अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैर्भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्।
Verse 22
संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः / इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्
संरब्धा अनेकशबरप्रसक्तैर् ऋयूथपैः सह, इतरेतरसंमर्दं कुर्वन्ति; क्वचित् विप्रैर्भग्नदृषद्भिः शिलाभिः आहताः।
Verse 23
गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् / करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्
क्वचित् गिरिकुञ्जेषु संक्रीडन् मद्विपः करिणीम्; क्वचित् मत्तगजैः कलितं काननं करेणुं प्रति आद्रवन्।
Verse 24
स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् / गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्
स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पूरमदरीशतम्; गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कं मृगं विहरन्।
Verse 25
कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः / क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः
कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः, मन्दमन्दविचारिभिः चमरीयूथैः क्रीडितम्।
Verse 26
गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः / सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्
गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः, सतालनादैरुदिनैः भृताशेषदिशामुखम्।
Verse 27
अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः / अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्
अरण्यदेवताभिश्च चरेतीभिश्च सर्वतः । अलक्तकरससिक्तचरणाङ्कितभूतलम् ॥
Verse 28
मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः / प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः
मयूरकेकिरीवृन्दैर्मधुरस्वरसंयुतैः । परितो नृत्यतां गीतं विततैर्दग्रबर्हिभिः ॥
Verse 29
जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः / गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः
जलस्थलरुहपुष्पोत्करैर्वर्षद्भिरनेकधा । गात्राह्लादकरैर्मन्दैर्वनानिलैर्वीज्यमानम् ॥
Verse 30
भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः / आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्
पुंस्कोकिलारवैर्माद्यद्भूतार्त्तवरसास्वदम् । आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम् ॥
Verse 31
नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् / अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्
नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् । अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम् ॥
Verse 32
मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः / वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्
मधुरसस्रवद्रविणार्द्रैः विरलैः प्रत्यग्रकुसुमोत्करैः, वनान्तमारुताकीर्णैः च अलङ्कृतं महीतलम्।
Verse 33
उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे / निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्
उपरिष्टात् निपततां विषमोपलसंकटे निर्झराणां महारावैः समन्तात् बधिरीकृतम्।
Verse 34
विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः / पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः
विततानेकसंसक्तशाखाग्रैः विरलच्छदैः, पाटलैः विटपच्छायैः उपशल्यसमुत्थितैः।
Verse 35
कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः / कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः
कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः, कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः।
Verse 36
नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः / प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः
नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः, प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः।
Verse 37
द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः / बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि
द्राक्षामधूकामलकजम्बूकङ्कोलजातिभिः बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि समृद्धम्।
Verse 38
पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः / पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः
पिचुलाम्बष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुम्बरपिप्पलैः समलङ्कृतम्।
Verse 39
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् / निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम्, निरन्तरतरुच्छायाभिः सुदूरविनिवारितैः।
Verse 40
समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् / नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः
समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम्, नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः।
Verse 41
आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् / तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः
आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम्, तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः।
Verse 42
प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः / सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः
प्रतापविषमैः, राजन्, सरिच्छतैः क्षीयमाणं; विपुलैः सारोवरैश्च कुमुदोत्पलमण्डितैः शोभितम्।
Verse 43
नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् / समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्
नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम्; समासाद्याथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्।
Verse 44
आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः / तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः
आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः; तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः।
Verse 45
विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् / स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः
विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम्; स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः।
Verse 46
विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः / स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः
विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः; स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः।
Verse 47
वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् / विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः
वीज्यमानो जहर्षे स, वीक्ष्य उदारां वनश्रियम्। विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्मम् उपरिक्रम्य भार्गवः॥
Verse 48
द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् / अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः
द्वन्द्वांश्च धातून् विविधान् पश्यन् एवम् अतर्कयत्। अहोऽयं सर्वशैलानाम् आधिपत्येऽभिषेचितः॥
Verse 49
ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः / अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते
ब्रह्मणा यज्ञभाक् चैव स्थाने संप्रतिपादितः। अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तम् अभिलक्ष्यते॥
Verse 50
रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः / नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्
रवैः कीचकवेणूनां मधुरीकृतकाननः। नितम्बस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यं॥
Verse 51
विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः / निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि
विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः। निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि॥
Verse 52
नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते / चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः
नानावर्णोत्तरासङ्गैः आवृत्ताङ्ग इव लक्ष्यते, चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः।
Verse 53
अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् / मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः
