Adhyaya 2
Ajāmila Delivered: Viṣṇudūtas Establish the Supremacy of the Holy Name
अजामिलस्य मरणकाले यमदूतैः गृहीतस्य पूर्ववृत्तानन्तरं, अस्मिन्नध्याये शुकदेवः विष्णुदूतान् शास्त्रयुक्तिनिपुणान् दर्शयति। ते यमदूतान् प्रति वदन्ति—हरिनामसंस्पर्शेन योऽदण्ड्यः जातः तं दण्डयितुं न युक्तम्; दूषिता न्यायव्यवस्था लोकान् विक्षोभयति, यतो जनाः नेतॄन् अनुकरण्ति। ते शुद्धेः क्रमं निरूपयन्ति—कर्मकाण्डीयं प्रायश्चित्तं प्रतिक्रियाः शमयेत्, किन्तु वासनां न उन्मूलयति; विष्णोर्नामकीर्तनं तु परोक्षेणापि, हास्येनापि, अज्ञानतया अपि, वह्निवत् पापानि दहति, भगवतो नाम-गुण-लीलास्मरणेन भक्तिं प्रबोधयति। अजामिलस्य पुत्रं आह्वयन् ‘नारायण’ इति पुनःपुनरुक्तिः, तथा मरणे दीनोच्चारितं नाम, अनन्तजन्मकृतपापानां प्रायश्चित्तं इति ते प्रमाणयन्ति। ततः यमदूताः निवर्त्य यमराजाय निवेदयन्ति। मुक्तोऽजामिलः पश्चात्तापं कृत्वा कामं देहाभिमानं च त्यक्त्वा हरिद्वारं गत्वा भक्तियोगं साधयति, दिव्यदेहं प्राप्य वैकुण्ठं नीयते; एवं नामधर्मयोः यमराजशासनसम्बद्धा व्यापकाः सिद्धान्ताः अग्रे प्रवर्तन्ते।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं यमदूताभिभाषितं भगवद्दूताः श्रुत्वा, तदुपधार्य, हे राजन्, नयकोविदाः तान् प्रत्याहुः।
Verse 2
श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मदृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥
श्रीविष्णुदूता ऊचुः—अहो कष्टं! धर्मदृशां सभामधर्मः स्पृशते; यत्रादण्ड्येष्वपापेषु यैर्धर्मधारणकर्तृभिर्दण्डो वृथा ध्रियते।
Verse 3
प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥
प्रजानां पितरः शास्तारः साधवश्च समाः। यदि तेषु वैषम्यं स्यात्, कं यान्ति शरणं प्रजाः॥
Verse 4
यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठः, इतरस्तत्तदेव हि। स यत्प्रमाणं कुरुते, लोकस्तदनुवर्तते॥
Verse 5
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः। स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम्। विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति॥
Verse 6
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः। स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम्। विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति॥
Verse 7
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि। यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः॥
Verse 8
एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥
एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥
Verse 9
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥
Verse 10
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥
Verse 11
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभिस्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभिः । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैस्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥
Verse 12
नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥
नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरेर्गुणानुवादः खलु सत्त्वभावनः ॥
Verse 13
अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥
अजामिलोऽयं म्रियमाणः परवशो महाशब्देन भगवन्नाम नारायणमुदाहरत्। तेनैव नामग्रहणेन कृताशेषाघनिष्कृतः; अतः हे यमदूताः, एनं नरकदण्डाय मा नयत॥
Verse 14
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥
साङ्केत्येनापि पारिहास्येन वा स्तोभेन हेलनेनापि यः वैकुण्ठनाम गृह्णाति, स अशेषाघहर इति शास्त्रविदो विदुः॥
Verse 15
पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥
पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतश्च यः ‘हरिः’ इति अवशेनोच्चार्य देहं त्यजति, स पापीऽपि यातनां नार्हति॥
Verse 16
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥
गुरूणां लघूनां च पापानां गुरूणि लघूनि च प्रायश्चित्तानि महर्षिभिः ज्ञात्वा यथोक्तानि। किन्तु हरिकृष्णमन्त्रजपः सर्वपापफलानि, गुरुलघुभेदं विना, विनाशयति॥
Verse 17
तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया ॥ १७ ॥
तपोदानव्रतादिभिः तैस्तान्यघानि पूयन्ते; किन्तु तदधर्मजं हृदयं न निर्मूल्यते। ईशाङ्घ्रिसेवया तु स तत्क्षणादेव सर्वमलात् प्रमुच्यते॥
Verse 18
अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥
यथा शुष्कतृणं वह्निर्भस्मसात्कुरुते क्षणात् । तथा अज्ञानतो ज्ञानाद्वा उत्तमश्लोकनामकीर्तनं पुंसामघं सर्वं निःशेषं दहति ध्रुवम् ॥
Verse 19
यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥
