Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ बृहस्पतिरुवाच—सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरोऽव्ययाः । योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः ॥

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि । येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु ॥

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा । तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान् ॥

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः । पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः ॥

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा ॥

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् । न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति ॥

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः । शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा ॥

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

मृदूनि द्रव्याणि सुगन्धीनि च हेमप्रभानि प्रियदर्शनानि। शान्ताः कुशा इति ख्याताः नर्मदां परिदक्षिणन्ति॥

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

पुरा भगवान् अङ्गिराः स्वर्गसोपानं दृष्टवान्। महातेजाः स अग्निहोत्रे प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान् आददे॥

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

तेषु दर्भेषु यः प्राज्ञः मरकण्टटकपर्वते पिण्डान् सकृदपि दद्यात्। तस्य यत्फलं वक्ष्यामि॥

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

तत् श्राद्धम् अक्षयं भवति पितॄणां प्रीतिवर्धनम्। तत्क्षेत्रम् आसाद्य ते सदा अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति॥

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

तत्र पुण्यं ज्वालासरः पर्वसु चापि दृश्यते। सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी॥

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे। कलिङ्गदेशपश्चार्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः॥

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि। संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ॥

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम्। पितॄन्संतर्पयिष्यन्ति श्राद्धे पितृपरायणाः॥

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः। सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके॥

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

महेन्द्रः पर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः। तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्॥

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते। भूतानामधृष्यः स देववन्महीं चरति॥

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने। स्नात्वा अश्वमेधफलं प्राप्य तत्र दत्त्वा भवेत्ततः॥

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

धूतपापस्थलं प्राप्य स्नात्वा पूतो भवेन्नरः। तत्र रुद्रो महेश्वरो देवदेवस्तपस्तेपे॥

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

गोकर्णे देवैर्निहितं नास्तिकानां निदर्शनम्। अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतः प्रणश्यति॥

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते। आरुह्य नियतात्मानस्ततो याति त्रिविष्टपम्॥

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैश्चोपशोभितं तद्वनम्। चन्दनगन्धसंयुक्ता आपः तत्र सततं स्पन्दन्ति॥

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

ताभ्यः प्रवर्तते नदी ताम्रपर्णीति नामतः। या चन्दनमहाखण्डाद् दक्षिणं याति सागरम्॥

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

तस्याः ताम्रायाः नद्याः महोदधौ तूह्यमानायां शङ्खाः शुक्त्यश्च भवन्ति, यासु मौक्तिकं जायते॥

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम्। आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्॥

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा। पापकर्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति॥

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये । श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ ॥

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

एकस्थाः यत्र दृश्यन्ते वृक्षाः ह्यौशीरपर्वते । पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः ॥

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम् ॥

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ । कर्माणि तु प्रयुक्तानि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये ॥

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत । पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा ॥

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

यत्र श्राद्धानि दत्तानि ह्यक्षयफलप्रदानि भवन्ति; माठरस्य पुण्ये वने सिद्धचारणसेविते।

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति तस्मिन् महागिरौ युक्त्वा; विन्ध्ये च पुण्यगिरौ धर्माधर्मनिदर्शनीम्।

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

धारां पापा न पश्यन्ति, धारां पश्यन्ति साधवः; तत्र तद् दृश्यते पापं केषाञ्चित् पापकर्मणाम्।

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

कैलासे मतङ्गस्य या वापी पापनिषूदनी; तस्यां स्नात्वा दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः।

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

शौर्पारके तथा तीर्थे, पर्वते पालमञ्जरे; पाण्डुकूपे समुद्रान्ते, पिण्डारकतटे तथा।

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

विमले विपापे च स्थानेऽक्षय-संकल्पं प्राप्य, श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जम्बूमार्गे च नित्यशः।

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

असितस्य पुण्ये गिरौ धीमतः योगाचार्यस्य; तत्रापि असितायां च नित्यशः श्राद्धम् आनन्त्यं भवति।

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

पुष्करेषु श्राद्धम् अक्षयं, तपश्च महाफलम्; महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्।

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

देविकायां ‘वृष’ इति नाम कूपः सिद्धनिषेवितः; तस्य आपः गवां शब्देन नित्यशः समुत्पतन्ति।

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः; यस्तस्मिन् श्राद्धं दद्यात्, तस्य यत्फलं वक्ष्यामि।

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं वै पितॄन् प्रीणयति। तत्र जātavedāḥ शिला साक्षात् सनातनाग्नेः स्वरूपा।

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

तत्र श्राद्धानि चाग्निकार्यं च सदा अक्षयम् कुर्यात्। यस्त्वग्निं प्रविशेत् तत्र स नाकपृष्ठे मोदते।

