Adhyaya 6
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
शुकदेवगोस्वामिनः सम्यगाख्यानानन्तरं महाराजः परीक्षित् कृतज्ञतां निवेद्य तक्षकभयाभावं हरिनिमग्नचित्तत्वात् पुनर्मरणस्यापि निर्भयतां चोक्त्वा वाक्-इन्द्रियाणि भगवति अधोक्षजे लयितुं अनुमतिं याचते। शुकदेवः अनुमत्य प्रयाति। परीक्षित् गङ्गातटे उत्तराभिमुखो योगधारणां प्रविश्य परं सत्यं मनसा धृत्वा प्राणनिरोधं प्राप्नोति। कश्यपं द्रव्येण निवर्त्य तक्षकः छद्मवेषेणागत्य दंशति; देहः भस्मीकृतो भवति, देवगणाः शोकं कुर्वन्ति स्तुतिभिश्च पूजयन्ति। ततः जनमेजयस्य क्रुद्धस्य सर्पसत्रं, तक्षकस्य इन्द्रशरणगमनं, बृहस्पतेः कर्मसिद्धान्तोपदेशः—स्वकर्मफलतः प्राणिनां जन्ममरणे—इत्यनेन यज्ञविरामः। अनन्तरं शब्धब्रह्मविचारः—सूक्ष्मः पारः शब्दः, ओंकारोत्पत्तिः, अ-उ-म् त्रयात्मकता, ब्रह्मणा वेदप्रादुर्भावः, व्यासेन चतुर्धा विभागः तथा शाखापरम्पराः, याज्ञवल्क्यस्य सूर्याद् नूतनयजुर्मन्त्रलाभश्च—इति निरूप्य कलियुगे वेदसंरक्षणस्य सेतुः स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
सूत उवाच—एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन; तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरातः।
Verse 2
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
राजोवाच—सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना; श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरिः।
Verse 3
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम्; अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः।
Verse 4
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
भवतः वयं पुराणसंहितामेताम् अश्रौष्म, यस्यां खलु उत्तमःश्लोको भगवान् सम्यगनुवर्ण्यते।
Verse 5
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
भगवन्, तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यः न बिभेम्यहम्; त्वया दर्शितं ब्रह्मनिर्वाणम् अभयं प्रविष्टोऽस्मि।
Verse 6
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
अनुजानीहि मां ब्रह्मन्; वाचं यच्छामि अधोक्षजे, मुक्तकामाशयं चेतः तस्मिन् प्रवेश्य विसृजाम्यसून्।
Verse 7
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया; भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम्।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
सूत उवाच—इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः; जगाम भिक्षुभिः साकं नरदेवेन पूजितः।
Verse 9
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
ततः परीक्षित् राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना समाधाय परं ब्रह्म दध्यौ; प्राणवृत्तिरस्पन्दत्, स तरुरिव निश्चलः अभवत्।
Verse 10
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
स दर्भासनं प्राक्शिखं कृत्वा गङ्गातटे उपविवेश, उदङ्मुखोऽभवत्; ब्रह्मभूतो महायोगी निःसङ्गः छिन्नसंशयश्च।
Verse 11
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
विप्राः, क्रुद्धद्विजसूनुना प्रहितः तक्षकः नृपं हन्तुकामो गच्छन् पथि कश्यपं मुनिं ददर्श।
Verse 12
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
स तं विषहारिणं कश्यपं द्रविणैस्तर्पयित्वा निवर्त्य; द्विजरूपप्रतिच्छन्नः कामरूपस्ततः नृपमुपेत्य अदशत्।
Verse 13
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
ब्रह्मभूतस्य तस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना सद्यः भस्मसादभवत्, सर्वदेहिनां पश्यतामेव।
Verse 14
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
भुवि खे च दिक्षु सर्वतो महान् हाहाकारोऽभवत्; सर्वे देवासुरनरादयः विस्मिताः समभवन्।
Verse 15
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः, गन्धर्वाप्सरसः जगुः; विबुधाः साधुवादिनः पुष्पवर्षाणि ववृषुः।
Verse 16
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
जन्मेजयः स्वपितरं तक्षकभक्षितं श्रुत्वा क्रुद्धः; द्विजैः सह सत्रे नागान् जुहाव महायज्ञे।
Verse 17
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् दृष्ट्वा तक्षकः भयसंविग्न इन्द्रं शरणं ययौ।
Verse 18
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
तत्र तक्षकं नापश्यन् राजा जन्मेजयः द्विजान् उवाच— ‘कस्मान्न दह्यते तक्षकः, ओरगाधमः?’