यथा औषधं वीर्यतमं यदृच्छयोपयुक्तकम् । अजानतोऽपि तद्वीर्यं कार्यं कुर्यात् स्वभावतः ॥ तथा मन्त्रोऽप्युदाहृतो हरिनामात्मकः सदा । अजानतोऽपि प्रभावं फलदः स्यात् न संशयः ॥
Verse 20
श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । याम्यपाशान्निर्मुच्य तं विप्रं विष्णुदूतका: । मृत्योरासन्नतो रक्षां कृत्वा सममुमोचन् ॥
Verse 21
इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥
इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथावृत्तं सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥
Verse 22
द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥
द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः । ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सवः ॥
Verse 23
तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥
अनघ पारिक्षित्! महापुरुषस्य किङ्कराः विष्णुदूताः तं किञ्चिद्वक्तुमिच्छन्तं अजामिलं दृष्ट्वा तस्य पश्यतः सहसैव तत्रान्तर्दधिरे।
Verse 24
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
यमदूत-विष्णुदूतयोः संवादं श्रुत्वा अजामिलः त्रैवेद्ये गुणाश्रये च धर्मे तथा गुणातीतं शुद्धं भागवतधर्मं च अवबुबुधे; हरेर्नाम-यशो-गुण-लीलामाहात्म्यश्रवणात् स शीघ्रं भक्तिमान् शुद्धोऽभवत्, स्वाशुभं स्मरन् महाननुतापं चकार।
Verse 25
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
यमदूत-विष्णुदूतयोः संवादं श्रुत्वा अजामिलः त्रैवेद्ये गुणाश्रये च धर्मे तथा गुणातीतं शुद्धं भागवतधर्मं च अवबुबुधे; हरेर्नाम-यशो-गुण-लीलामाहात्म्यश्रवणात् स शीघ्रं भक्तिमान् शुद्धोऽभवत्, स्वाशुभं स्मरन् महाननुतापं चकार।
Verse 26
अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥
अहो मे परमं कष्टम् अभूद् अविजितात्मनः; येन ब्रह्म विप्लावितं, वृषल्यां जायतात्मना।
Verse 27
धिङ्मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥
धिङ् मां! सद्भिर्विगर्हितं दुष्कृतं कुलकज्जलम्; हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम्।
Verse 28
वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥
मम पितरौ वृद्धावनाथौ च, नान्यः पुत्रो न बन्धुर्न वा आसीत् येन तौ परिपालयेत्। अहं तु तयोः सेवां न कृत्वा, कृतघ्नो नीचवत् तौ दुःखेन वासयित्वा त्यक्तवान्—हाहन्त।
Verse 29
सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥
सोऽहं नूनं भृशदारुणे नरके पतिष्यामि; यत्र धर्मघ्नाः कामिनश्च यमयातनाः परमदुःखरूपाः प्राप्नुवन्ति।
Verse 30
किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् दृष्टमिहाद्भुतम् । क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥
किमिदं स्वप्न आसीद् उत साक्षादद्भुतं मया दृष्टम्? ये पाशपाणयः भीषणाः मां ग्रहीतुं व्यकर्षन्, तेऽद्य कुत्र याताḥ?
Verse 31
अथ ते क्व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥
अथ ते सिद्धाश्चत्वारः चारुदर्शनाः कुत्र गताः? ये मां नीयमानं पाशैर्बद्ध्वा अधो भुवः प्रति आकृष्यमाणं व्यामोचयन्।
Verse 32
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥
अहं खलु दुर्भगः पापसमुद्रे निमग्नः; तथापि विबुधोत्तमानां दर्शनं मया लब्धम्। तेषां मङ्गलागमनेन मे आत्मा प्रसीदति, परमं हर्षं च अनुभवामि।
Verse 33
अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥
यदि न पूर्वभक्तिसंस्कारः स्यात्, कथं म्रियमाणोऽहं मलिनो वृषलीपतेः सेवकः, वैकुण्ठपतेर्नाम जिह्वया वक्तुं लभेय? नूनं न शक्यम्।
Verse 34
क्व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्व च नारायणेत्येतद्भगवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥
क्व चाहं कितवः पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रपः; क्व च ‘नारायण’ इति भगवन्नाम मङ्गलं सर्वमङ्गलम्।
Verse 35
सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥
अधुना लब्धावसरोऽहं यतिष्ये यतचित्तेन्द्रियप्राणः; यथा पुनरन्धे तमसि नात्मानं मज्जये, नित्यं भक्तिं करिष्यामि।
Verse 36
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
अविद्याकामकर्मजं तमिमं बन्धं विमुच्य, सर्वभूतसुहृत् शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् भवामि; योषिन्मय्यात्ममायया ग्रस्तमात्मानं मोचयिष्ये।
Verse 37
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
यया योषिन्मय्यात्ममायया विक्रीडितोऽहं क्रीडामृग इवाधमः; तां कामान् परित्यज्य मोचये ग्रस्तमात्मानं, सर्वभूतसुहृच्छान्तो नित्यं कृष्णचेतनायां लीनो भविष्यामि।
Verse 38
ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥