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

अग्निशान्तः पुनर्जातः; तत्र दत्तं ततोऽक्षयम्। दशाश्वमेधिके तीर्थे, तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके।

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः। ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्।

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं; दाता स्वर्गे च मोदते। श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषूदनम्।

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

तत्र श्राद्धं अक्षयफलप्रदं प्रोक्तं, जपहोमतपांसि च। जतुंगे शुभे तीर्थे नित्यं पितॄन् तर्पयेत्॥

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

यत्र पर्वसु दिवौकसां नित्यं छाया दृश्यते। यत्र पृथिव्याम् अक्षयं दत्तं, विरजा च पादपः॥

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः। तस्मिन् यः श्राद्धं दद्यात्, तस्य यत्फलं वक्ष्यामि॥

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

तेन पितरः साक्षादेव सदा अर्चिताः भवन्ति। अस्मिन् लोके वशी स्यात्, प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

प्रायशो मद्रवा पुण्या, शिवो नाम ह्रदस्तथा। तत्र व्याससरः पुण्यं, दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा॥

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः। अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः॥

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः। आख्यानपञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा॥

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

गत्वैतान्मुच्यते पापाद्द्विजो वह्निं समाश्रयन्। श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च॥

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम्। ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्॥

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम्। विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते॥

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

सप्तनदे विशेषतः मानसे वा श्राद्धं देयं; महाकूटेऽनन्ते च त्रिककुदगिरौ तथा।

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

सन्ध्यायां महानद्यां महदद्भुतं दृश्यते; अश्रद्दधानं सा नाभ्येति, धृतव्रतं चाभ्येति।

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

एकमेकेन संश्रयित्वा नित्यं सायाह्नं प्रति; तस्मिन् पितॄणामक्षयार्थिनां सदा श्राद्धं देयम्।

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र नरः विज्ञायते; तत् तीर्थं स्वर्गमार्गप्रदं नाम सद्यो वरप्रदम्।

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

यस्मिंस्तु चीराण्युत्सृज्य सप्तर्षयो दिवं गताः; अद्यापि तानि चीराण्यंभोगतानि दृश्यन्ते।

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

तस्मिन्नुत्तमे तीर्थे स्नात्वा नरः स्वर्गमवाप्नोति। तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितं ख्यातमायतनं विद्यते॥

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

नन्दीश्वरस्य सा मूर्तिः निराचारैर्न दृश्यते। भास्करोदये तु काञ्चना यूपाः स्फुरदर्चिषो दृश्यन्ते॥

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

तान् प्रदक्षिणं कृत्वा तेऽऽनन्दिताः दिवं गच्छन्ति। सर्वतः कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं, विशेषतः तु॥

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः पुण्यं कीर्त्यते। पितृभ्यः तिलान् दत्त्वा वै सदाक्षयं फलम्॥

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

अक्षयं श्राद्धम् उक्तमेव धर्मराजनिषेवितम्। अमावास्यायां विधिना यथाक्रमं दत्तं श्राद्धम्॥

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

कुरुक्षेत्रे विशेषतः सन्निहितायां पितृपूजां कृत्वा पुत्रः स अनृणो भवति।

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः।

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

अक्षयश्राद्धमिच्छता ओङ्कारपवने श्राद्धं देयं; शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे।

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

यमुनाप्रभवे सर्वपापैः प्रमुच्यते; अत्युष्णा अतिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्।

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

यमस्य भगिनी पुष्या मार्तण्डदुहिता शुभा; तत्र पितृभिः पूर्वकीर्तितं सदा अक्षयं श्राद्धम्।

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा ब्राह्मणः सद्य एव शुद्धो भवति। तस्मिन् तीर्थे श्राद्धं कृतं अनन्तफलदं, तथा जपहोमतपांसि च फलवन्ति।

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

स्थाणुभूतो वसिष्ठो वै महातपाः तत्राचरत्। अद्यापि तत्र मणिबर्हणाः पादपाः दृश्यन्ते।

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

तत्र धर्माधर्मनिधर्शिनी तुला दृश्यते। यथा विप्रैः तोलितं तीर्थानां फलमुत्तमं भवति।

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता। चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः।

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

धीमान् महामुनिः वेदं चतुर्धा व्यसिष्यति। या महायोगं महात्मानं व्यासं जनयिष्यति।

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

अच्छोदकं नाम सरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः। मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु॥

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते। दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्॥

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत्। कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थे तथैव च॥

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते। सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः॥

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि। सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते॥

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

महालये धीमता महादेवेन पदं न्यस्तं, भूतानामनुकम्पार्थं नास्तिकानां च निदर्शनम्।

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

विरजे तु महालये पूर्वमेव अक्षयं श्राद्धं; नन्दायां विरजे चैव तथा महालयेऽपि।

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान् दशापरान्; काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णं अमितौजसम्।