Verse 19
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
ब्राह्मणा ऊचुः—राजेन्द्र, शक्रेण शरणमागतस्य तक्षकस्य गोपनं क्रियते; तेन स सर्पः संस्तम्भितः, तस्मादसौ नाग्नौ पतति।
Verse 20
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
पारीक्षितो जनमेजयः श्रुत्वा तद्वचनं प्राह—उदारधीर्ऋत्विजः प्रति: विप्राः, सहेन्द्रस्तक्षकः किमर्थं नाग्नौ पात्यते?
Verse 21
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
तच्छ्रुत्वा विप्राः मखे सहेन्द्रं तक्षकं जुहुवुः—“तक्षक, आशु पतस्वेह अग्नौ; सहेन्द्रेण मरुत्वता सह।”
Verse 22
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
एवं ब्रह्मोदितैः आक्षेपैः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः; सविमानः सतक्षकश्च सम्भ्रान्तमतिरभवत्।
Verse 23
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
इन्द्रं पतन्तं विमानेन सहतक्षकं चाम्बरात् विलोक्य, आङ्गिरसः बृहस्पतिः तं राजानं जनमेजयं उपेत्य एवमब्रवीत्।
Verse 24
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
हे मनुष्येन्द्र, एष सर्पराट् त्वया वधमर्हति न; अनेन देवानाममृतं पीतम्, अतः स अजरामर इव न साधारणजरामरणधर्मा।
Verse 25
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
जन्तोर्जीवितं मरणं च परलोकगतिश्च स्वेनैव कर्मणा भवति; राजन्, ततोऽन्यो न कश्चिदस्य सुखदुःखयोः प्रदाता।
Verse 26
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्यः क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्वा, नृप, यदा जन्तुः पञ्चत्वमृच्छति, तदा स आरब्धकर्मणः फलमेव भुङ्क्ते।
Verse 27
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
तस्मात्, राजन्, इदं सत्रम् अभिचारिकं संस्थीयेत; अनागसः सर्पा बहवो दग्धाः, जनैश्च दिष्टं हि भुज्यते।
Verse 28
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
सूत उवाच—इत्युक्तः स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वचः; सर्पसत्रादुपरतः पूजयामास बृहस्पतिं वाक्पतिम्।
Verse 29
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
एषा हि विष्णोर्महामाया दुर्दम्या दुरवगमा च; यया स्वात्मभूता अपि जीवा भूतेषु गुण-वृत्तिभिः देहाद्यभिमानेन मुह्यन्ति।
Verse 30
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
परं तत्त्वं विद्यते यत्र मायाऽभया न विराजते—‘दम्भी अयं मया वश्यः’ इति। तत्र नानाविवाद-मतजालं नास्ति; किं तु प्रमाणानुसन्धान-निरता आत्मविद्याशिष्याः सदा प्रवर्तन्ते। तत्र सङ्कल्प-विकल्पात्मकं मनो न प्रकाशते; न सृज्यं न कारणं न भोग-लाभः। न च त्रिगुणैः सहाहङ्कारावृतो बद्धजीवः। तत् सर्वसीमित-सीमक-रहितं; तस्मात् मुनिः संसारोर्मीन् निरुध्य तस्मिन् परे सत्ये विरमेत्।
Verse 31
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
परं तत्त्वं विद्यते यत्र मायाऽभया न विराजते—‘दम्भी अयं मया वश्यः’ इति। तत्र नानाविवाद-मतजालं नास्ति; किं तु प्रमाणानुसन्धान-निरता आत्मविद्याशिष्याः सदा प्रवर्तन्ते। तत्र सङ्कल्प-विकल्पात्मकं मनो न प्रकाशते; न सृज्यं न कारणं न भोग-लाभः। न च त्रिगुणैः सहाहङ्कारावृतो बद्धजीवः। तत् सर्वसीमित-सीमक-रहितं; तस्मात् मुनिः संसारोर्मीन् निरुध्य तस्मिन् परे सत्ये विरमेत्।
Verse 32
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
परं पदं वैष्णवमामनन्ति, यत् ‘नेति नेति’ इति अतदुत्सिसृक्षवो विविक्त्या क्रमशः प्राप्नुवन्ति। ते दौरात्म्यं त्यक्त्वा अनन्यसौहृदा हृदि स्थितं परं तत्त्वं समाहितैः हृदोपगुह्य आलिङ्गन्ति।
Verse 33
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