साधुसङ्गे भगवन्नामकीर्तनमात्रेण मे हृदयं शुद्धिमुपैति; अतः पुनरिन्द्रियभोगमोहैर्न निपतिष्यामि। देहादौ “अहं मम” इति मिथ्याधीर्मतिं त्यक्त्वा, श्रीकृष्णचरणारविन्दयोर्मनः स्थापयिष्यामि।
Verse 39
इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥
क्षणमात्रेण साधुषु सङ्गात् जातसुनिर्वेदोऽजामिलः, मुक्तसर्वानुबन्धनः सन्, गङ्गाद्वारं हरिद्वारं शीघ्रमुपेयाय।
Verse 40
स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥
स हरिद्वारे देवसदने विष्णोः सन्निधौ आसीनः, योगमास्थितः; प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो मन आत्मनि भगवदर्थे युयोज।
Verse 41
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥
ततः आत्मसमाधिना गुणेभ्य आत्मानं वियुज्य, भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि मनो युयुजे—भगवद्रूपचिन्तायां पूर्णमग्नोऽभवत्।
Verse 42
यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥
यदा तस्मिन् भगवद्रूपे उपारतधीः सन्, पुरः चतुर्विधान् दिव्यपुरुषान् पुनरद्राक्षीत्। प्राग्दृष्टानिति सम्यगुपलभ्य, स द्विजः शिरसा ववन्दे।
Verse 43
हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥
गङ्गातटे हरिद्वारे विष्णुदूतान् ददर्श सः। तत्क्षणात् कलेवरं त्यक्त्वा स्वं दिव्यं स्वरूपं जग्राह भगवत्पार्षदयोग्यम्॥
Verse 44
साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥
विष्णोः किङ्करैः सह विप्रो विहायसा। हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः॥
Verse 45
एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत: सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥
सङ्गदोषात् स विप्रोऽजामिलो विप्लावितसर्वधर्मः। दास्याः पतिर्भूत्वा गर्ह्यकर्मणा पतितो निरये नीयमानोऽपि भगवन्नाम गृह्णन् सद्यो विमुक्तः॥
Verse 46
नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥
नातः परं बन्धच्छेदकं मुमुक्षूणां तीर्थपादानुकीर्तनात्। अन्योपायैः पुनः कर्मसु मनः सज्जते रजस्तमोमलिनत्वात्॥
Verse 47
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
य एतं परमं गुह्यमিতिहासमघापहम् श्रद्धया शृणुयात् भक्त्या चानुकीर्तयेत्। स नरकं न याति, यमकिङ्करैर्न न निरीक्ष्यते; देहत्यागे विष्णुलोके महीयते॥
Verse 48
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहं श्रद्धया शृणुयाद् भक्त्या चानुकीर्तयेत्, स नरकं न याति; यमकिङ्करैर्नैव दृष्टुमप्युपसर्प्यते। यद्यपि मर्त्योऽमङ्गलोऽपि स्यात्, देहं त्यक्त्वा विष्णुलोके महीयते पूज्यते च।
Verse 49
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम्। अजामिलोऽपि जगाम धाम, किमुत श्रद्धया गृणन्॥
Frequently Asked Questions
Their argument is not that Ajāmila’s actions were moral, but that his karmic liability has been nullified by contact with Hari-nāma uttered without offense. In Bhāgavata theology, nāma invokes Bhagavān’s poṣaṇa and purifies at the root, placing the chanter under Viṣṇu’s protection rather than Yama’s punitive jurisdiction.
The chapter teaches the intrinsic potency (svabhāva-śakti) of the name: like medicine that acts regardless of the patient’s understanding, the name purifies even when uttered unknowingly, jokingly, or indirectly—provided it is without offense. Ajāmila’s repeated utterance and final helpless cry constitute nāmābhāsa that destroys sins and turns him toward bhakti.
Ritual prāyaścitta may reduce or counteract reactions, but it often leaves the seed of desire intact, so one returns to sin. Chanting and glorifying Hari, however, cleanses the heart and awakens devotion—thereby addressing the cause (material desire and forgetfulness of Bhagavān), not merely the symptom (sinful reaction).
They establish a dharmic principle: when protectors of law become partial or punish the innocent, societal trust collapses because citizens imitate leaders. By framing the debate as a question of righteous governance, they show that true dharma must align with śāstra and with the higher principle of divine protection for one connected to the Lord.
Rescue by nāma is not presented as a license to continue sin; it becomes the turning point for repentance, renunciation, and sustained bhakti-sādhana. Ajāmila’s move to Haridwar, temple shelter, sense control, and absorption in the Lord demonstrate that lasting purification culminates in transformed life and remembrance at death.