Adhyaya 5
Ṛṣabhadeva Instructs His Sons: Tapasya, Mahātmā-Sevā, and Cutting the Heart-Knot
ऋषभदेव–भरतनिदानस्य प्रवाहेऽस्मिन्नध्याये राजवृत्तान्तात् परं भगवतः पुत्रान् प्रति निश्चयात्मिका अध्यात्मशिक्षा प्रवर्तते। स दुर्लभं मानुषजन्म पशुवत् इन्द्रियसुखासक्त्या न नाशयेत् इति दर्शयन् तपस्यां शुद्धभक्तेः शाश्वतसुखस्य च द्वारम् आह। मोक्षस्य निर्णायकं साधनं महात्मसेवा इति निर्दिश्य, स्त्रीकेन्द्रभोगपरायणैः संसर्गं नरकबन्धमार्ग इति चेतयति। कर्मणा मनः रञ्ज्यते, अविद्यया पुनर्जन्म प्रवर्तते, पुंस्त्रीआकर्षणं ‘अहं मम’ इति हृदयग्रन्थिं जनयति इति विवृणोति। गुरुपादाश्रयः श्रवणकीर्तनं समता दमः शास्त्राध्ययनं ब्रह्मचर्यं वैराग्यं च, मोक्षोपायेष्वपि अनासक्तिः—एवं भक्तियोगविधिं निर्दिशति। यः गुरुर्माता पिता वा राजा वा आश्रितान् संसारात् उद्धर्तुं न शक्नोति स पदं न गृह्णीयात् इति यथार्थकर्तव्यं परिभाषते। अन्ते स्वस्य सच्चिदानन्दरूपं, ब्राह्मणवेदपूजनं, सर्वभूतेषु अद्वेषं, इन्द्रियाणां सेवायां नियोजनं च प्रतिपाद्य, शुकदेवेन ऋषभदेवस्य अवधूतचरितप्रस्तावना क्रियते, येन पराध्याये तस्य भ्रमणं लोकापमानं च विस्तरेण वक्ष्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
ऋषभदेव उवाच—हे पुत्रकाः, नृलोके देहभाजां मध्ये अयं मानुषो देहः विड्भुजां श्वसूकरादीनामिव कष्टैः कामैः न अर्हति। दिव्यं तपः कुरुत येन सत्त्वं शुद्ध्येत; तस्मात् अनन्तं ब्रह्मसौख्यं प्राप्यते॥
Verse 2
महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥
महत्सेवां विमुक्तेः द्वारम् आहुः; योषितां सङ्गिसङ्गः तमोद्वारम्। महान्तः समचित्ताः प्रशान्ताः विमन्यवः सुहृदः साधवश्च—एते महात्मानः॥
Verse 3
ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥
ये मयि ईशे कृतसौहृदार्थाः, देहम्भरवार्तिकेषु जनेषु न रमन्ते। गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु अपि न आसक्ताः; कर्तव्येषु तु न उदासीनाः—यावदर्थं एव गृह्णन्ति॥
Verse 4
नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥
इन्द्रियप्रीतिम् एव लक्ष्यं मन्यमानः प्रमत्तः विकर्म कुरुते। न जानाति यत् पूर्वदुष्कृतैः प्राप्तोऽयं देहः अनित्यः सन् अपि क्लेशदः। अतः पुनः इन्द्रियसुखहेतोः कर्मसु प्रवृत्तिः न साधु इति मन्ये॥
Verse 5
पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥
आत्मतत्त्वजिज्ञासा यावन्न भवति तावद् अबोधजातः पराभवः। क्रियाः यावत् तावत् मनः कर्मात्मकं भवति; तेन शरीरबन्धः। अशुद्धे मनसि चेतना अस्पष्टा; कर्मासक्तौ देहग्रहणं पुनः पुनः॥
Verse 6
एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥
एवं कर्मवशेन मनोऽविद्यया आत्मन्युपधीयमानायां बद्धं भवति। यावत् मयि वासुदेवे प्रीतिर्न जायते तावत् देहयोगात् पुनःपुनः न मुच्यते॥
Verse 7
यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥
यदा विद्वानपि गुणेहां स्वार्थे प्रमत्तोऽयथा न पश्यति, तदा गतस्मृतिरज्ञो मैथुनाधिष्ठितमगारं प्राप्य तत्र तापान् एव लभते॥
Verse 8
पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥
पुंसः स्त्रियाश्च मिथुनीभावो भौतिकसंसारस्य मूलम्। तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिः, तस्माद् देहगृहक्षेत्रसुताप्तवित्तेषु मोहोऽहं ममेति वर्धते॥
Verse 9
यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥
यदा कर्मानुबद्धस्य जनस्य दृढो मनोहृदयग्रन्थिराश्लथेत, तदा स गृहदारसुताद्यनुरागात् निवर्त्य ‘अहं ममेति’ हेतुं त्यक्त्वा मुक्तः परं लोकं याति॥
Verse 10
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