ते भक्ताः विष्णोः परमं पदम् अधिगच्छन्ति; येषां देह-गेह-जन्यं ‘अहं मम’ इति दौर्जन्यं नास्ति।
Verse 34
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
अतिवादान् तितिक्षेत, कञ्चन न अवमन्येत। देहाभिमानं त्यक्त्वा, केनचित् सह वैरं न कुर्यात्॥
Verse 35
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
तस्मै भगवते नमः श्रीकृष्णायाकुण्ठमेधसे। यत्पादाम्बुरुहध्यानात् इमां संहितामध्यगाम्॥
Verse 36
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
श्रीशौनक उवाच—पैलादिभिर्व्यासशिष्यैः वेदाचार्यैर्महात्मभिः। वेदाः कथिता व्यस्ताः; एतत् सौम्य, नः ब्रूहि॥
Verse 37
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
सूत उवाच—समाहितात्मनः ब्रह्मन्, ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। हृद्याकाशादभून्नादो, वृत्तिरोधाद् विभाव्यते॥
Verse 38
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मनः। द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम्॥
Verse 39
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
ततः सूक्ष्मात् परात् स्पन्दात् त्रिवृद्-ओंकारः समभवत्, अव्यक्त-प्रभवः स्वयम्भूः। स एव भगवतः ब्रह्मणः परमात्मनश्च परब्रह्मणश्च त्रिधा-स्वरूपस्य लिङ्गं प्रतीकं च॥
Verse 40
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
एष स्फोटोऽन्ततः अमूर्तोऽगोचरश्च; तम् परमात्मा सुप्त-श्रोत्रोऽपि शृणोति, शून्य-दृगिवेन्द्रिय-वृत्तिभिः रहितः। येन वाग् व्यज्यते, यस्य आत्मन आकाशे हृदय-गगने व्यक्तिः॥
Verse 41
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
स्वधाम्नो ब्राह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः। स सर्व-मन्त्र-उपनिषद्-वेद-बीजं सनातनम्॥
Verse 42
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
तस्य हि असंस्त्रयः वर्णाः अकाराद्या भृगूद्वह। धार्यन्ते यैस्त्रयो भावाः गुण-नाम-अर्थ-वृत्तयः॥
Verse 43
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
ततोऽक्षर-समाम्नायम् असृजद् भगवानजः। अन्तस्थ-ऊष्म-स्वर-स्पर्श-ह्रस्व-दीर्घादि-लक्षणम्॥
Verse 44
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
तेनासौ शब्दसमूहेन चतुर्भिर्वदनैर्विभुः । सव्याहृतिकान् सोङ्कारान् सह वेदान् चतुर्विधान् प्रादुरकरोत्, चातुर्होत्रविधिं प्रवर्तयितुम् ॥
Verse 45
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
पुत्रान् तान् ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् वेदान् अध्यापयामास । ते च धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः परम्परया समादिशन् ॥
Verse 46
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
एवं परम्परया प्राप्ता वेदाः तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः । चतुर्युगेषु प्रवहन्ति; द्वापरान्ते महर्षिभिर्व्यस्ताः पृथक् कृताः ॥
Verse 47
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
कालप्रभावात् क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् जनान् निरीक्ष्य । ब्रह्मर्षयो हृदिस्थाच्युतचोदिताः वेदान् व्यवस्यन् सुविभज्य चक्रुः ॥
Verse 48
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान् लोकभावनः । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥
Verse 49
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
हे ब्रह्मन्, अस्मिन्नप्यन्तरे लोकभावनो भगवान् ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर् धर्मगुप्तये याचितः। हे महाभाग शौनक, स विभुर् अंशांशकलया सत्यवत्यां पराशरात् अवतीर्णः, कृष्णद्वैपायनव्यासरूपेणैकं वेदं चतुर्धा व्यभजत्।
Verse 50
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