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

कौमारं पुण्यं सरः नागभोगैः परिरक्षितम्; कुमारतीर्थे स्नात्वा तु मानवः त्रिदिवं याति।

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

देवालये एकपादेन दुश्चरं तपः तप्त्वा, निराहारः दिव्यं युगं उमातुङ्गः ज्वलन् स्थितः।

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ॥

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः । दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम् ॥

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः । तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः ॥

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा । अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते ॥

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः । कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च ॥

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

गत्वा चैतानि पूतः स्यात्; श्रद्धा चाक्षयैव भवेत्। जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित् सुकृतं भवेत्॥

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

ब्रह्मचर्यं च यो धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः। एवमाद्याः सरिच्छ्रेष्ठाः यत्स्नानादघमोक्षणम्। कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति॥

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते। शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः॥

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

पुण्या पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता। यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्॥

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्॥

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

काश्यपस्य महातीर्थं ‘कालसर्पि’ इति श्रुतम्। तत्र नित्यमक्षयफलमिच्छता श्राद्धानि देयानि॥

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

देवदारुवनेऽपि धारायास्तु निदर्शनम्। सुकृतात्मनाम् पापानि तु निर्धूतानि दृश्यन्ते॥

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते। कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले॥

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

वाराणस्यां नगर्यां च श्राद्धं देयं प्रयत्नतः। तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्॥

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

गत्वा चैतानि पूर्तः स्यात् श्राद्धमक्षय्यमेव च। जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्॥

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

लौहित्ये वैतरण्यां च स्वर्गवेद्यां तथैव च । सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते नानानामभिः ॥

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

गयायां धर्मवृष्टे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम् ॥

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयोजनम् । भरतस्याश्रमे पुण्येऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम् ॥

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः । स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम् ॥

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् । यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम् ॥

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

तुलामानैस्तथा नानाशास्त्रैश्च ये पापकृतो जनाः, ते लग्नाः सन्त उन्मत्तवत् प्रवर्तन्ते।

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

तृतीयायां पादे निराधायां मण्डले, कौशिक्यां महाह्रदे यत् श्राद्धं दत्तं तत् महाफलम्।

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

मुण्डपृष्ठे महादेवेन धीमता पदं न्यस्तम्; बहुदेवयुगान् तप्त्वा तीव्रं तपः सुदुश्चरम्।

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

अल्पेनापि कालेन अत्र धर्मपरायणो नरः पाप्मानम् आशु उत्सृजति, जीर्णां त्वचम् इवोरगः।

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

सिद्धानां प्रीतिजननं पापानां च भयङ्करम्; लेलिहानैर्महाघोरैः सुमहोरगैः रक्ष्यते।

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति स्वशरीरेण मानवाः । दत्तं वापि सदा श्राद्धम् अक्षय्यं समुदाहृतम् ॥

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् । मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धं निर्वर्त्तयेत् ततः ॥

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्यायतनं महत् । आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः ॥

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महदद्भुतम् ॥

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते। गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती॥

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम्। जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्॥

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका। पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः॥

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे। सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः॥

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः। आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु॥

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता । तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः ॥

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति । श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम् ॥

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् । सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः ॥

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः । एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः ॥

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च । शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च ॥

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

उपह्वरनितम्बेषु तथा प्रस्रवणेषु च । पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च ॥

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च । सुसंमृष्टोपलिप्तेषु दृढ्येषु सुरभिष्वथ ॥

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च । कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि ॥

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया । एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः ॥

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् । त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः ॥

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

कौपस्थानस्य संत्यागात् पितृपूजनं प्राप्यते। वीरः श्रद्धधानः समाहितः सन् तीर्थान्यनुसरति॥

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

कृतपापोऽपि शुध्येत, किं पुनः शुभकर्मकृत्। स तिर्यग्योनिं न गच्छेत्, कुदेशे च न जायते॥

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

स्वर्गी भवति विप्रो वै, मोक्षोपायं च विन्दति। अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः॥

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

हेतुनिष्ठाश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः। गुरुतीर्थे परा सिद्धिः, तीर्थानां परमं पदम्॥

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद् ब्रह्मतीर्थं सनातनम्। उपवासात् परं ध्यानम्, इन्द्रियाणां निवर्तनम्॥

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

उपवासेन निबद्धैः प्राणैरेव पुनः पुनः प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्द्रियाणि च।

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्तनम्। प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्॥

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्तनम्। अनाहारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः॥

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते। क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च॥

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः। कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः॥

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

योगवित् योगेन तेषु क्षेत्रज्ञं नियोजयति। तस्य व्यक्ताव्यक्तयोः सर्वशो न गतिः न स्थानम्। न सन् न असन्, न सदसत्—किञ्चिदपि न अवस्थितम्।