पुत्राः, परमहंसं गुरुमाश्रित्य मयि भक्त्या श्रद्धां प्रेम च स्थापयत। विषयेषु वितृष्णा, द्वन्द्वतितिक्षा, सर्वत्र जन्तूनां दुःखदर्शनं, तत्त्वजिज्ञासा, तपोभिः भक्ति-सेवा च। मत्कथाश्रवणं, भक्तसङ्गः, गुणकीर्तनं, समदर्शनं, निर्वैरता, क्रोधशोकशमनं, देहगेहात्मबुद्धित्यागः। शास्त्राध्ययनं, विविक्तसेवा, प्राणेन्द्रियमनोजयः, सच्छ्रद्धा, नित्यब्रह्मचर्यं, असम्प्रमादः, वाचोयमः। एवं मद्भावविचक्षण-ज्ञानविज्ञानयुक्तो भक्ति-योगेन धृत्युद्यमसत्त्वसमन्वितः लिङ्गं व्यपोहेत्॥
Verse 11
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥
Verse 12
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥
Verse 13
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
Verse 14
कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥
कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥
Verse 15
पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टदृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥
पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टदृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥
Verse 16
लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टदृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥
अविद्यया नष्टदृष्टिर्मूढो जनो न स्वश्रेयः पश्यति। निकामकामः विषयान् समीहते; क्षणिकसुखलेशहेतोः परस्परवैरं रचयन् अनन्तदुःखसागरं प्रविशति, तदपि न वेद॥
Verse 17
कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥
अविद्यायामन्तरे संसारपथे प्रवर्तमानं कुबुद्धिं जनं दृष्ट्वा कः विपश्चित् सघृणः तं कर्मसु नियोजयेत्, येन भूयो बन्धनं भवेत्? यथान्धं उत्पथगं कः सज्जनः अनुमन्येत्॥
Verse 18
गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥
गुरुर्न स स्यात् स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्यात् जननी न सा स्यात्। दैवं न तत् स्यात् न पतिश्च स स्यात् यो न मोचयेत् समुपेतमृत्युम्॥
Verse 19
इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥
इदं मम शरीरं मनुष्याकारं सच्चिदानन्दविग्रहं तु न भौतिकम्, दुर्विभाव्यम्। नाहं प्रकृत्या नियतः; स्वेच्छया देहं गृह्णामि। मम हृदयं शुद्धसत्त्वमयं यत्र धर्मो भक्तिमार्गश्च; अधर्मोऽभक्तिकर्म च मया दूरं त्यक्तम्। अत एवार्या मां ऋषभं परमेश्वरं प्रार्थयन्ति॥
Verse 20
तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥
तस्माद् भवन्तो हृदयेन जाताḥ सर्वे महीयांसममुं सनाभम्। अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम्॥
Verse 21
भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥
जडशक्तेः परं वीरुधो जीवशक्तियुक्ताः; ताभ्यः परे सरीसृपाः; तेष्वपि बुद्धिमन्तः पशवः; ततो मनुष्याः; ततोऽपि प्रमथाः; ततो गन्धर्वाः सिद्धाश्च; ततो विबुधानुगा ये।
Verse 22
भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥
देवासुरेभ्यः मघवा प्रधानः; तस्मादपि दक्षादयो ब्रह्मसुताः; तेषां परो भवः (शिवः); शिवात् परो विरिञ्चवीर्यः (ब्रह्मा); स च मत्परः—अहं तु द्विजदेवदेवः।
Verse 23
न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥
न ब्राह्मणैस्तुल्यं भूतमन्यत् पश्यामि, विप्राः; किमतः परं? यत्र नृभिः श्रद्धया प्रहुतं ब्राह्मणमुखेनाहं काममश्नामि, न तथाग्निहोत्रे।
Verse 24
धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥
धृता तनूरुशती मे पुराणी—वेदवाणी; यत्र सत्त्वं परमं पवित्रं, शमो दमः सत्यं च, अनुग्रहः, तपस्तितिक्षा, जीवेश्वरानुभवश्च—एते गुणा ब्राह्मणेषु विराजन्ते।
Verse 25
मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥
मत्तोऽप्यनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित्; तथापि येऽकिञ्चनाः मयि भक्तिभाजः, ते न भोगान् याचन्ते—तेषां किमन्येन?