ऋगथर्वयजुःसाम्नां मन्त्रराशीन् उद्धृत्य वर्गशः। चतस्रः संहिताः चक्रे व्यासो मणिगणा इव पृथक्॥
Verse 51
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
तासां स चतुरः शिष्यान् उपाहूय महामतिः। एकैकां संहितां ब्रह्मन् एकैकस्मै ददौ विभुः॥
Verse 52
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह। वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम्॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम्। अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे॥
Verse 53
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह। वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम्॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम्। अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे॥
Verse 54
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
पैलो मुनिः स्वसंहितां द्विधा विभज्येन्द्रप्रमितये बाष्कलाय चोवाच।
Verse 55
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
बाष्कलः स्वसंहितां चतुर्धा व्यस्य बोध्य-याज्ञवल्क्य-पराशर-अग्निमित्रेभ्यः शिष्येभ्यः प्राबोधयत्।
Verse 56
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
इन्द्रप्रमितिरात्मवान् स्वसंहितां माण्डूकेयमृषिं कविमध्यापयत्; तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्यादिभ्यः प्रावर्तयत्।
Verse 57
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
शाकल्यो माण्डूकेयस्य सुतः स्वसंहितां पञ्चधा व्यस्य वात्स्य-मुद्गल-शालीय-गोखल्य-शिशिरेष्वधात्।
Verse 58
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
जातूकर्ण्यः शाकल्यशिष्यः स्वसंहितां त्रिधा विभज्य चतुर्थं निरुक्तभागं योजयित्वा बलाक-पैलज-जाबाल-विरजेभ्यः प्रददौ।
Verse 59
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
बाष्कलिः सर्वप्रतिशाखाभ्यः समाहृत्य वालखिल्याख्यां संहितां चकार। तां वालायनिः भज्यः काशारश्च प्रतिगृह्य धारयामासुः॥
Verse 60
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
एता बह्वृचां नानासंहिताः एभिर्ब्रह्मर्षिभिः परम्परया धारिताः। एतच्छन्दसां व्यासं श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 61
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
वैशम्पायनशिष्याः वै चरकाध्वर्यवोऽभवन्। स्वगुरोर्ब्रह्महत्यापापक्षपणाय व्रतं कृत्वा चरन्ति स्म, तस्माच्चरका इति प्रसिद्धाः॥
Verse 62
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्यः प्रोवाच—अहो भगवन्, कियत् फलमल्पसाराणां एषां चरितेन? अहं तु सुदुश्चरं तपो विशेषेण चरिष्यामि॥
Verse 63
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
एवं संबोधितो गुरुरपि कुपितोऽब्रवीत्—याहि, अलं त्वया; विप्रावमन्त्रा शिष्य! मदधीतं सर्वमाशु त्यज, प्रत्याहर चेति॥
Verse 64
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
देवरातसुतो याज्ञवल्क्यः यजुषां मन्त्रगणं छर्दित्वा ततः प्रस्थितः। अथ मुनयः तान् यजुर्गणान् दृष्ट्वा लोभात् तित्तिरा भूत्वा सर्वान् आददुः; तस्मात् सा यजुःशाखा ‘तैत्तिरीया’ इति सुपेशला बभूव।
Verse 65
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतया आददुः। तस्मात् तैत्तिरीया इति यजुःशाखा आसन् सुपेशलाः॥
Verse 66
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मन् छन्दांसि अधिगवेषयन् गुरोरप्यविद्यमानानि। तदर्थं स ईश्वरम् अर्कं शक्तिमन्तं सम्यगुपतस्थे॥
Verse 67