अलङ्कृताङ्गः सुव्यक्तं दृश्यतेऽही विलासिवत्, मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुम्भस्थलपरिच्युतैः।
Verse 54
स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः / नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः
स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः, नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः।
Verse 55
नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः / नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः
नीरन्ध्राञ्चितमेघौघवितानसमलङ्कृतः, नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः।
Verse 56
कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः / गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः
कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः, गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः।
Verse 57
रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः / विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः
रत्नद्वीपस्य महाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः, विविक्तगह्वरस्थाने मध्यसिंहासनाश्रयः।
Verse 58
समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः / दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्
समन्तात् प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः दृष्ट्वा, जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्।
Verse 59
दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः / मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः
दोधूयमानो विचरन् चामरीचा रुचामरैः, मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः।
Verse 60
सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते / व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः
सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते, व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः।
Verse 61
भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा / एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे
भुनक्ति आक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा; एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे।
Verse 62
विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः / आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः
रामो मुदा परमया युतः चिरं विचचार; तस्मिन् विपुले वने भृगुपुङ्गवः आससाद।
Verse 63
सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् / कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्
महाराज, विपुलं विमलोदकं सरोवरं कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपशोभितम्।
Verse 64
पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः / अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्
रक्तपीतैः सितासितैश्च पङ्कजैरुत्पलैश्चैव, अन्यैश्च जलजैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्।
Verse 65
हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि / जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः
हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि, जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः च।
Verse 66
संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना / शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः
परितः संघुष्यमाणं मन्दवायुना सेवितं, शफरीमत्स्यसंघैश्च इतस्ततः विचरद्भिः।
Verse 67
अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः / आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्
अन्तर्जनितकल्लोलैः सर्वतो नृत्यमानमिव । भृगुश्रेष्ठः स तदुत्तमं सरोवरम् आससाद ॥
Verse 68
नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् / स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्
नानापतत्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् । स तस्य तीरे विपुलं कृत्वा आश्रमपदं शुभम् ॥
Verse 69
रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे / शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः
रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे । शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः ॥
Verse 70
तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे / भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः
तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे । भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः ॥
Verse 71
पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप / अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः
पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप । अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः ॥
Verse 72
ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् / रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च
ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो दीर्घकालं तपश्चरन्। कामादीन् रिपून् जित्वा षडूर्मींश्च विधूय च॥
Verse 73
द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः / यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः
द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः। यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः॥
Verse 74
वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् / जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः
वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम्। जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः॥
Verse 75
वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः / धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्
वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः। धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्॥
Verse 76
ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् / स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः
ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम्। स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः॥
Verse 77
चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् / ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्
स देवेशं जगद्गुरुं ध्याने दृष्ट्वा चिन्तयामास। ध्येयावस्थां गतचित्तात्मा निश्चलेन्द्रियदेहवान्॥
Verse 78
आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् / जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया
आकालावधि स तिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत्। जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया॥
Verse 79
आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् / ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्
आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम्। ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्॥
Verse 80
परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् / आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्
परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्तमम्। नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्॥ आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्॥
Verse 81
चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्
चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः। नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्॥
Frequently Asked Questions
Rama, after honoring Bhṛgu and Khyāti and receiving blessings and communal assent from the sages, departs the āśrama under guru instruction and travels toward Himavat to undertake tapas.
It maps an āśrama-and-tīrtha landscape leading into the Himalayan sacral zone, portraying Himavat through peaks, caves, forests, minerals, gem-herbs, and climatic forces—an index of how cosmology becomes navigable terrain.
In the provided passage, the emphasis is not on lineage cataloging or Lalitopakhyana; it is a narrative-geography and tapas setup chapter centered on rishi protocol, pilgrimage movement, and the cosmographic grandeur of Himavat.