Verse 26
सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तदृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥
हे सुताः, मद्धिष्ण्यतया सर्वाणि चराचराणि भूतानि ध्रुवाणि मय्यधिष्ठितानि इति ज्ञात्वा, यूयं पदे पदे सर्वेषां सम्भावनां कुरुत; एवं मम एव अर्हणं भवति।
Verse 27
मनोवचोदृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥
मनोवचोदृक्करणेहितस्य मम सेवायां सम्यग् नियोजनं एव मे साक्षात् परिबर्हणम्। येन विना पुमान् महाविमोहात् कृतान्तपाशात् इव संसारबन्धनात् विमोक्तुं न ईशेत्।
Verse 28
श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं सर्वसुहृद् भगवान् ऋषभदेवः लोकानुशासनार्थं स्वात्मजान् अनुशास्य, उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्मं उपदिदेश। ततः स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य, स्वयं गृहेऽपि उन्मत्त इव दिगम्बरः प्रकीर्णकेशः, आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात् प्रवव्राज।
Verse 29
जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥
अवधूतवेषं स्वीकृत्य भगवान् ऋषभदेवः जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवत् जनसमाजं विचचार। जनैः अभिभाष्यमाणोऽपि स गृहीतमौनव्रतः तूष्णीं एव बभूव, कञ्चिदपि न व्याहरत्।
Verse 30
तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥
स तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिषु अनुपथम् अवनिचरापसदैः परिभूयमानः, मक्षिकाभिरिव वनगजः तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रजःप्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तैः पीड्यमानोऽपि तदविगणयन्। देहः एतत्संस्थान एव इति विदित्वा, सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेन अहंममाभिमानरहितः अविखण्डितमना एकचरः पृथिवीं परिबभ्राम।
Verse 31
अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सदृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवादृश्यत ॥ ३१ ॥
ऋषभदेवस्य करचरणवक्षःस्थलानि दीर्घाणि, बाह्वंसगलवदनाद्यवयवाः सुकुमाराः समविन्यस्ताश्च। स्वाभाविकहासेन सुमुखः, प्रातर्देवशिशिरबिन्दुभिः स्निग्धनवनलिनदलवत् प्रसारितारुणायतनयनः, तद्दर्शनमात्रेण जनताक्लेशहरः। ललाटकर्णकण्ठनासाद्यङ्गसौन्दर्यसम्पन्नः, विगूढस्मितेन मुखमहोत्सवमिव वहन् पुरवनितानां मनांसि कुसुमशरैरिव विदारयामास। परागावलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभारः, अवधूतमलिनदेहत्वाद् ग्रहगृहीत इवादृश्यत।
Verse 32
यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥
यदा स भगवान् लोकं योगचर्यायाः प्रतिकूलमिव पश्यन् तेषां प्रतिक्रियार्थं आजगरव्रतमास्थितः। स एकदेशे शयान एवाश्नाति पिबति, पुरीषमूत्रे च विसृज्य तयोरेव लुठन् सर्वाङ्गमादिग्धोऽभवत्, येन विरोधिनो नोपसर्पेयुः।
Verse 33
तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥
तस्य पुरीषमूत्रयोः सुरभिसौगन्ध्यवायुः समन्ताद् दशयोजनपर्यन्तं देशं सुरभिं चकार।
Verse 34
एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥
एवं स भगवान् गोमृगकाकचर्यया क्वचिद् व्रजन् क्वचित् तिष्ठन्, क्वचिद् आसीनः क्वचित् शयानः, काकमृगगोचरित इव पिबति खादत्यवमेहति स्म।
Verse 35
इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥
इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिरृषभः परीक्षिन्नृप, अविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वभूतात्मभूते भगवति वासुदेवेऽव्यवधानानन्तरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णः। तस्माद् यदृच्छयोपगतानि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि योगैश्वर्याणि सन्ति, तानि नाञ्जसा हृदयेनाभ्यनन्दत्।
Frequently Asked Questions
He marks sense gratification as a non-distinctive goal that does not justify the rarity of human birth. The human advantage is buddhi and śāstra-guided inquiry, enabling tapasya that purifies the heart and awakens bhakti. Thus, pursuing the same end as animals wastes the unique capacity for nirodha (ending bondage) and attaining eternal devotional bliss.
Mahātmās embody realized detachment and devotion; serving them reshapes one’s saṅga, dissolves sex-centered material conditioning, and transmits bhakti-saṁskāras through instruction and example. This service redirects the mind from karmātmaka coloring toward Vāsudeva-bhakti, which alone breaks the cycle of repeated embodiment described in the chapter.
The hṛdaya-granthi is the binding identification produced by male–female attraction that expands into ‘I and mine’ (ahaṁ-mama): body, home, property, family, and status. It is slackened by purification—saintly association, regulated life, inquiry into truth, and sustained bhakti practices (especially hearing/chanting and sense engagement in service)—until detachment becomes natural and liberation follows.
One who cannot deliver dependents from repeated birth and death should not accept such roles. The principle is that authority is sacred and teleological: it must aim at the dependent’s ultimate welfare (mokṣa/bhakti), not merely social maintenance or karmic prosperity.
He identifies the Vedas as Bhagavān’s eternal sound-form (śabda-brahma) and praises brāhmaṇas as those who study, assimilate, and mercifully teach Vedic conclusions with sattvic qualities (śama, dama, satya, tapas, titikṣā, anubhava, etc.). The glorification underscores that true ritual culminates in devotion and that honoring realized Vedic carriers is a direct way to honor the Lord.