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच—ॐ नमो भगवते आदित्याय। त्वम् अखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण च एक एव; ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तचतुर्विधभूतनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिभिरनावृतः। क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरप्रवाहेण त्वमेव अपां आदान-विसर्गाभ्यां लोकयात्रामनुवहसि॥
Verse 68
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितः अदस्तपत्यनुसवनम् अहः अहः आम्नायविधिना उपतिष्ठमानानाम् अखिलदुरितवृजिनबीजावभर्जन। तपन, भगवतः तव मण्डलं समभिधीमहि॥
Verse 69
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
त्वमेव हि स्थावरजङ्गमानां निजनिकेतनानां हृदि स्थितोऽन्तर्यामी; मनइन्द्रियप्राणगणान् स्वयमेव प्रचोदयसि।
Verse 70
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
अतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं लोकं मृतकमिव विचेतनमवलोक्य, परमकारुणिकस्त्वं कृपया ईक्षयैवोत्थाप्य त्रिषु सन्ध्यासु श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयसि।
Verse 71
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
अवनिपतिरिव त्वमसाधूनां भयमुदीरयन् सर्वत्र परितो विचरसि; दिग्देवताभिः कमलकोशाञ्जलिभिरन्यैश्चोपहारैः समर्पितार्हणोऽसि।
Verse 72
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
अतः भगवन् त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितं तव चरणनलिनयुगलं यजुष्कामोऽहं भक्त्या उपसरामि, अयातयामयजूंषि मे देहीति।
Verse 73
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
सूत उवाच—एवं स्तुतः स भगवान् रविर्वाजिरूपधरो मुनये प्रसन्नः; अयातयामानि यजूंषि याज्ञवल्क्याय ददौ।
Verse 74
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
यजुर्मन्त्रशतानां बहूनां मध्ये विभुः स ऋषिः पञ्चदश शाखाः समकरोत्। अश्वकेशसमुद्भवत्वाद् वाजसनेयीसंहितेति ख्याताः, काण्वमाध्यन्दिनादय ऋषयः परम्परया ताः जगृहुः॥
Verse 75
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
सामवेदस्य प्रामाणिको जैमिनिर्ऋषिः सुमन्तुं नाम तनयं लेभे, तस्य च सुत्वान् नाम पुत्रः। जैमिनिः तयोः प्रत्येकं भिन्नां सामवेदसंहितां प्राह॥
Verse 76
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
जैमिनेः शिष्यः सुकर्मा नाम महान् सामवेदतरोः पण्डितः। स साम्नां सहस्रसंहिताभेदं चकार, हे द्विज। ततः सुकर्मणः शिष्याः—कौशलपुत्रो हिरण्यनाभः, पौष्यञ्जिः, तथा ब्रह्मवित्तम आवन्त्यः—साममन्त्रान् जगृहुः॥
Verse 77
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
जैमिनेः शिष्यः सुकर्मा नाम महान् सामवेदतरोः पण्डितः। स साम्नां सहस्रसंहिताभेदं चकार, हे द्विज। ततः सुकर्मणः शिष्याः—कौशलपुत्रो हिरण्यनाभः, पौष्यञ्जिः, तथा ब्रह्मवित्तम आवन्त्यः—साममन्त्रान् जगृहुः॥
Verse 78
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोः शिष्या उदीच्याः सामगा इति पञ्चशतानि आसन्। तेषां केचन कालान्तरे प्राच्याः सामगा इति च प्रचक्षते॥
Verse 79
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
पौष्यञ्जेः पञ्च शिष्याः—लौगाक्षिर्माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिरेव च—ते सर्वे शतं शतं संहिताः जगृहुः॥
Verse 80
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
हिरण्यनाभस्य शिष्यः कृतो नाम चतुर्विंशतिसंहिताः स्वशिष्येभ्यः प्रोवाच; शेषाः संहिताः आत्मवान् आवन्त्यः परम्परया न्यवेदयत्॥
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.
Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.
The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.
Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.